Ozyq qoljetimdi tehnologııalardy engizý. Bul úderistiń astarynda qandaı syr bar?

Keshke jaqyn jumystan qol bosa­ǵan sátte kósheni aralap, jer­gi­likti halyqtyń turmys-tirshi­ligin qyzyqtaımyz. Úılerdiń aı­na­lasy muntazdaı taza, esik­teri­­niń aldy jasyl kilem tósep tastaǵandaı tegis kógal. Kógal­dyń shetin ala bizdiń shyrsha tektes kórneki shaǵyn aǵashtar otyr­ǵyzylǵan. Bizderdegideı bıik dýal­men qorshalmaǵandyqtan ár úıdiń aýlasy anyq kórinip tura­dy. Tipti terezeniń arǵy jaǵyn­da kamın aldynda kresloǵa emin-erkin jaıǵasyp, trýbka tartyp otyrǵan shaldarǵa deıin anyq kórinedi. Kósheniń tazalyǵy sondaı kúnine bir ret sýsabynmen  jýylady eken. Kósheden úp etken shańdy baıqamaısyń.

– Myna halyqtyń turmys má­de­nıeti keremet eken. Úıleriniń ma­ńa­ıyn qandaı kútip ustaıdy. Sha­shaý jatqan bir zat joq. Esik al­­dy­­nyń kógaldaryn kúnde qyr­qady-aý deımin, ósip ketken bi­reýin baıqamadym, – dedim biz­­ge serik bolyp júretin Vena­­daǵ­y Qazaqstan elshiliginiń qyz­metkerine.

– Oı, aǵa, mádenıetteri bizden joǵary ǵoı bulardyń. Biraq bári soǵan tirelip te turǵan joq. Mun­da tártip qatal. Kógaldy kút­peı kórsin, aıyp tóletip esterin shy­ǵar­ady. Jalpy bul jaqta ekolo­gııa­lyq talap degen óte zor. Baı­qa­dy­ńyz ba, kóshede bir­de-bir eski mashına joq. О́ıt­keni eýro­stan­dart degen bar. Bári soǵan sáı­­kes bolýy kerek. Munda tút­in­di bý­daq­tatyp, aýany lastaýǵa esh­­kimg­e jol berilmeıdi. Kásip­oryn­­darǵa qoıylar talap tipti q­atal, – dep túsindirdi maǵan elshi­lik­­­tiń jigiti istiń mánisi týraly aıta kele.

Sol sátte kóz aldyma qys bo­ıy murjalarynan qara tútindi bý­daq­­tatatyn, al jazda durys bir jınalmaıtyn elimizdiń asta­na­synyń ońtústik-shyǵys aýdanyn­daǵy jeke úıler kele qaldy. «Shirkin, sol aýdan turǵyndaryna osy Venadaǵydaı turmys tár­tibi kerek-aq. Biraq bizdiń ońtús­tik-shyǵys aýdanda turatyn tur­ǵyn­­darda ekologııalyq taza­lyq­ty saqtaıtyndaı jaǵdaı da joq qoı. Basqasyn bylaı qoı­ǵanda, kósheleriniń ózi tolyq asfalt­talmaǵan, shańy shyǵyp jatqan dúnıeden qandaı mádenıet kútýge bolady» deımin taǵy ishteı.

Sóıtsek, mádenıettiń ózi ór­kenıetke baılanysty bolady eken ǵoı. Ásirese turmystyq máde­nıet. Bizde shyǵystyq máde­­nıet degen bar. Bul kóbine­se, adam­ger­shilikke, adam­dar ara­syn­­daǵy qarym-qaty­nas­­qa negiz­del­gen. Al tur­mys­­tyq má­denıetke kelgende eýro­palyq­tar­dyń aty ozyp turǵa­nyn moıyndaýǵa týra keledi. Sebebi olardyń qolyn­da jańa tehno­lo­gııa­lar bar. Osynyń negi­zinde olar­dyń óner­kásibi de, tur­my­­sy da, soǵan saı qalyptasqan mádenıeti de bir saty joǵary turǵany anyq.

Mine, osy jańa tehnologııalardy jetkizý men engizý máselesi qıynnyń qıyny ekenine endi ǵana kóz jetkize bastaǵandaımyz. Osy ispen aınalysyp júrgen elimizdegi mınıstrlikter men tabıǵat qorǵaý uıymdarynyń ókilderi basynda muny qalpaqpen uryp alýǵa bolatyn sharýadaı kórgenin de jasyrýǵa bolmaıdy. Sóıtsek, bul istiń astary tym kóp eken. Árıne jeke kompanııa deńgeıinde jańa tehnologııalardy engizýge bolady. Ony kórip te júrmiz. Biraq el kóleminde jappaı engizý óte qıyn. О́ıtkeni eń jańa tehnologııalardyń ózi biz sekildi elder úshin qoljetimdi emes. Tipti soǵan kóp qarjynyń kúshimen qol jetkizdik, ákelip ornattyq deıik. Al endi servıstik qyzmetin qaıtpekpiz? Bul úshin onyń tilin biletin, synsa, qaıta iske qosatyn mamandar kerek qoı.

Sondyqtan jańa tehnologııa­lardy jappaı ákelýdiń jolyna túsken elder alystaǵy aıǵa birden qol sozbaı qadamyn sanap basqandy jón kóredi. О́ıtkeni «alýan-alýan júırik bar, áline qaraı shabady» degendeı óz sha­mańdy myqtap eskerip alý kerek.

Biz mundaı oıǵa sheteldik ozyq teh­nologııalardy jappaı jet­kizý máselesin oılastyryp, osynyń ortaq ta ornyqty baǵ­dar­lamasyn jasaý salasynda qyz­met etip júrgen kóptegen m­aman­darmen áńgimeleskennen keıin kelip otyrmyz. Elimizde mund­aı baǵ­darlamany jasaý isi qolǵa alyn­ǵanyna biraz ýaqyt boldy. Biraq onyń qujattary tolyq ázirlenip bolǵan joq. Sebebi bul kóptegen zańdar men tártipterdi qamtýy tıis. Onyń ústine, ákelinetin jańa tehnologııalardyń deńgeıi ár sala boıynsha jeke qarastyrylady. Osy úshin ár salaǵa munyń joldary men múmkindikterin jáne talaptaryn qarastyratyn jeke anyqtamalyqtar ázirlenýi kerek.

Mundaǵy bir másele, ákeline­tin tehnologııa jaqsy bolýymen qatar, ekonomıkalyq neme­se áleý­mettik salamyz úshin qol­jetimdi bolýy kerek eken. Áıt­pese bas qatyryp jasaǵan quja­ty­myzdyń, onda qarastyrylǵan tártip­ter men talaptardyń ózi túptiń túbinde bos áńgime bolyp shyqpaq. Al onda kózdelgen talaptar men tártipter erteń bizdiń kásiporyndar men mekemeler úshin oryndalýy mindetti standartqa aınalýy tıis. Mine, sondyqtan da bul baǵyttaǵy ke­shendi sharalardyń ózi «Ozyq qol­jetimdi tehnologııalardy en­gizý» dep atalady eken.

Qazaqstanǵa ozyq qoljetimdi tehnologııany ákelýdiń joldaryn belgileý, qujat­taryn ázir­leý máse­lesine búginde Úki­met sheneý­nikterimen, kásip­kerlik qaýym­das­tyqtar ókil­derimen qatar eko­logııalyq uıym­dar da belsene qatysýda. Sebebi qujattarǵa qo­ıy­latyn talaptardyń eń bastysy ekolo­gııa­lyq sıpatta. Elimizge jetkizi­le­tin árbir jańa tehnologııa óndi­risti órkendetý, jumysty jeńil­detýmen qatar, ekologııalyq jaǵ­daıdy saýyqtyrý isine úles qosýy tıis. Máselen, kez kelgen ónim sapaly, arzan bolýymen qatar, aldymen adam ómirine qaýip­siz bolýy kerek. Mine, son­dyq­tan da qazir Ekologııalyq kodek­si qaıta qaralý ústinde. Bul kodeks halyqtyń densaýlyǵyn, qor­sha­ǵan ortanyń tazalyǵyn qorǵaý­­men qatar, óndirisshiler men óner­kásipshilerdiń ónim­di ón­­dirý tártibin de qaras­ty­rady. Son­dyqtan óndiris­shi­ler men óner­kásipshiler asso­sıa­sııalary­nyń ókilderi de onyń jo­basyn talqylaý isine bel­sendi túrde kirisip otyr.

«Qazaqstanda ekologııalyq jaǵ­daıdy saýyqtyrý jóninde osy­ǵan deıin birneshe áreket ja­sal­­dy. Kásiporyndarǵa qoıy­la­tyn talaptar kúsheıtildi. Qorsha­ǵan ortaǵa zııan keltirgen jaǵdaıda aıyp­pul tóleýmen qatar, árbir ká­sip­oryn jyl saıyn ekologııa­ny saýyq­tyrý jónindegi qorǵa qar­jy aýdaryp otyrýǵa mindet­ti bol­dy. Biraq ókinishke qaraı, eko­lo­gııalyq jaǵdaı jaqsaryp kete qoıǵan joq. Nege? Sebebi qor­shaǵan ortany lastaýǵa úles qosa­tyn kásiporyndardyń jylma jyl bóletin qarjysy naqty qan­daı maq­sattarǵa jumsalatyny bel­gi­siz kú­ıinde qalyp keledi. Bul az qarjy emes. Máselen, «Qazaq­stan Alıý­mınııi» jylyna 6-7 mln dollar, «ArselorMıttal Temir­taý» 10 mln dollar qarjy aýda­rady. Bir esepten muny jer qoınaýyn paıdalanýshylar úshin salynǵan ekologııalyq salyq deý­ge de bolady. Biraq osy qarjy­lar­­­dyń eko­logııanyń paıdasyna qan­sha­lyqty tıimdilikpen jum­­sa­laty­nyn eshkim bilmeıdi. Jum­salsa, shamasy 2-3 paıy­zy ǵana jum­sal­atyn bolar. Son­dyq­tan bul jerde basqa da ádister qajet sekil­di. Bul ádister birinshi kezek­te kásip­orynnyń zııandy qaldyq­tardy meılinshe az shyǵarýyn yntalandyratyndaı sharalardy qarastyrýy kerek. Máselen, ozyq qoljetimdi tehnologııalardy en­gizý isine kirisken Reseıde osyndaı sharalar qolǵa alynýda» deıdi «Taý-ken jáne ken-metallýrgııa kásiporyndary respýblıkalyq assosıasııasy» ZTB atqarýshy dırektory Nıkolaı Radostoves.

Qazaqstan ekologııalyq uıym­dary assosıasııasynyń basqarma basshysy Aıgúl Solovevanyń aıtýynsha, bul shara qanshama kúr­deli bolsa da, elimiz ony qolǵa almaı tura almaıdy. О́ıtkeni áńgime ónimniń sapasy men ótimdiligine ǵana qatysty emes, sonymen qatar onyń ekologııalyq qaýipsizdigine kelip tirelip tur. Osy máselemen ondaǵan jyldar boıy aınalysqan eýropalyq elder bul talap bo­ıynsha óz ónimderin ábden myq­tap aldy. Erteń olar ónimniń taza­lyǵy men qaýipsizdigine qoıy­latyn talaptardy qazirgiden de kú­sheı­te túsýi jáne soǵan saı jo­ǵa­ry standarttar belgileýi múm­kin. Mundaı jaǵdaıda bizde da­ıyn­dalǵan ónimderdi óz rynoktaryna kirgizbeı qoıýy da ǵajap emes. Demek qoljetimdi jańa tehnologııalardy óndiriske en­gizý degenimiz – biz úshin ómirlik má­sele. 18 mıllıon ǵana halqy bar Qazaq­stan eksportqa ónim shyǵa­r­maı tura almaıdy. Al ónim eks­por­tynsyz eshqandaı damý bol­maıdy. Sondyqtan atalǵan ispen shu­ǵyl­danýǵa biz mindetti ǵana emes­piz, sonymen qatar májbúrmiz.

Qoljetimdi jańa tehnologııalardy birinshi kezekte el ekonomıkasyna jappaı engizýdiń ońtaıly tájirıbesi Reseıde kórinis berýde. Bul el isti ilgeri jyljytý­da aı­tar­lyqtaı tájirıbe jınaqta­dy. Jýyqta el astanasyna osy el­diń ma­mandary shaqyrylyp, táji­rı­belerimen bólisti. Sonda negiz­gi baıandamalardyń birin jasaǵan Ilıa Kýroshev bul máseleniń álem­de ótken ǵasyrdyń 70-nshi jyl­darynan bastap qolǵa alyn­ǵa­nyn, eýropalyqtardyń bizden alys­tap ketkenin aıtyp ótti. Demek dál qazirgi sátte eýropa­lyq­­tardyń ekologııa men ónim­der­diń qaýipsizdigine qoıatyn talap­taryn reseılikter óz kásip­oryn­daryna qoıa almaıdy. О́ıtkeni óndiriste qoldanylatyn tehnologııalar bólek. Soǵan qaramastan ekonomıka boıynsha keshendi jumystardyń qolǵa alynǵanyna birneshe jyldyń júzi boldy. Biraq is áli de aıaǵyna deıin jet­kizilgen joq. О́ıtkeni basqa sharýa­lardy bylaı qoıǵanda, qol­jetimdi jańa tehnologııalardy engizý jóninde keminde 52 anyq­tamalyq ázirlenýi tıis. Osy anyq­tamalyqtardy ázirleýdiń ózi bilim men biliktilikti qajet etetin jáne kásiporyndarmen keńesip otyryp sheshiletin asa kúrdeli sharýa. Sondyqtan bilikti mamandar toby qatysatyn árbir anyqtamalyqty ázirleýge keminde 1 jyl ýaqyt berilýde. Iаǵnı, zań ázirleý qıyn emes, baǵdarlama jasaý qıyn emes, al anyqtamalyq ázirleý óte qıyn. О́ıtkeni onda árbir sala­daǵy kásiporyndardyń qazirgi ekono­mı­kalyq jaǵdaıymen qatar onyń áleýetine sáıkes tıimdi teh­no­log­ııalar tańdalýy, standart­tary jáne engizý talaptary belgi­lenýi jáne bul túrli yntalandyrý sharalarynyń negizinde erikti túrde júzege asýy kerek.

Al otandyq mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, bizde ekonomı­kalyq salalar boıynsha ozyq qol­jetimdi tehnologııalardy engizý­diń 12 anyqtamalyǵy ázirlenýi kerek te, bul árbir kásiporyn úshin únemi mejege alyp otyratyn basty qujattardyń birine aınalýy tıis.