Keńes Odaǵynyń Batyry Amantaı Dáýletbekov týraly

 1943 jylǵy 9 shildede 1180-tankerge qarsy joıý artıl­le­rııa polkiniń jaýyngerleri Batys maıdanynyń jalǵyz jo­lyn kesip tastap, fashıs­ter­­ge Kýrskke aparatyn joldy buzyp ótýge múmkindik ber­­medi. О́z ómirlerin sarp etip, erjúrek jaýyngerler úsh táýlik ishinde jaýdyń tank sha­býy­lyna toıtarys berdi. «Po­ny­rov qalashyǵyna jaýdy ji­ber­me» degen jaýyngerlik buı­ryq­ty abyroımen oryndap, Kýrsk mańyndaǵy qarsylas soq­­qysynyń negizgi baǵytyna qar­sy turdy.

«Tek bir kún ishinde ǵana er­júrek jaýyngerler qarsy­las­tyń shabýyldaryn qaıta-qaıta toıtardy jáne óz qorǵa­nys pozısııasyn taısalmaı usta­dy» deıdi qazirgi Reseı Fe­de­rasııasy Ponyr aýdanynyń bas­­shysy V.S.Torýbarov. Sol erjúrek jaýyngerlerdiń qa­syn­da erlikpen shaıqasqan qazaq­standyq jaýynger, Keńes Oda­ǵynyń batyry Amantaı Dáý­let­bekovtiń Uly Otan so­ǵy­­­sy kezindegi erligi – Otan al­dyndaǵy óz boryshyn oryn­daý­­dyń, Otanǵa sheksiz berilip qyz­met etýdiń, áskerı antqa adal bolý­dyń úlgisi.

Babalarynan qanmen taraǵan rýh pen tektilikti boıyna jıyp ósken Amantaı Dáýletbekovtiń de naǵyz laıyqty batyr bolǵany ta­rıh paraqtarynda saırap jatyr. Olaı bolsa batyrdyń ómir joly men soǵystaǵy erlikti is­te­rine toqtalyp ótsek.

Amantaı Dáýletbekov Qara­ǵan­dy oblysy, Jańaarqa aýda­ny, Túgisken aýylynyń kún shy­ǵys jaǵyndaǵy «Aqkeńes» je­rinde 1917 jyly 10 qarashada dú­nıege kelgen. Balalyq sha­ǵynda joqshylyqtyń taý­qy­metin tartyp ósken ony ómir­diń ózi shıratty. El basyna tón­gen náýbet asharshylyqtan, odan qala berdi zorlyq-zomby­lyq­tyń zardabynan aımaq tur­ǵyn­darynyń ońtústikke údere kóshkeni ólke tarıhynan belgili. Sol ótken ǵasyrdyń 20-30 jyldarynda kalyń el Betpaqtyń shóleıti men qumyn basyp 400-500 shaqyrym jerge qonys aýdarady. Solardyń arasynda Amantaıdyń da otbasy boldy. Jańa jerge kelgender osy jerge turaqtap, kolhoz quryp ujymdasa eńbek etti. Alaıda mańdaıǵa jazǵan taǵdyr Amantaıdy ata-anadan erte aıyrdy. Úlkenderge ere otyryp Talas aýdany Maıtóbe aýylyna kóship barady.

Amantaı aǵamyz jetinshi synypty bitirgen boıda talaptanyp Jambyl zooveterınarlyq tehnıkýmyna túsip, ony oıda­ǵy­daı aıaqtap, Maıtóbe aýylynda jumysshy zootehnık bolyp jumys isteıdi. Aýylda júrip qoǵamdyq isterge aralasyp, kásipodaq komıtetiniń tóraǵasy qyzmetine deıin kóteriledi.

1939 jyly balalyq shaqtan bolashaqqa qadam basqan, taldyrmash jas Amantaı Qyzyl ásker qataryna shaqyrylyp, áske­rı qyzmetti Qıyr Shy­ǵys­ta bas­taıdy. 2 jyl ótisimen Uly Otan soǵysy bastalyp, aǵa­myz­dyń áskerı qyzmet atqaryp jat­qan polki elimizdi qorǵaý úshin áskerı-oqý jat­tyǵý daıyndyǵyn shapshań ótkizip, 1942 jyldyń jaz aıynda Brıansk maıdanyna jiberiledi. Osy sátten bas­tap Amantaı aǵamyz fashıs­termen shaıqastarda óziniń qaısar minezimen kózge túsedi. Ol kezde jaýynger aǵamyz 13-armııaǵa qarasty tankterdi buzyp joıatyn 1180-polktiń artıllerııalyq esep komandıri bolatyn.

Komandır A. Dáýletbekovtiń jaýǵa alǵashqy shaıqasy 1942 jyldyń Orlov oblysyndaǵy baıyrǵy orys qalasy Lıv­ny­nyń ońtústiginde bastalady. Fa­shıster ol kezde Voronej jáne Stalıngrad baǵyttarynda sha­býylǵa shyqqan edi. Joıqyn soǵys naǵyz osy jerde bolǵan-tuǵyn. Lıvny men Kastornoı aýdan­daryndaǵy shabýylǵa shyq­qan fashıst áskeriniń tegeý­ri­ni myqty boldy. Osy aımaqta jaz boıy keskilesken urys bo­lyp, eki jaq ta bir qadam il­geri basa almady. Amantaı osy qanquıly urysta erlik kór­setip, «Jaýyngerlik erligi úshin» meda­limen marapattal­dy. Al 1943 jyldyń 25 qańtarynda taǵy bir shaıqasta kózsiz erlik jasap, «Qyzyl Juldyz» ordenin keýdesine taǵady. Bul batyr aǵa­myzdyń mereıin kótergen qur­met edi.

1943 jyldyń jazy bolatyn, 6 shildede Orel men Kýrsk temirjoldary arasyndaǵy Ponyrı qalashyǵy túbinde kes­kilesken urys bastalady. Fa­shıst áskeri bar kúshin jı­nap, Kýrsk ıininde taǵy da bir kúshti shaıqasqa ázirlenip jatty. Bul jaýdyń Máskeý men Stalıngrad túbindegi jeńi­lis­terden keıingi úlken úmit art­qan taǵy bir talpynysy edi. О́tken jeńilisterinen sabaq alǵan olar jańa shabýylǵa jańa­sha daıyndyqpen keldi. Jańa áskerı quramalarmen qatar «Tıgr» aýyr tankterin, ózdi­gi­nen júretin «Ferdınant» zeńbi­rekterin osy urysta al­ǵash synamaqqa ákele bastaıdy. Sondyqtan jaý soqqy ber­er baǵyttarda bekinister jasa­lyp, tank shabýylyna qarsy turarlyq kúshterin kúni bu­ryn shoǵyrlandyrdy. Keńes áskerleriniń úmit artqany tankke qarsy atatyn zeńbirekter bola­tyn.

Ponyrov qalasynyń túbinde 13-armııanyń 307-dıvızııasynyń polktary qorǵanysta turdy. О́lermen jaýdyń qarqyny bir tolastamady. Qanshama tankteri ot qushaǵyna oranǵanymen onyń ornyna jańalary kelip, órshelene alǵa umtyldy. Osy sátte Amantaıdyń toby jaý áskeriniń qorshaýynda qalady. Qysyltaıań shaqta zeńbirekshiler komandıri qorshaýdy buzyp shyǵýǵa áreket jasaıdy. Amantaı zeńbirek janyna eki adamnan qaldyryp, jaýyngerlerdi bas­tap tankilerge ilesken jaýdyń jaıaý áskerlerimen qoıan-qoltyq urysqa shyǵady. Osy oqıǵany tolyǵymen rastaıtyn qujat muraǵatta saqtalǵan. 1180-artıllerııa polkiniń komandıri podpolkovnık Mas qol qoıǵan osy bir qujatta Amantaı bas­qarǵan artıllerııalyq ras­chet­tyń jaýmen shaıqastaǵy erligi bylaısha baıandaldy: «...urys eki saǵatqa sozyldy. Jaý 13-inshi ret shabýylǵa shyqty, bar oıy óz jolyna kedergi bolyp turǵan Dáýletbekov raschetin qurtý bolatyn. Biraq «Sý-7» markaly 10 tanki, jaýdyń bir rotadaı jaıaý áskeri qurtyldy. Jaý odan beter yzalanyp, ba­tyr­­dyń zeńbiregin taptap ket­pekshi boldy. Nebári tórt-aq adamy qalǵan zeńbirek pen onyń raschetin qurtýǵa jaý 14 ret oqtaldy. Bizdiń jaýyngerlerdiń snarıadtary bitýge aınaldy. Tankter men avtomatshylar zeńbi­rekke 150 metrdeı ja­qyn keldi. Jaýdyń dál tıgen snarıadynan Dáýletbekovtiń zeńbiregi múldem isten shyqty. Osyndaı qysyltaıań shaqta Dáýlet­bekov tabandylyq tanyt­ty. Tiri qalǵan tórt jaýynger onyń buıryǵy boıynsha oryn­darynan turyp, jaýdyń jaıaý áskerine qarsy umtyldy. Oqtary ábden bitken jaýyngerler qoıan-qoltyq urysqa kóshti. Osy jaǵdaıdyń ózinde Amantaı tórt fashısti murttaı ushyrdy. Biraq onyń ózine de oq tıdi...».

Komandovanıeniń keltirgen taǵy bir jazbasyndaǵy derek­ter boıynsha aǵa serjant A.Dáýlet­be­kovtiń zeńbiregi jaý­dyń 29 tank, 13 ózi júretin zeń­biregin isten shyǵaryp, 150 jaıaý ásker men 40 avtomatshyny joı­ǵan eken.

Áskerı qolbasshylyq 1943 jyl­­dyń 9 shildesinde jaý­­­men arys­tansha alysyp erlikpen qaza tapqan ba­tyr­­dyń erli­gin laıyqty baǵa­­la­dy. KSRO Joǵary Ke­ńe­si Prezı­dı­ýminiń 1943 jyl­dyń 24 jeltoqsanyndaǵy Jar­lyǵy boıyn­sha Amantaı Dáý­letbekovke «Keńes Odaǵynyń Ba­ty­ry» ataǵy berildi. Erligi úshin baǵalanǵan úlken nagradamen birge «Lenın ordeni» jáne «Altyn juldyz» qosa beriledi.

1943 jyldyń 9 shildesinde Kýrsk doǵasynda erliktiń óshpes úlgisin kórsetken Amantaı Reseıdiń Kýrsk oblysynyń Po­nyrı kentinde baýyrlas­tar zıratynda jerlendi. Pony­rov aýdanynyń basshysy V.S.Torýbarovtyń Jambyl obly­sy ákimine joldaǵan hatynda federaldyq mańyzy bar «Batyr-Saperlarǵa» eskert­kishinde batyrdyń esimi jazyl­ǵanyn jáne «Kýrsk doǵa­sy­nyń soltústik bóliginiń Batyr­la­ry­na» qoıylǵan memorıaldyq kesheninde batyrdyń jeke sýreti salynǵan mármár tas qoıyl­ǵa­nyn, ózi jerlengen baýyrlastar zıratynyń janyndaǵy aýylǵa kóshe aty berilgenin jazǵan edi.

Soǵys jyldary áskerı komıssar bolǵan, maıdanger Mah­mud Shoqalaqov: «Amantaı meniń qurdasym, dosym edi. Jastyq shaǵymyz birge ótti. Ol Don, Edil (Volga) boıynda bolǵan qandy shaıqastarǵa qatysty. Edil jaǵalaýyna jetken jaýdy beri ótkizbeý úshin jan alyp, jan berip shaıqasty. Zeńbireginen oq jaýdyrtyp, jer tarpyp umtylǵan jaý tankilerin birinen soń birin jaıratyp saldy. Jaıaý áskerlerin jer jas­tandyrdy. Ol úlken ashý, kekpen soǵysty. О́ıtkeni Edildiń bergi jaǵynda óziniń súıikti Otany – Qazaqstan taıaq tastam jerde jatqan. Qasıetti qazaq jerin jaýǵa bastyrý ór namysty, ójet jigit úshin ólimmen teń edi. Sol úshin ol janyn da, qanyn da aıamaı soǵysty. Aqyrynda ekpindep kelgen jaýdyń saǵyn syndyryp, kelgen jaǵyna qaraı tyrqyrata qýdy» degen eken.

Búginde ómiriniń az jylyn ótkizgen Talas aýdany, Maıtóbe aýylyndaǵy A.Dáýletbekov atyndaǵy orta mekteptiń aldynda bıýsti ornatylǵan. Batyrdyń esimimen Maıtóbe aýylyndaǵy mekteptiń aty jáne bir kóshe atalady. Bul – batyrdyń óshpes erligine degen úlken qurmettiń aıǵaǵy.

Fashızmge qarsy soǵysta erlik pen qaharmandyqtyń úlgisin kórsetken qanshama boz­daq­tar men jaýyngerlerdiń esim­de­rin jas urpaqqa nası­hat­taý, júıeleý, zerdeleý maq­satynda «Paryz» qoǵam­dyq birlestiginiń jetekshisi, jam­byl­dyq Áli Bekquly Áliuly aǵamyz soǵys ýaqytyndaǵy derekterdi jınaý­da jáne qazaq eliniń batyr balasy Amantaı Dáýletbekov týraly málimetter izdeýde úlken qyzmet atqaryp keledi. Ol kisi de Reseı jerindegi áskerı dańq jeri Ponyrov aýdanyndaǵy jaýyngerlerdiń zırattaryna baryp qaıtty.

Maıdanda kózsiz erlik kór­se­tip, Otan, Týǵan jer úshin jaýdy jermen-jeksen qylǵan bozdaqtar men ardagerlerge qaryz­darmyz. Olardyń ómir jol­dary men óshpes erlikteri biz­diń júregimizde máńgi saq­ta­lady.

Roza BISENOVA,

tyl ardageri