О́simdik sharýashylyǵynda paıdasy az, sýdy kóp sińiretin daqyldardy ósirýdi qysqartý, onyń ornyn kókónis, maıly jáne jemshóp ónimderimen almastyrý ret-retimen júrgizilýi tıis. Sol úshin qýańshylyq aımaqtarda topyraq tanaptaryn nóldik óńdeýdiń zamanaýı tehnologııalaryn jáne basqa da ınnovasııalar qoldanysyn keńeıtý, agrohımıkattardy tıimdi paıdalaný boıynsha sharalar kesheni naqtylanǵan. Qazaqstannyń 2030 jylǵa deıin «jasyl» ekonomıkany damytý tujyrymdamasyna sáıkes, egistik alqaptarynyń 15%-y ylǵal únemdeıtin tehnologııalarmen qamtylady. Ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamalar ǵylym men bıznestiń tyǵyz yntymaqtastyǵyn, aýylsharýashylyq taýar óndirýshilerdiń ǵylymı ınnovasııalarǵa suranysyn, eńbek ónimdiligin jáne otandyq ónerkásiptiń ǵylymı-tehnıkalyq deńgeıin arttyrý maqsatynda basqa elderden progressıvti ıdeıalar transfertin qarastyrady.
Jalpy, elimizdegi agrarlyq saıasattyń basty maqsaty – óńdelgen ónimdi eksporttaýdy kúsheıtý, eńbek ónimdiligin arttyrý. Bul úshin qoldanysqa engiziletin «aqyldy tehnologııalar» agroóndiristik keshenniń damýyna serpin berýi kerek. Alaıda, tehnologııalar transfertimen aınalysatyn agrarlyq ǵylymdy damytpaıynsha, ony júzege asyrý múmkin emes deýge bolady.
Jańa tehnologııalar dástúrli salany ózgertedi
Agrarlyq ǵylymy damyǵan shet memleketterdiń tájirıbesine kóz júgirtip kóreıik. AQSh, Eýropa, Kanada, Aýstralııa, Qytaı syndy elderdiń ozyq ǵylymı jetistikterdi qoldanyp kele jatqany belgili. Ásirese sońǵy 20 jyldaǵy jáne taıaý bolashaqtaǵy damý baǵyttarynyń biri – dálme-dál eginshilik. Damyǵan elderdiń tájirıbeleri kórsetkendeı, ǵasyrlar boıy bekigen dástúrli salany sıfrly tehnologııalar túbegeıli ózgertti. Túrli aqparat kózderinen alynatyn málimetter men zamanaýı geoaqparat júıeleri resýrstardy sanaly túrde paıdalanyp, topyraqty tozdyrmaı joǵary ónim alýǵa yqpal etýde.
Erekshe atap óterlik másele, ǵylymı zertteýler úderisin jedeldetip, onyń nátıjeliligin arttyrý barysynda topyraq quramy, klımattyq jaǵdaılary arqyly alynǵan nátıjeler otandyq tyń ázirlemeler men úzdik sheteldik tehnologııalarǵa negiz bolýy tıis. Bul baǵytta Soltústik Qazaqstan óńiriniń topyraq-klımattyq jaǵdaıy túrli daqyldyń ónimdiligin turaqtandyrý faktory bolyp otyr. Daqyl ónimdiliginiń atmosferalyq jaýyn-shashyn mólsherine táýeldiligin tómendetý úshin ósirý tehnologııalaryn qarqyndatý qajet.
A.I.Baraev atyndaǵy ortalyqta júrgizilgen zertteýler qýańshylyq basym óńirlerde ósimdik sharýashylyǵy eń aldymen aýa raıy jaǵdaılaryna jáne ósirýdiń zamanaýı júıelerin ıgerý máselelerine, óndirilgen ónimge qoıylatyn baǵanyń ózgergishtigine jáne bir ǵana daqyl jazdyq bıdaı óndirisiniń basymdylyǵyna baılanysty ekenin kórsetedi. Qazaqstannyń astyqty aımaqtaryndaǵy tanaptarynda áli kúnge deıin jazdyq bıdaı ósirý keńinen taralǵan. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń dereginshe, byltyr Aqmola oblysynda jazdyq bıdaıdyń úlesi óńdelgen jerlerde 78%-dy qurapty.
Ártaraptandyrýǵa jol ashylady
Aýyspaly egis zerthanasynda júrgizilgen kóp jylǵy derekter men óndiristik tájirıbeniń nátıjesi boıynsha eginshiliktiń dástúrli júıesi ishki jáne syrtqy naryqtaǵy fermerlerdiń básekege qabilettigin arttyrmaıdy, kerisinshe topyraq qunarynyń birtindep nasharlaýy men sarqylýyna soqtyrady. Sondyqtan ınstıtýt ǵalymdarynyń kóp jylǵy ǵylymı zertteý jumystarynyń nátıjesinde Soltústik Qazaqstandaǵy qýańshylyqqa arnalǵan eginshiliktiń ónimdi aýyspaly egis júıesiniń negizgi ustanymdary ázirlendi. Bul qaǵıda arqyly aýyspaly egistik tanaptarynda ósirilip jatqan aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn ártaraptandyrý qajet.
Mysaly, elimizdiń soltústik, soltústik-shyǵys aımaqtarynyń tabıǵı-klımat jaǵdaılary dándi, maıly jáne jarma daqyldaryn ósirý úshin óte qolaıly, onyń ónimi de álemdik naryqta joǵary suranysqa ıe ekeni belgili. Oǵan qosa sońǵy jyldary jemazyqtyq daqyldarǵa (arpa, suly), maıly daqyldarǵa (maıly zyǵyr, jazdyq raps, aq qysha, kúnbaǵys), dándi-burshaqty daqyldarǵa (jasymyq, noqat, asburshaq, soıa) jáne taǵy basqa daqyldardyń eksportyn arttyrý úshin qolaıly naryqtyq jaǵdaı qalyptasqan.
Endi dálme-dál eginshilik arqyly egilgen egindi jınaýǵa arnalǵan ońtaıly ýaqytty boljaý tehnologııalary, «aqyldy sýarý», zııankestermen, aramshóptermen kúresý jáne mıneraldy tyńaıtqyshtardy engizýdiń dıfferensıaldy júıelerin jáne qazirgi zamanǵy jańa aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn qoldaný arqyly eńbek ónimdiliginiń birneshe ese artýyn qamtamasyz etýge bolady. Pılotsyz tehnıka adamnyń qatysý faktoryn azaıta otyryp, eginshiliktiń ózindik qunyn aıtarlyqtaı tómendetýge múmkindik beredi. Odan qaldy, jergilikti jaǵdaılarǵa beıimdelgen aqparattyq tehnologııalar paıdalaný, eginshiliktiń qor únemdegish, tikeleı sebý jáne ósirý tehnologııalarynyń elementterin óndiristik júıege biriktirý tanaptarda jyl saıyn bolatyn erozııalyq úderisterdi qysqartady jáne jaýyn-shashyndy paıdalanýdyń tıimdiligi artady.
Qazirgi tańda elimizde sıfrly tehnologııalardyń ıgiligin kórip otyrǵan óndirýshilerdiń úlesi kóp emes. Oǵan qosa aýylsharýashylyq jerleri tıimsiz paıdalanylady. Al sıfrly tehnologııalardyń kómegimen aýyl sharýashylyǵyn túrlendirýdiń úlken múmkindigi bar. Sıfrlandyrý baǵdarlamasyn qoldana otyryp, agrarlyq sektordy damýdyń sapaly jańa deńgeıine shyǵarýǵa, el ekonomıkasynyń draıverine aınaldyrýǵa áleýetimiz jetkilikti.
Qoryta kele, aýyl sharýashylyǵyn sıfrlandyrý baǵdarlamasynyń júzege asyrylyp jatqan sharalarynyń negizgi baǵyttary astyqtyń túsimi men eńbek ónimdiligin arttyrýǵa, ónimniń ózindik qunynyń tómendeýine yqpal etýi tıis. Elimizde azyq-túlik qaýipsizdiginiń saqtalýy, klımattyq jaǵdaılardyń buzylmaýy, topyraq qabatynyń tozbaýy jaıly jáne basqasyna qatysty derekterdiń qoljetimdi bolýy sıfrly tehnologııalardy agrarlyq sektorǵa birtindep engizý arqyly júrgiziledi.
Aldabergen ALDAOŃǴARULY,
A.I.Baraev atyndaǵy Astyq sharýashylyǵy ǵylymı-óndiristik ortalyǵy zerthanasynyń meńgerýshisi
