2019 jyly qańtar aıynda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq komıssııasy men keńesinen Reseı vıse-premeri jáne qarjy mınıstri Anton Sılýanov Qazaqstanǵa qant ımporttaýǵa berilgen jeńildikterdi alyp tastaýdy surady. Bul málimetti RBK portaly sáýir aıynyń sońynda taratty. A.Sılýanovtyń sózinshe, Qazaqstanǵa odaqtan tys elderden qant satyp alýǵa eshqandaı negiz joq. EAEO zańdary boıynsha, uıymǵa múshe elderdiń ulttyq kompanııalaryna jeńildikter beretin erkin saýda aımaǵy bar. Osyǵan sáıkes, Qazaqstan odaqqa múshe emes elderden jylyna 400 myń tonna qant ónimderin ımporttaýǵa quqyly. Eger Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq komıssııasy Reseıdiń ótinishin qabyldaıtyn bolsa, Qazaqstan Ýkraına men Eýropadan qant ónimderin keden salyǵynsyz ımporttaı almaıdy. Naryqtaǵy qanttyń basym bóligi syrttan tasymaldanady. Jyldan-jylǵa ımporttyq qant kólemin azaıtý kózdelse de, alǵa qoıylǵan maqsat oryndalar emes. Brazılııalyq qant ımportyn azaıtý reseılik qantty ımporttaý úshin jasalǵan qadam ekeni kórinip tur. Bul ekonomıkalyq ortaq keńistik aıasynda júzege asyrylyp otyrǵan kelisim bolsa da ónimdi syrttan emes, odaq ishindegi memleketterden alýdy mindetteıdi. Qazaqstan Úkimetiniń syrttan kirgiziletin qantqa salyqtyq jeńildikti ózgerissiz qaldyra turý týraly sheshimi 2019 jyldyń sońyna deıin saqtalýy múmkin. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń syrtqy saýda-sattyqty damytý departamentiniń dırektory Janel Kúshikovanyń aıtýynsha, otandyq naryqta qant tapshylyǵy 2020 jyldan bastap bolmaýy tıis. «Ishki naryqty arttyrý qazirgi basty basymdyq. Byltyrǵydaı emes, bıyl qant tapshylyǵy tirkelgen joq. Endi tirkelmeıdi dep te aıta alamyn. О́ıtkeni óndiris artyp keledi. Bıyl Qazaqstan qant qyzylshasynyń óndirisin arttyryp, jylyna 300 myń tonnaǵa deıin qant qoryn jınaıdy. Sondyqtan taýardyń baǵasy da turaqtylyǵyn saqtaýǵa tıis. Qazir Reseımen de kelisim jasalyp jatyr. Jalpy, qant ımportynyń 90 paıyzy Reseı men Belarýske tıesili», deıdi J.Kúshikova.
Al halyqaralyq qant qaýymdastyǵynyń (ISO) boljamy basqa. Atalǵan uıym 2019 jyly qant tapshylyǵy artýy múmkin ekenin eskertedi. ISO byltyrǵy boljamynda Brazılııa qant óndirýdi 2,2 mln tonna, Úndistan 2 mln, EO elderi 750 myń tonnaǵa deıin qysqartatynyn jetkizdi. Qaýymdastyq taratqan derekkózde keıbir elderdiń qant qamysyn kóptep ósirýi shyǵyndy jappaıtyny jáne tapshylyq bıyl qattyraq baıqalatyny aıtylǵan. Bul faktor Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe elderdiń qant bıznesinde ortaq mámilege kelýin qıyndatyp jiberdi. Sarapshylar EAEO elderi arasynda qant ımportyn shekteý máselesin 2 jyl buryn Reseıdiń aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi kótergenin eske túsirdi. Sol kezde Reseı úkimeti Qazaqstanǵa «Bizden jetken arzan qantty ózge elge ımporttaısyńdar» degen ókpesin bildirgen edi. Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi ókilderi reeksportpen aınalyspaıtynyn, tek qajettilikti ǵana ımporttan alatynyn aıtyp, bul derekti joqqa shyǵarǵan. Ekonomıst Almas Shýkınmen pikirleskenimizde, ol Reseıdiń ókpesiniń negizi joq ekenin aıtty. Kórshi el ótken jyly 6,5 mln tonna qant daıyndady, al elimiz 99 myń tonna qantty syrtqa eksporttady. Ekonomıstiń paıymdaýynsha, másele ónimniń kóleminde emes, prınsıpte bolyp tur. Sebebi Kedendik odaqtyń da, keıingi EAEO-nyń da basty maqsaty – otandyq ónimdi qorǵaý, preferensııa, bir-birine kedergi keltirmeý, múdde úılesimdiligin saqtaý. Bul jolǵy reseılikterdiń ustanymy belgili. Sondaı-aq ımportyna kedergi keltiretinderge jol bermeý. Almas Shýkın aıaqqa turyp alýǵa barlyǵyna birdeı múmkindik berilgenin eske túsirdi. Biraq ony elimiz paıdalana almady. Jáne oıyn erejelerin saqtaý úshin de eshqandaı áreketke barmady.
Sarapshy Marlen Dodonov Qazaqstannyń kondıterlik fabrıkalary úshin qantty Reseıden emes, Brazılııa sııaqty iri qant eksporttaýshy elderden satyp alǵan tıimdi ekenin aıtady. Sebebi Reseı men Belarýste baǵa qubylmaly. Brazılııa jáne Úndistan tárizdi iri qant eksporterlerimen kelisimsharttar uzaq merzimge jasalady. Bul kondıterlik ónimderdiń baǵasyn turaqty túrde ustap turýǵa múmkindik beredi. 2017-2018 jyldarda Reseı kásiporyndary men qant óndirýshileri Qazaqstannyń kásiporyndaryn baǵasy turaqty qantpen durys qamtamasyz ete almaıtynyn kórsetti.
2000 jyldardyń basynda elimizdegi qanttyń 90 paıyzy ımportqa táýeldi edi. Qant kóleminiń 3 paıyzy ǵana otandyq qant qyzylshasynan, al qalǵany ımporttyq shıkizattan alynǵan. Qazir bul jaǵdaı birshama ózgerdi.
Qazaqstanda qyzylsha ósirýdi qaıta damytý úshin múmkindik jeterlik. Tabıǵı-klımattyq jaǵdaı bul daqyldy Almaty oblysynyń 10 aýdanynda (Alakól, Aqsý, Eńbekshiqazaq, Eskeldi, Jambyl, Ile, Qaratal, Kóksý, Sarqand, Talǵar), Jambyl oblysynyń 5 aýdanynda (Baızaq, Jambyl, Jýaly, Qordaı, Merke) jáne Túrkistan oblysynyń 4 aýdanynda (Maqtaral, Otyrar, Saryaǵash, Shardara) ósirýge múmkindik beredi. Qazaqstannyń Taǵam kásiporyndary odaǵynyń vıse-prezıdenti Aıjan Naýryzǵalıeva ımporttyq shıkizattan jasalatyn ónim kólemi – 90 paıyz, al otandyq qyzylshadan alynatyn ónimniń kólemi 10 paıyz ekenin aıtady. Atalǵan 10 paıyzdyq ónim Almaty men Jambyl oblystarynyń qyzylsha alqaptarynda ósirilgen. Kórshi eldiń qant bıznesi tóńireginde oıyn tártibin ózgertýge degen talpynysy Qazaqstanda ǵana emes, Belarýste de qant baǵasynyń qubylýyna áser etti. Sebebi Reseıde qant alqaptarynyń kólemi artqan saıyn, baǵasy da arzandaı bastady.
Aıtalyq, 2018 jyldyń aıaǵynda Reseıde qant baǵasy – 16, Qazaqstanda – 14, Belarýste 8 paıyzǵa arzandady. Bul faktor qarapaıym halyq úshin jaǵymdy bolǵanymen, soltústik kórshi úshin tıimsiz. Qant bıznesi oıynshylarynyń 12-20 paıyzy kóleńkege ketti, Qazaqstan men Belarýs tárizdi ımporttaýshy elderden aırylyp qalý qaýpi tóndi. «2018 jyldyń 27 sáýir kúni Reseıdiń Rostovtaǵy Don qalasynda ótken II Búkilreseılik forýmda Reseıdiń qant óndirýshiler odaǵy basqarma tóraǵasynyń orynbasary Andreı Bodın óz eliniń qant eksporty jylyna 350 myń tonnany quraıtynyn, al Qazaqstannyń qantqa degen qajettiligi jylyna 400 myń tonna ekenin jetkizdi. Demek, Reseı Qazaqstannyń qant naryǵyn tolyq baqylaýǵa alýǵa shyndap kirisken. Sondaı-aq A.Bodın belarýstyq áriptestermen birge Qazaqstanǵa qant tasymaldaý jónindegi kelissózderdiń belsendi júrgizilip jatqanyn jetkizdi. Olar Qazaqstannyń óz múmkindigin eskerip otyrǵan joq. Sondyqtan Qazaqstan tarapy EAEO sheńberinde qant ımportyn shekteý nemese úshinshi elderden eksporttaý máselesin ózderi sheshetini týraly usynys engizýi kerek», deıdi Marlen Dodonov.
Sebebi shetelden tasymaldaýǵa belgilengen jeńildik berý merzimi 2020 jyly aıaqtalady. «Reseıge de, Belarýske de qant quraǵyn shetelden tasymaldaý tıimsiz bolmaq. Sondyqtan eki el byltyrdan beri qant qyzylshasy alqaptarynyń aýmaǵyn keńeıtýde. Olar Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda shıkizat pen daıyn ónimdi ózara tasymaldaýdy jetildirýdi byltyrdan kóterip keledi. RF men Belarýstiń qant ımportyna jeńildikter suraýǵa talpynysy – daıyndyqtyń basy», deıdi sarapshy.
Qazaqstandy ne kútip tur?
2018 jyldan bastap Reseı qantyna qajettiligimiz 28 paıyzǵa ósti. 2017 jylǵa deıin qantqa degen qajettiliktiń 29 paıyzyn Brazılııadan tasymaldap keldik. Brazılııanyń úlesi 12 paıyzǵa deıin Reseıdiń paıdasyna qysqarǵan. M.Dodonov elimizdegi qant naryǵynyń Reseıge táýeldiligi tym tereńdep ketkenin aıtady. Qazaqstannyń kondıterleri, tátti sýsyn shyǵaratyn zaýyt ıeleri Reseıdiń mundaı sheshimdi qabyldaýyna jol berýge bolmaıdy dep esepteıdi. Ishki naryqtaǵy tátti sýsyn, kondıterlik ónimderdiń 80 paıyzy onsyz da reseılikterdiń úlesinde. Sebebi sarapshylar Reseı qant bıznesiniń alpaýyttary naryqtyń «tátti segmentin» óz baqylaýynda ustaǵysy keletinin kópten aıtyp júr. Olardyń nıetin baıqap qalǵan Belarýs te kondıterlik ónimderdi EAEO sheńberinde jeńildetilgen sharttarmen aınalymǵa jiberýge usynys jasap úlgerdi. «2017 jyldyń sońynda Astanadaǵy ınvestısııalyq forýmda qant qyzylshasyn ósiretin alqaptardy 50 paıyzǵa deıin ósirý, aımaqta qant óndiretin zaýyt ashý týraly memorandýmǵa qol qoıyldy. Biraq munyń bári ázirge qaǵazdaǵy dúnıe. Sebebi elimizde qant bıznesi tek maýsymdyq kezeńge táýeldi degen kózqaras qalyptasqan. Qant zaýytyna ınvestor bolýǵa eshkim táýekel etpeıdi. Kondıterlik fabrıkalardyń, tátti súzbe nemese shyryn shyǵaratyn zaýyttardyń jasandy qant untaǵyn paıdalanýyna shekteý qoımaıynsha bul másele sheshilmeıdi», deıdi M.Dodonov.
2017 jyldyń sońynda Jambyl oblysynda qant qyzylshasyn ósiretin alqaptardyń sanyn ósirý jáne qosymsha jumys oryndaryn ashý týraly másele úkimettik deńgeıde kóterildi. Tipti Jambyl oblysynda qant shyǵaratyn aımaqtyq zaýyt qurylysyn bastaý týraly másele de aıtyldy. Qazaqstandaǵy qant qyzylshasy alqaptarynyń 75 paıyzy Jambyl oblysynda ornalasqan. Soǵan qaramastan qant qyzylshasyn ósirý 35 paıyzǵa azaıyp ketken.
Kóńil aýdaratyn taǵy bir faktor – Qazaqstandaǵy zaýyttar maýsym kezinde qant qyzylshasyn óńdep úlgermeıdi. Al qalǵan ýaqytta qańtarylyp bos turady. «Reseıde qant shyǵaratyn – 85, Belarýste 58 zaýyt bar. Olar kondıterlik, sýsyn shyǵaratyn zaýyttaryn jasandy qant untaǵyn paıdalanýǵa tyıym salý arqyly qant zaýyttaryn tapsyryspen úzdiksiz qamtamasyz etip otyr. Olar bizge qanttyń kılosyn 198 teńgeden usynady. Al elimizde óndirilgen qant QQS qosa eseptegende 215 teńge turady. Qant naryǵynda ımporttyń bási basym bolyp turýynyń basty sebebi osy. Reseıde de, Belarýste de qant – qant quraǵynan emes, qant qyzylshasynan alynady. Quramy men sapasy jóninen qazaq qantynan artyq emes. Kerisinshe, Reseıden kelgen qanttyń táttiliginiń kemip ketkeni týraly jıi sóz bolyp júr», deıdi M.Dodonov.
ALMATY
