Sheraǵańnyń shapaǵaty

Sársenbi, 27 aqpan 2013 7:33

Sheraǵańa orynbasar, birinshi orynbasar bolǵanǵa deıin «Lenınshil jas» gazetiniń redaktory, alǵyr da alymdy jazýshy, abzal aǵa Seıdahmet Berdiqulovtyń orynbasary, Sheraǵańnan keıin Qazaqstannyń Eńbek Eri, el aǵasy, úlken tálimger Ábish Kekilbaevtyń, aqkóńil de aqjarqyn zııatker, kórnekti aqyn Nurlan Orazalınniń, qajyrly da qaǵylez zamandas, aqadal qaıratker Ýálıhan Qalıjannyń birinshi orynbasarlary boldym, ózim de bas redaktor, aksıonerlik qoǵamnyń prezıdenti bolyp kórdim, talǵamshyl basshy,

Sársenbi, 27 aqpan 2013 7:33

Sheraǵańa orynbasar, birinshi orynbasar bolǵanǵa deıin «Lenınshil jas» gazetiniń redaktory, alǵyr da alymdy jazýshy, abzal aǵa Seıdahmet Berdiqulovtyń orynbasary, Sheraǵańnan keıin Qazaqstannyń Eńbek Eri, el aǵasy, úlken tálimger Ábish Kekilbaevtyń, aqkóńil de aqjarqyn zııatker, kórnekti aqyn Nurlan Orazalınniń, qajyrly da qaǵylez zamandas, aqadal qaıratker Ýálıhan Qalıjannyń birinshi orynbasarlary boldym, ózim de bas redaktor, aksıonerlik qoǵamnyń prezıdenti bolyp kórdim, talǵamshyl basshy, Saýytbek Abdrahmanovtyń vıse-prezıdenti boldym. Tikeleı basshym bolǵan osy atalǵan azamattar redaktorlyq turǵydan kelgende árqaısysy bir-bir tóbe bolǵanmen, Sheraǵańnyń redaktorlyǵy alabóten aıryqsha edi. Sol redaktor degen qyzmettiń ózi Sheraǵań atqarǵan tusta múldem bıik, óte joǵary laýazym bolyp kórinetin. Keıin ǵoı jurttyń bári bas redaktor bolyp jatqanda Sheraǵańdy daralaý úshin redaktorlardyń redaktory degen teńeýdi qoldana bastadyq.

Sheraǵań «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetine redaktor bolyp 1989 jyldyń noıabrinde, elimiz egemendigin jarııalamaı, táýelsizdik almaı turǵanda, gazet pen aı attary áli burynǵysha aıtylatyn kezde keldi. Asyqpaı, aptyqpaı keldi, alǵashqy kúnderi materıaldar qaraǵan joq, ákelgen maketterdi de únsiz sholyp shyǵýmen boldy. Eki aptadaı ótkende kabınetine shaqyrdy. Ol kezde redaksııadaǵy nasıhat bóliminiń meńgerýshisi bolatynmyn.

– Sen osy jastar gazetinde orynbasar ediń ǵoı… – degen Sheraǵań sál bógelip, áńgimesin jalǵastyryp ketti. – Gazet shyǵarýdyń jaýapkershiligin biletin bolýyń kerek… – Meniń jaýabymdy kútpesten ári qaraı taǵy jalǵastyrdy. – Maǵan jedel jumys isteı biletin kómekshi kerek. Bólimińniń josparlaryn, bergen dúnıelerińdi qarap shyqtym. Qolaı kórip otyrmyn. Qazirshe orynbasar bolasyń… О́ziń qalaı qaraısyń?

– Durys qaraımyn.

– Onda bylaı… Bizdiń gazet artyq júgi kóp kerýen sekildi, ózgeristerge ilese almaýda. Oqyrmandy ózimizge tartý úshin, durysy oqyrmanǵa bet burý úshin, halyqtyń gazeti bolǵanymyzdy dáleldeý úshin jeliskeı attardyń júrisi kerek. Sen ózi qoı baqqan ekensiń, jelisi shapqan atqa jetkizbeıtin júırikter bolady. Bizge sondaı jelis kerek. Bizdiń jaǵdaıda bul – ómirdegi bolyp jatqan ózgeristerdi dóp basatyn, keıde aldyn oraıtyndaı materıaldar berý. Al ózgerister aldaǵy kezde tipti kóp bolady. Bárin qamtý úshin gazettiń tórt betine kún saıyn jıyrma-shaqty taqyrypty syıǵyzyp otyraıyq…

Sheraǵań áli orynbasar bolyp úl­ger­megen maǵan redaktorlyq strategııa­syn osylaı túsindirdi. Sodan keıin bul taqyrypqa oralǵan emes. Ara-tura úlken mindetti oryndaýdyń naqty tetikteri se­kildi oılaryn aıtyp turatyn. Solardyń alǵashqysy Almatyda, oblystarda bolyp jatqan oqıǵalardy múmkindiginshe molynan qamtyp, aqıqat jazý kerektigi edi. Jazatyn dúnıe kóbeıip, gazetke syımaı jatqanda kelesi oıyn jetkizdi. Onysyn Qaltaı Muhamedjanov aǵamyzdyń bir qaljyń oqıǵasymen bastady. «Myna meniń Qaltaı dosymnyń: «Sózdiń qysqasy, kolbasanyń uzyny jaqsy» deıtin ápsanasy bar. Sol aıtpaqshy…» deıdi de gazetke shyqqan qaısy materıaldyń mazmunynda sýy kóp ekenin, qaısysyna qandaılyq kólem jetip jatatynyn aıtyp shyǵatyn.

Mundaı oılaryn kóbine ilezdeme ústinde, anda-sanda jeke ózime tapsyratyn. Kúndelikti nómirdi qarap otyryp aıtady. Bar-joǵy tórt bet bolsa da barmaǵyn tiline tıgizip qoıyp paraqtaıdy. Sońynda «О́ziń qalaı qaraısyń?» degenin qosyp, pikirińdi tyńdaıdy da «Áp, bárekeldi!» dep qorytyndylaıtyn. Materıaldardyń kólemi qysqara qoımasa, maket kórý barysynda taqyryptarǵa qarap otyryp, makettegi ornyn qyzyl qaryndashpen belgilep beretin. Sol tusta jýrnalısterdiń arasynda «Sheraǵańnyń qyzyl qaryndashyna iligip ketpeıik» deıtin sóz júretin.

Gazet pen oqyrmandar arasyndaǵy baılanysqa aıryqsha mán berdi. «Gazetińniń ótimdi-ótimsiz ekenin oqyrman hattary bildiredi», deıtin. Oqyrman hattarynyń toptamasy, oıly oqyrman hattary jıi shyqqanyn unatatyn. О́zi, ásirese, keler jylǵy gazetke jazylý barysynda oqyrmandarmen kezdesýlerge jıi shyǵatyn. «Tyń taqyryptardyń kókesi sondaı kezdesýlerde aıtylady», dep otyratyn. El ishindegi ózgeristerdi bilý úshin mundaı baılanys taptyrmaıtyn qural ekenin únemi aıtatyn.

Sheraǵań «Alty bet – arman» degen taqyryppen shyqqan materıalymdy oqyǵan soń  «Armanyńdy oqyrmandarǵa, sovhoz, aýdan basshylaryna óziń aıt», dep meni Taldyqorǵan oblysyna saparyna ilestirgen bolatyn. Jáne bir oılarmen bólisti. «Ondaı kezdesýlerdiń bárine men baryp úlgermeımin. Batys, soltústik óńirlerge birinshi orynbasar retinde sen barasyń. Kezdesýlerdiń qalaı ótetinin úırenip al. Onyń ústine myna jańa orynbasar jigittiń kelgenin jurt bilsin. Gazetke qol qoıyp kórsin», dep barlyq sharýany Sabyrjan Shúkirovke tastap, Aıan Nysanalın, Sıez Básibekov tórteýimiz Taldyqorǵan jaǵynda júrgenimiz bar. Attanar aldynda gazettiń esep-shotyn kóp qylyp basyp alýymdy tapsyrdy. «Alty bet shyǵarýǵa aqsha kerek, al aqsha tabýdyń bir joly jarnama bolsa, ekinshi joly demeýshiler tartý», dedi. Sol joly bir mıllıon teńgeniń ústinde demeýshilik qarjy tartyp, aptasyna bir ret alty bet bolyp shyǵa bastaǵanbyz. Onyń bir betine jarnamalar men aqyly quttyqtaýlar berip turdyq.

Bir aptadaı boldyq, barlyq áńgimelerdi birdeı tyńdadyq. Biraq oralǵan bette Sheraǵań ilezdemede qoıyn dápterin paraqtap otyryp, talaı tyń jaıttyń shetin shyǵardy: sharýashylyqtar keremet júgeri ósiredi, sút, et ónimderin óndirýde, al solardy memleketke shıkizat kúıinde ótkizedi, nege daıyn ónim jasap, satpaıdy; aýyldarda jaqsy muǵalimder, ásirese, shet tili muǵalimderi, myqty dárigerler jetispeıdi, ozyq mamandardy aýylǵa tartýdyń, turaqtandyrýdyń joly qaısy, jas mamandarǵa úı berse qaıtedi; Shoqan ómiriniń sońǵy kúnderi ótken, jerlengen jerleri týrıstik marshrýttarǵa nege enbegen, t.t. Osylaısha alǵash ret derbes eldik máseleler kóterýdi, solardy aýyl ómirinen, oqyrmandar tileginen órbite bilýdi úırendik.

– Osy bizdiń gazettiń atyn ózgertý kerek, – dep bastady kezekti bir áńgimesin. Sodan oılasa kele, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń Saıası bıýrosyna gazettiń atyn «Qazaqstan» dep ózgertý jónindegi usynysymyzdy jazyp, munyń bes-alty sebebin keltirdik. Tipti, basy­lymnyń izashary «Ushqyn» revolıýsııadan buryn Ǵumar Qarash shyǵarǵan «Qazaqstan» gazetiniń qural-jabdyqtaryn paıdalanyp shyǵarylǵanyn da keltirdik. «Qazaqstan» degen fırma ataýyn ázirlep, birge jiberdik. Sonymen, Saıası bıýronyń qaýlysy shyǵyp, «Qazaqstan» degen ataý berildi ǵoı. Qujat júzinde úsh-tórt saǵat «Qazaqstan» bolyp turǵanbyz da. Tústen keıin О́zbekáli Jánibekov aǵaı habarlasqan. Ol kisi Saıası bıýro otyrysynda bolmaǵan eken de, qaýlydaǵy «Qazaqstan» ataýyna kelispepti. Respýblıka atymen birdeı bolǵanyna kónbeı, Nursultan Ábishulyna kirip, «Egemendi Qazaqstan» ataýyna kelistiripti. Sheraǵań О́zekeńdi tyńdap bolǵan soń ázirlegen fırmaǵa qarap otyryp, kishirek shrıftpen «Egemendi» dep qosýdy tapsyrdy. Keıin redaktor bolyp kelgende Ábish Kekilbaev aǵaı jańa jyldyq nómirdi eshqandaı qaýlysyz-aq «Egemen Qazaqstan» dep shyǵarýǵa uıǵardy. Sonymen О́zekeń, Sheraǵań, Ábekeń úsheýinen qalǵan eskertkish bolyp qazirgi ataý kele jatyr.

Sheraǵań saqa qyzmetkerlerdi, tájirıbeli jýrnalısterdi aıryqsha qadir tutatyn. Olardyń jazǵandaryn qyzyǵa oqıtyn. Jeke-jeke tapsyrma berýimdi, jazǵandary jatyp qalmaýyn tapsyratyn. Tájibaı Bıtaevtyń kókbazardaǵy baǵalar jóninde jazǵan reportajdaryn oqyǵanda muny ilezdemede arnaıy atap ótken. Apta saıyn jazyp turýyn qadap aıtqan. «Jurt eldegi jaǵdaıdyń ózgergenin sol bazar baǵalarynan-aq bile alady», deıtin. Keıin bul taqyrypty basqa basylymdar da kóteretin boldy. Qazir ol eldegi ekonomıkalyq saıasattyń nátıjesi retinde berilip júr. Ádil Dúısenbektiń, Keńeshan Zákenovtiń, Qoıshyǵara Salǵarınniń, tájirıbeli menshikti tilshilerdiń jazǵan maqalalaryn oqyǵanda qýanyp qalatyn.

Sol tusta jýrnalısterdiń keıbiri zeınetkerlikke shyǵyp, keıbiri jańa ashylyp jatqan gazet-jýrnaldardyń basshy qyzmetine aýysyp jatty. «Ketem degen jigitterdiń jolynan qaldyrmaıyq», deıtin. Biraq Qoıshekeń qyzmetten bosatý jóninde ótinish jazǵanda qatty qynjyldy. «Osy jaqqa júrerde kimdermen jumys isteımin dep jigitterdi kóz aldymnan ótkizgenmin. Sonda ádebıet bólimi senimdi qolda eken dep edim. Qoıshekem, kitap jazamyn degenińe qarsy emespin. Jaz, shyǵar, al gazetke qaıtyp kelemin deseń, osy bólimiń, osy qyzmetiń ózińdi kútip turady», dep shyǵaryp salǵan.

Jas jýrnalısterge kóp úmit artatyn. «Bulardyń oılaý júıesi jańasha, ja­­ńa­sha jazady, mynaý ózgeristerdi olar jedel qabyldaıdy», dep otyratyn. Qaı­nar Oljaıdyń, Ámirjan Qosa­nov­­tyń, Ti­lek­qabyl Boranǵalıevtiń, Er­­­murat Ba­pıev­tiń, Basqar Bıtanovtyń, Qa­rashash Toq­sanbaıdyń, Gúlzeınep Ábdirah­­ma­­­­no­­­va­­nyń jazǵandarynan jańalyq kórip jatsa, máz bolyp qalatyn. Olardyń taqyryp qoıystarynan bastap, búkil jazý ádisterin unatatyn. Nurtóre Júsip pen Rysbek Sár­senbaıulyn qyzmetke Sheraǵań alǵan.

– Shubyrǵan kóp bólimderdiń ornyna úsh-tórt blok bolsa jeter edi, – degen bir joly. – Árqaısysy negizgi taqyryptaryn belgilesin. Jańa taqyryptar týyndaǵan kezde ońaı buryla alatyn bolsyn…

Bul da jeliskeı júriske qajet jaǵdaı dep edi. Osy tapsyrmasyn bet-alty jyl keıin iske asyrǵanbyz.

Sheraǵań alpysqa kelgende eń alǵashqy toıyn ujym bolyp ótkizgenbiz. Ol kezde Balǵabek Qydyrbekuly tiri edi. Sol toıda ekeýi qyz-jigitterge áńgime aıtyp, óte kóńildi otyrǵan. Sóıtsek, sol toıymyz Sheraǵańdy radıo-televızııa komıtetiniń basshysy qyzmetine shyǵaryp salýymyz da bolypty ǵoı.

Odan beride 20 jyl óte shyǵypty. Biz de eseıdik, qazir zeınet demalysyndamyn. «Egemenniń» keıingi tolqyn qyzmetkerlerin «balam», «qyzym» dep erkeletemin. Biraq ózimdi erkeleter, ómirge qushtarlyǵymdy arttyrar «Erekem» degen tanys daýysty, arqamnan sıpap óter alaqandy kútýmen kelemin. Sheraǵańnyń daýysy men alaqanyn saǵynyp júrmin.

Erjuman SMAIYL,

jýrnalıst.

ACTANA.