Baıyrǵy amerıkalyq «úndister». Olardyń túpki tegi antropogenezdik ǵylymdar toǵysynda

Álem nazaryna birden ilikken DNK-genealogııa ǵylymynyń negizin qalaǵandardyń biri bu­ryn­ǵy keńestik ári amerıkalyq bıohımık, sondaı-aq pol­ı­mer-kompozısııalyq mate­rıal­dardyń, bıomedısına jáne fermenttik katalız sala­lary­nyń bilikti mamany, hımııa ǵy­lym­darynyń doktory, pro­fes­sor Anatolıı Alekseevıch Klesov bolatyn.

Búgingi tańda ǵalymnyń AQSh-ta qyzmet istep júrgeni­ne de 30 jyldyń júzi boldy. Osy ýaqyt ishinde DNK-gene­alogııalyq jańa tehnolo­gııa­lyq ádisteme men ózi jasaq­ta­ǵan kompıýterlik baǵdar­la­ma­lar­dyń arqasynda ǵalym kóne skıfterdiń de, baıyrǵy jáne búgingi slavıandardyń da, evreı­ler men ıýdaızm dinin ustan­ǵan hazarlardyń da, Kavkaz ha­­lyq­­­tarynyń túpki tegi­men qatar olardyń baıyrǵy mıg­ra­sııal­yq izderin de dál anyq­tap, nátı­jelerin ǵylymı aına­lym­ǵa engizip úlgerdi jáne osy je­tis­­tikteri úshin álem ǵa­lym­­dary­­nyń tarapynan bıik baǵaǵa da ıe boldy. Bul kúnde pro­fes­s­or A.Klesov­tyń úlesi bar DNK-ge­ne­­a­logııa ǵylymy kúlli álemde úlken suranysqa ıe bolyp otyr.

Búginde DNK-genealogııa ǵy­lymy túbegeıli anyqtap otyr­ǵan­daı, o basta kúlli adam­zattyń bastaý alǵan genetıkalyq túpki genomdarynyń planeta betindegi jalpy sany jıyrmadan aspaıdy eken. Soǵan qaramastan, baıyrǵy atatekterinen tamyr alyp, odan keıingi sansyz mılenıýmdar boıy kúlli adamzattyń DNK-molekýlasyndaǵy dezoksırıbonýkeleın qyshqylynda saqtalyp, sol DNK arqyly ur­paq­tan-urpaqqa berilip otyra­tyn kúlli bıologııalyq kod, birin-biri qýalaı jaıylatyn ıirim-tolqyndar sekildi, myń­daǵan ǵasyrlardy artqa tas­tap, búgingi urpaqtardyń da, bola­shaq urpaqtardyń da DNK molekýlalarynan baz qal­pynda tabylatyny ǵajap emeı nemene? Árıne, bastapqy núk­te­den alystaǵan saıyn álgi ıi­rim-tolqyndardyń bara-bara báseńdeıtini sekildi, adam klet­kalarynyń ıadrolaryndaǵy, negizinen, atalyq Ý hromosomalar quramynda saqtalatyn tuqym qýalaýshylyqtyń bıolo­gııa­lyq kody da ákeden ulǵa, ul­dan nemere ulǵa, nemere ul­dan shóbere ulǵa, ıaǵnı atalyq jeli­den urpaqtan-urpaqqa sheksiz kó­ship otyrý úderisteri kezeńinde bel­­gili bir mólsherde ózgeriske ushy­rap otyrady. Alaıda soǵan qa­ra­­m­astan, túpki genealogııa­lyq kod­­­tyń deni bastapqy kúıi men sa­p­a­syn saqtaı otyryp, kele­si ur­­paq­­tarǵa sheksiz jalǵasa beredi.

Osy ǵajap qubylystyń esh­bir kúmán týdyrmaıtyn naqty dálelderin joǵaryda atalǵan Garvard ýnıversıtetindegi DNK-genealogııa salasynyń ǵalymdar tobynyń qol jetkizgen nátıje­leri­nen de anyq baıqaýǵa bolady. Máselen, álgi ǵalymdar Eýropa halyqtarynyń baıyrǵy atatekteriniń birine tán DNK-nyń bálendeı ózgerissiz-aq, bú­gingi tańda Taıaý Shyǵystaǵy sar­dınııalyqtardan, basktardan jáne drýzdardan tabylyp otyrǵanyn alǵa tartady. Sonymen qatar álgi ǵalymdar ashqan baıyrǵy halyqtardyń endi bir genetıkalyq tarmaǵy­nyń baǵzy zamandarda Eýropada qonys tepken ańshy qaýymdardan taraǵany da qupııa qubylys. Sosyn, eń ǵajap jumbaq bolyp otyrǵan osy másele – álgi ań­shy­lar qaýymy DNK-synyń Sol­tús­tik Sibir halyqtarymen qatar baıyrǵy amerıkalyq «úndis­ter­diń» genotıpinen de qosa tabylyp otyrǵandyǵy. Biraq bul jumbaqtyń jaýabyna kóp uza­maı kóz jetkizetin bolamyz.

Álgi ǵalymdar amerıkalyq «úndisterdiń» analyq jeliden taraıtyn mıtohondraldyq DNK-syn, odan da dálirek aıt­qanda, anadan kelesi urpaqtarǵa berilip otyratyn genetıkalyq aqparatty zertteý barysynda baıyrǵy amerıkalyqtardyń o bastaǵy azııalyq túpnusqa genomynyń bastaý kózi osydan 25000 jyl buryn azııalyq Sibirden tamyr alǵanymen, Amerıka keńistigine olar tek 15000 jyl buryn ǵana kelip jetkenin anyqtaǵan. Bul jumbaq qubylystyń túpki syryn ashý úshin endigi jerde ǵalymdar 52 baıyrǵy amerıkalyqtardyń ge­nomdary men kóne Sibir ha­lyqtary ókilderiniń 17 genomyn salystyra otyryp, eki tarap arasyndaǵy genetı­ka­lyq alshaqtyqtar men uqsastyq­tar­ǵa qatysty 300 myń DNK tizbekterinde oryn alǵan mý­tasııa­lyq zańdylyqtardy anyq­tap, olarǵa jan-jaqty taldaý ja­saǵan. Alaıda baıyrǵy amerı­ka­lyq­tardyń DNK-syn anyq­taý kez­inde 1492 jyldan bastap, Jańa Álemge Afrıka men Eýro­pa­dan kelesi 500 jyl boıy tolas­ta­maı aǵylǵan kelimsek­terdiń sal­darynan oryn alǵan násil­aralyq qan aralasý faktory ǵa­lym­dardyń qolǵa alǵan negizgi ny­sanaly zertteý jumy­sy­na birshama qıyndyqtar týdyr­­ǵan. Biraq ǵalymdar bul qıyn­­dyq­tardy da jeńip, DNK-genea­­lo­gııalyq ádistiń kómegimen ba­ıyr­­ǵy amerıkalyqtardyń túp­nus­­qa genotıpterin keıingi (af­rı­­kalyq nemese eýropalyq) ge­nom­­da­rdan tolyq ajyratyp alady.

Ǵalymdar ashqan jáne bir jańa­lyqty da nazardan tys qal­dyrýǵa bolmaıdy. Máselen, 1920 jyly Ortalyq Sibirden, odan da dálirek aıtqanda, Baı­kal kóliniń mańaıyndaǵy Malta selosynyń janynan ta­byl­­­ǵan bir jasar ul balanyń qańqa sú­ıek­terin, ásirese arheo­lo­gııa ǵyly­mynda artefakt buıym­dar­­dyń jasyn dál anyq­taý úshin mindetti túrde qol­da­ny­la­tyn radıokarbon (C-14) ádi­si­men qatar, DNK-gene­alo­gııa­­lyq ádisteme tur­ǵysy­nan da qa­tar zerttep, tereń saralaý bary­synda, ǵalymdar álgi súıek­ter­diń jasynyń 24000 jylǵa teńe­letinin ǵana emes, eń tań­­ǵalarlyǵy, baıyrǵy amerı­ka­lyq «úndisterdiń» 30%-nyń sibirlik genomnyń murageri eken­­digin de dál anyqtaǵan.

Sibirlik álgi qańqanyń qa­sy­nan kremnııden jasalǵan qural-saımandarmen qatar bıser monshaqtardan jasalǵan alqa men moıyntumar jáne tas dáýirine tán ózge de buıymdar tabylǵan. Sosyn, ǵylym úshin eń mańyzdy bolyp otyrǵan negizgi faktor – búginde Sankt-Peter­býrgtiń Memlekettik Ermı­taj mýzeıinde saqtaý­ly turǵan álgi qańqa súıekterge birinshi bolyp jan-jaqty DNK-genealogııalyq saraptama júrgize kelip, sol ba­ıyr­ǵy skelet ıesiniń kim ekenin dál anyqtaǵan Reseıdiń gene­tık ǵalymdary emes, AQSh,Uly­brıtanııa jáne Danııa syndy oza damyǵan mem­leketterdiń aby­roı-ataqtary álemge tanymal DNK-genealogııa ǵylymynyń bilikti de bilgir mamandarynan arnaıy iriktelgen halyqaralyq ǵylymı koman­da ekendigi. So­syn, bul salıqa­ly faktor álgi nátı­jelerdiń qan­sha­lyqty senim­di ekenine esh kúdiksiz ári túbegeıli kóz jetkizedi.

Deı turǵanmen, ǵalymdar Amerı­kaǵa Afrıka men Eýropa­dan Kolýmb dáýirinen keıin kelgen ımmıgranttardyń genomdary baıyrǵy amerıkalyqtardyń genomdaryna aıtarlyqtaı áser etkenin de nazardan tys qal­dyrmaǵan. Sosyn, ǵalymdar Eýra­zııadan jetken ekinshi jáne úshin­shi mıgrasııalyq toptar­ǵa tán genomdardyń, ásirese ark­tı­kalyq eskımos-aleýt til­derin­de sóıleıtin etnostyq «úndis­ter» men na-dene tilinde sóı­leı­tin kanadalyq chıpeva «úndis­terine» tıgizgen áseriniń mol bolǵanyn da anyqtaǵan. So­laı bola turǵanmen, álgi atal­ǵan halyqtardyń ózderi de, óz genom­darynyń basym kópshi­ligin, atap aıtqanda, eskımos­tar men aleýt­ter óz DNK-synyń 50%-dan as­tamyn, sol sııaqty chıpe­va­lyq­tar 90%-ǵa jýyǵyn eń bas­tap­qy tolqyndaǵy baıyr­ǵy eýra­zııa­lyqtardan mura­laǵ­any dáleldenip otyr. Sosyn, Amerı­ka­nyń ońtústigine neǵurlym tereń boılaǵan saıyn, azııa­lyq geno­tıptiń solǵurlym azaıa túse­tini, ıaǵnı o bastaǵy sibirlik genom­­­nyń Ońtústik Amerıkanyń baıyr­ǵy halyqtarynda óte sırek kez­desetini de qosa aıqyn­dalyp otyr.

Genealogııalyq jáne ekolo­gııa­lyq turǵydan júrgizil­gen zertteýlerdiń nátıjeleri­ne qa­ra­ǵanda, baıyrǵy amerı­ka­lyqtardyń túpki tekteri Azııa­ny 25000 jyl buryn artta qal­dyrǵan. Solaı bola turǵany­men, olar Amerıkaǵa tek 15000 jyldan keıin ǵana kelip jetken. Sondyqtan da ǵalymdar «munyń sebebi ne bolýy múmkin?» degen saýaldyń týyndaıtynyn eskere otyryp, bul qupııanyń syryn da jan-jaqty izdestirgen. Máselen, olar búgingi Berıng buǵazynyń tabany men Alıaskaǵa tıip turǵan batpaqty alqap­tar­dy geologııalyq turǵy­dan júr­gizilgen zertteý jumystarynyń nátıjelerine súıene otyryp, Berıngııa jermoınaǵynyń klı­maty men qorshaǵan ortasy ol zamandarda baıyrǵy sibir­lik­terdiń ómir súrýine ábden laıyq­ty bolǵandyǵyn da, sonyń arqasynda olardyń álgi aımaqta 10000 jyl boıy mekendep qal­ǵanyn da, sondaı-aq, baıyrǵy si­bir­­likterdiń genotıpinde álgi dáýir­­lerde belgili bir mýta­sııa­lyq ózgeristerdiń oryn alǵa­nyn da DNK-genealogııalyq ǵyly­my­nyń kómegimen tolyq dáleldep shyqqan.

Atalǵan dáýirdegi Berıngııa jermoınaǵynda qalyptasqan ekologııalyq jáne klımattyq ahýaldyń Sibirden alǵash qonys aýdarýshylardyń ómir súrý jaǵdaıyna laıyqty bolǵanyn 2019 jyly 31 qańtarda arnaıy habar taratqan Kanadanyń CBS News telekanaly da rastap shyqty. Álgi habarǵa Kanadanyń soltústik batysyndaǵy Iýkon terrıtorııasynyń ortalyǵy Ýaıthors qalasyndaǵy geolog ǵalym Djef Bondtyń tereń ǵy­lymı-zertteý jumystarynyń negizinde qurastyrǵan, osydan 18000 jyl burynǵy Berıngııa jermoınaǵynyń kartasy negiz bolǵan. Bul kartadan álgi jer­moı­naqtyń muzdan arylǵan, kólder men ózenderge baı jasyl aımaq bolǵany aıqyn kórinip tur. Sosyn, arheologııalyq ǵylymı-zertteý jumystarynyń nátıjeleri de Berıngııada ol zamanda ormandar men jasyl alqaptardyń da, mamont jáne bızon sekildi sútqorekti alyp janýarlardyń bolǵanyn da qosa dáleldep otyr.

Sóz sońynda búgingi Amerı­ka­nyń Nıý-Meksıko shtatyn­daǵy Klovıs qalasynyń mańy­nan tabylǵan muz dáýirine tán bir jarym jasar taǵy da bir er balanyń genomyna DNK-gene­a­logııalyq tehnologııamen óte muqııat júrgizilgen ǵyly­mı-zertteý jumystarynyń nátı­jeleri ǵalymdarǵa Soltústik Amerıkanyń baıyrǵy da tuń­ǵysh turǵyndarynyń túpki teginiń Eýropadan emes, tikeleı Azııadan taraǵanyn bultartpas dáıekpen dáleldep bergenin aıtý paryz. Bul ǵylymı saraptama boıynsha, qos Amerıkanyń baıyrǵy turǵyndarynyń shamamen 80 paıyzǵa jýyǵy joǵaryda atalǵan Klovıs mádenıetine tán genomdardan taraıtyny, son­daı-aq sol genomdardyń úshten biri­niń osydan 24 myń jyl bu­ryn­ǵy sibirlik genomnan bas­taý alatyny da qosa dálel­denip otyr. Demek, baıyrǵy amerı­ka­lyq­tardyń sibirlik nemese odan da naqtyraq aıtqanda, altaı­lyq túpki tegine qatysty arheo­­lo­gııa, genetıka, bıologııa, hı­­mııa, jáne paleolıngvıs­tıka ǵylym­darynyń qol jetkiz­gen nátıje­leri, endi, mine, DNK-gene­alo­gııa­­lyq jańa ǵylymynyń tara­­py­­nan da tolyq qoldaý taýyp otyr.

Endeshe, ǵasyrlar boıy álem ǵalymdary, onyń ishin­de, keıin­gi shırek ǵasyrda biz­der zert­tep kelgen keń arnaly ǵy­lymı jumystarda túıin­del­gen pikirler men paıymdar­dyń jaı ǵana gıpoteza emes, endi mine, irgetasy myqty teo­rııa­ǵa aınalǵanyna kóz jet­kizip otyr­­ǵanymyz rýhanı jańǵy­rý­­dy bas­tan keshirip otyrǵan óz eli­miz úshin de, kúlli túrki órke­­nıeti úshin de baǵa jetpes qun­­dyl­yq bolary kúmán týdyr­maı­­dy. So­syn, olaı emes deýge joǵa­ry­­­da kel­tirilgen bultart­paı­­tyn ǵy­ly­mı dáıekter men irgeli de­rek­­kóz­deri múlde jol bermeıdi.

Ádil AHMETOV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Halyqaralyq Joǵary mektep ǵylym akademııasynyń akademıgi