Ataýly kómek – aýqymdy joba

Qaǵazbastylyqqa jol berilmeıdi

Jaqynda mınıstr Berdibek Saparbaevty qabyldaǵan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev twitter-degi paraqshasyna: «Úkimetke jáne Ákimshilikke, oblys ákimderi men ortalyqqa qaraıtyn qalalardyń ákimderimen birlesip, ataýly áleýmettik kómekti muqtaj adamdarǵa ýaqtyly jetkizý jumystaryn retke keltirýdi tapsyrdym. Qaǵazbastylyqqa jol berilmesin. Kináliler jaýapqa tartylady», dep jazǵan bolatyn. Memleket basshysy kináli dep kimderdi meńzedi? Jalpy, AÁK týraly san saqqa júgirtip jazyp jatqandar da, áleýmettik jelilerde alyp-qashpa áńgime taratyp júrgender de kóp kórinedi...

Eń aldymen biz Nur-Sultan qalasyndaǵy Halyqty jumyspen qamtý ortalyǵyna bas suqtyq. Zal ótinish berýshilerge lyq toly. «Bul ótken aıdyń basyna qaraǵanda azaıǵany» deıdi ortalyqtyń baspasóz hatshysy Dana Turǵynova. О́ıtkeni qazirgi kezde ár aýdan ákimdikteri men halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtary da qujat qabyldaı bastapty. «Bizdiń ortalyq buǵan deıin kúnine 500-deı adam qabyldasa, qazir olardyń sany myńǵa jýyqtady. Kelýshilerdiń barlyǵy ataýly áleýmettik kómekke ǵana qujat tapsyrý úshin emes, jumyspen qamtý, tirkeýge turý, ózge de járdemaqylardy alý úshin keledi. Biz qosymsha 36 mamandy qaıtadan oqyttyq.

Operasııalyq zalda 1 sáýirge deıin tórt-aq ústel ataýly kómek boıynsha qujattardy qabyldasa, qazir onnan astam ústel jumys istep tur. Jumys ýaqyty da uzartyldy. Iаǵnı 8.30-dan 18.00-ge deıingi jumys kestesin, 20.00-ge deıin túski úzilissiz etip ózgerttik», deıdi D.Turǵynova. Negizinde ótinish bildirýshiler jeke kýáligimen ǵana kelip, bir jolda barlyq qujattaryn tapsyryp kete alady. 

«Biraq «E-halyq» elektrondy bazasy áli de tolyqtyrylyp jat­qandyqtan, ásirese alǵash ret óti­nish bildirgen azamattardyń keı qujattary shyqpaı qalady. Mundaı jaǵ­daıda bizdiń mamandar tıisti or­gandarǵa suraý salyp qujatty aldyrta alady. Alaıda, bul 30 kún ishinde daıyndalatyndyqtan, kóp jaǵdaıda ótinish berýshiler ózderi qolma-qol ákelip berý jolyn tańdaıdy. Al osy ýaqytqa deıin ataýly áleýmettik kómekti alyp kelgen kisilerdiń qu­jat­tary bazadan tolyq shyǵady», deı­di jumyspen qamtý ortalyǵynyń bas­pasóz hatshysy.

Onyń aıtýynsha, ataýly áleý­­­mettik kómek tyńnan engizilip jatqan jár­demaqy emes. «Ataýly áleýmettik kó­mek – úlken joba. Onyń qujattardy qabyldaý erejesi anyq jazylǵan. Biz sol erejege sáıkes qana jumys atqaratyn oryndaýshy mekememiz. Qujatty artyq nemese kem alýǵa qa­qy­myz joq. AÁK osy ýaqytqa deıin de berilip keldi. Biraq 21 myń teńge emes, aradaǵy aıyrmashylyq qana tólenetin. Iаǵnı eń tómengi kúnkóris deńgeıi 14 890 teńge bolyp, otbasy ki­risin jan basyna shaqqanda osy somaǵa qansha jetpese, sonsha teńgesi ǵana tólenetin. Demek erejeler sol kúıinde qaldy. Kerisinshe birneshe tabys kózi esepke alynbaıtyn boldy jáne jeke kýálikpen ǵana qujat tap­syrýǵa múmkindik týyp otyr», deıdi baspasóz hatshysy. 

Jýyrda Esil aýdandyq ákimdiginde mınıstr B.Saparbaevpen kezdesýge kelgen 6 balanyń anasy Gúljan Ja­rylqapova óziniń AÁK-ti 1 sá­­­ýirge deıin de alyp júrgenin aıtyp, ki­shi balasy eki jastan endi ǵana as­qanyna qaramastan shaǵyn nesıe alyp, kásip kózin ashý úshin júgirip júr­genin kórdik. «Jańa AÁK-ti alý bu­rynǵyǵa qaraǵanda jeńildedi. О́ıt­keni kóp balaly otbasylarǵa beriletin arnaýly memlekettik jár­demaqy, «Altyn alqa» jáne «Kú­mis alqaly» analarǵa beriletin jár­demaqy, balanyń múgedektigi bo­ıyn­sha járdemaqy, stýdentterdiń shá­kirtaqysy, jergilikti atqarýshy or­gandar beretin birjolǵy tólemder tabys kózinen alynyp tas­taldy», deıdi G. Jarylqapova.

Ataýly áleýmettik kómektiń shart­ty jáne shartsyz eki túri bar. «Shartty bolsa 6 aı saıyn qujat­ta­ryn qaıta tek­seristen ótkizip tu­ra­dy. Kómektiń bul túri otbasynda jumysqa qabiletti aza­mat bar bol­ǵa­nymen belgili bir sebep­termen ýa­qytsha jumys istemeıtin bolsa ǵana beriledi.  Al shartsyz AÁK ala­tyn azamattar jylyna bir ret qu­jattaryn jańalaıdy. Bul úıinde ju­mys isteýge qabiletti kisi múlde joq (mysaly, jubaıy múmkindigi shek­teýli, ajyrasqan nemese qaıtys bol­ǵan, al óziniń 3 jasqa deıingi balasy bar) jáne 23 jasqa deıingi balasy oqýda bolǵan jaǵdaıda ǵana ta­ǵaıyndalady. Eger 18 jastan asqan ba­lasy oqymaıtyn, biraq jumys iste­meıtin bolsa, qysqa merzimdi oqytý kýrs­tarynan ótip, jumys isteýi tıis. Ju­mysqa ornalasqannan keıin de eń­bekaqysy kúnkóris deńgeıin toltyrmasa, bul otbasyna báribir AÁK berile beredi. Erekshe eskeretin jaıt ta osy. О́ıtkeni bizge AÁK alý úshin istep jatqan jumysynan shyǵyp ke­lip jatqan azamattar bar», deıdi D.Turǵynova. 

Tabys kózi qalaı esepteledi?

О́tinish berýshiniń tabysy retinde mynalar esepke alynady: bir jasqa deıingi bala kútimine baılanys­ty­ jár­demaqy; múgedek balanyń kútimi­ne beriletin járdemaqy; kúıeýi qaı­tys bolǵany úshin taǵaıyndalatyn jár­dem­aqy; nesıe; zeınetaqy; kóp ba­laly otbasylarǵa, turmysy tómen otbasylarǵa beriletin jolaqy qar­jy­sy; alıment; jeke qosalqy sha­rýa­shylyqtan túsken tabys. «Ta­bys­ty eseptegen kezde keıbir járdem­­aqylardy alyp tastasańyzdar degen usy­nystar da aıtyldy. Biz muny da eskerdik. 1 sáýirden bastap 5-6 jár­dem­aqy tabysqa eseptelmeıtin boldy. Endi jeke qosalqy sharýashylyqtan túsetin tabys pen zeınetaqyny tabys­qa qospaýdy surap jatqandar bar. Ony qarap jatyrmyz. Qarjylaı múm­kindigimizge qaraı sheshim qabyl­daıtyn bolamyz. AÁK-tiń 10 jylǵa arnalǵan baǵdarlama ekenin Elbasy aıt­qan bolatyn. Sondyqtan kezeń-kezeńimen júzege asatyn bolady»,  deıdi mınıstr B.Saparbaev. 

Al kóp balaly analar nesıeni tabysy jetpegen soń alǵandaryn aıtyp zar qaǵýda. Ekonomıster nesıeniń tú­rin anyqtap alǵan abzal ekenin aıtady. «Nesıe aǵymdaǵy tabys retinde esep­ke alynatyny biraz suraqtar týyndatady. Nesıe búgingi tabys bol­ǵanymen, erteń bankke paıyzymen qaı­tarylatynyn esepke alsaq, tabys kózinen shegerilýi kerek. Sonymen birge uzaqmerzimdi ınvestısııalyq nesıe de aǵymdaǵy tabys kózine qosylmaýy kerek, sebebi bul tutyný úshin alynbaǵan. Eger de nesıeni tabys kózi retinde dáleldeýshiler bolsa, onda keıingi mezgilde bankke tó­lenetin jáne qaıtarylatyn somalar, keıingi aılardaǵy tabystan she­gerilýge jatady  dep belgileý ta­lap etiledi», deıdi Qazaq tehnologııa jáne bıznes ýnıversıtetiniń aǵa oqy­týshysy, ekonomıst Saparbaı Jobaev. L.N.Gýmılev atyndaǵy Eý­razııa ulttyq ýnıversıteti qarjy ka­fedrasynyń meńgerýshisi, ekonomıst Ǵalymjan Kerimbek bolsa «Nesıeni tabys kózine jatqyzýdy maman retinde durys dep esepteımin. Sebebi jeke tul­ǵalar nesıeni belgili bir maqsatta qajettilikterin óteý úshin alady. Bank nesıe bererde óz klıentiniń tólem qabi­letine qaraıtyndyqtan tabysqa jat­qyzylady» degen pikirde. 

Mamandar zeınetaqynyń tabys retinde eseptelý sebebin ártúrli tú­sindiredi. «Zeınetaqynyń eki túri bar. Eger otbasy múshesi (otaǵasy nemese áıe­li) densaýlyǵyna nemese quqyq qor­ǵaý organdarynda qyzmet etýine baı­lanysty erte zeınetke shyqqan bolsa ǵana olardyń zeınetaqysy ta­bys­qa jatqyzylady. Al áke-sheshe nemese ata-eneniń zeınetaqysyn esep­teý durys emes. О́ıtkeni otbasy bıýd­jeti degen bolady. Ony tek eki jup pen balalary ǵana quraıdy. Olar úl­kendermen birge turǵan kúnniń ózin­de bıýdjetteri bólek bolatynyn eskerý kerek», deıdi Ǵ.Kerimbek. Sonymen qa­­tar ekonomıst járdemaqy berý tár­tibine ózgerister kerek degen oıyn da atap ótti. «Memleket járdemaqyny be­rý úshin eń aldymen áleýmettik jaǵ­daıy tómen otbasylardy toptarǵa jik­teýi kerek. Sonyń ishinde kúnkórisi eń tómen otbasylardan bastap ta­ǵaıyn­dalýy tıis dep oılaımyn. Da­my­ǵan memleketterde qolma-qol tó­lem múlde qoldanylmaıdy. Iаǵnı olar memleketten kirisi men shyǵynyn esh­ýaqytta jasyryp qala almaıdy. Bizge de sondaı júıe kerek», deıdi Ǵ.Kerimbek. Al S.Jobaevtyń pikiri bir úıde turatyn zeınetkerlerdiń aqy­sy túgel eseptelýi tıis degenge saıa­dy. «Keıbir otbasylarda zeınet­aqy ne­giz­gi tabys kózi retinde paıdalanylady. Eger de bir otbasynda eki jáne odan kóp zeınetker birge tur­sa, olardyń tabysy kúnkóristiń eń tómengi mólsherinen joǵary bolýy múmkin. Bul jaǵdaıda otbasy kóp balaly bolsa da járdemaqy berilmeýin túsinýge bolady. Sebebi tabys belgilengen mólsherden joǵary shy­ǵady», deıdi ol.

Tabysty esepteýdegi taǵy bir daý­­­­­­ly másele – jeke qosalqy sharýa­shy­­­lyqtan túsetin tabysty esepteý. Ásirese bul shaılyq sútin jalǵyz sıy­rymen aıyryp, qus asyrap kún kórip otyrǵan aýyldy jerlerdegi otbasylar úshin qıyndyq týǵyzyp otyrǵan syńaıly. «Otbasynyń jıyntyq tabysyn anyqtaǵan kezde jeke qosalqy sharýashylyq eskeriledi. Jeke qo­salqy sharýashylyqtan túsetin tabys Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstriniń 2009 jylǵy 28 shildedegi №237 buıryǵymen beki­tilgen Memlekettik ataýly áleýmettik kómek alýǵa úmitker adamnyń (otba­synyń) jıyntyq tabysyn esepteý qaǵıdalaryna sáıkes esepteledi. Qaǵı­dalarda  el óńirleriniń klımattyq erek­shelikterin eskere otyryp, jeke qosalqy sharýashylyqtan  túse­tin tabysty esepteý normalary aı­qyn­dalǵan. Bul rette, jergilikti at­qarýshy organdar jeke qosalqy sha­rýashylyqty tabys kózine jatpaıdy dep aıqyndaı alady. Iаǵnı, ákimdikter óz qalaýy boıynsha jeke qosalqy sharýashylyqtan túsetin tabysty eskermeýge quqyly» delingen mınıstrliktiń resmı saıtynda.

«Qujat qabyldanǵannan keıin ýchaskelik komıssııa músheleri ótinish be­rýshilerdiń úıine 1-3 jumys kúni ishinde barady. Olar aldyn ala habarlasyp, ýaqytyn kelisedi. Tek­serýshiler ótinish berýshiler qujattaryn tapsyrǵandaǵy málimet­teriniń ras-ótirigin ǵana anyqtaıdy. Eger komıssııa otbasyn AÁK-ti alýǵa laıyq dep tapsa, biz olarǵa habarlama jiberemiz. Sóıtip ol bizge kelip anyq­tamasyn alady», deıdi Halyqty ju­myspen qamtý ortalyǵynyń bas­pasóz hatshysy D.Turǵynova.
Komıssııanyń jumysyn óz kó­zi­mizben kórý úshin Nur-Sultan qa­lasynda turatyn jalǵyz basty ana­nyń úıine qalalyq ákimdiktiń ókilderimen birge bardyq. Gúlbaný (aty ózgertildi) esimdi egiz uldyń anasy jataqhananyń bir bólmesin panalapty. Aı saıynǵy alatyn 31 myń teńge járdemaqysymen kún kórip otyrǵan ol balalaryn tórt jas­qa kelse de tili shyqpaǵan soń bala­baqshaǵa bere almaı otyrǵan kórinedi. Súıeýi joq áıel úkimetke qol jaıyp otyrǵysy kelmeıtinin de jasyrmady. Bar armany – paıyzsyz shaǵyn nesıe alyp, tiginshilik kásibimen aınalysý. 

«Biz tártip boıynsha ǵana tek­seremiz. Iаǵnı 3 kúnniń ishinde ótinish berýshiniń úıine baryp, ózi bergen aqparattyń sáıkestigin tekserip, akti toltyramyz. Úshinshi kúni ákimdikte jınalys ótkizip, komıssııa sheshimin shyǵaramyz. Sheshimdi Halyqty ju­myspen qamtý ortalyǵyna qaıta ji­beremiz», deıdi komıssııa múshesi, Nur-Sultan qalasy Saryarqa aýda­ny Ishki saıasat jáne áleýmettik sala bóliminiń basshysy Ábdiraxman Daýlenbaev. 

Alaıda, ákimdiktegilerdiń Aıjan atty úsh balanyń anasyna bergen jaýaby basqasha. Kenje balasy múgedek jalǵyz basty ana balanyń em-domyna qarajatty únemdeý úshin ápkesiniń úıine jaqynda ǵana kóship barǵan. Mamandar onyń mán-jaıdy túsindirgenine qaramastan, birge tu­ratyn barlyq jannyń tabysy esep­teletinin alǵa tartyp, ápkesiniń de tabysyn Aıjannyń kirisine esep­teıtinin aıtqan. Aıjannyń sura­ǵyna elordadaǵy kezdesý kezinde mı­nıstr B.Saparbaev ózi jaýap berdi. «Negizinde bir otbasyndaǵy aǵa­ıyndylardyń barlyǵy esepke alynbaıdy.  Tek áke-sheshesi men balalary ǵana sanalýy tıis», degen mınıstr jalǵyz basty ananyń máselesin she­shýdi ákimdik qyzmetkerlerine tapsyrdy. 

Nur-Sultan qalasynyń taǵy bir turǵyny Darıǵanyń jeti balasy bar. Kóp balaly otbasy tek otaǵasynyń aı saıynǵy alatyn 70 myń teńge aı­lyǵyna kún kórip otyr. «Úlken balam ýnıversıtette oqıdy. О́zim eki jas­taǵy balama qarap úıde otyrmyn. 9 sáýir kúni Almaty aýdandyq ákim­digine baryp qujat ótkizgenmin. 12 sáýirde komıssııa  kelip tekserip ketti. Biraq áli eshqandaı habar joq», deıdi komıssııa sheshimin kútip otyrǵan «Altyn alqa» ıegeri.

Maıgúl SULTAN,

«Egemen Qazaqstan»