Qondyger-qańly (jalǵasy)

Sársenbi, 9 qańtar 2013 7:23

Alǵash habar kelgende Astıag senbegen kórinedi. Kóterilisshilerge qarsy tipti ásker shyǵarýdy kerek dep tappaǵan eken. Osynyń arqasynda Qurysh bastaǵan, endi belgili bir tártipke baǵynyp, júıelenip, ásker bolyp qalyptana bastaǵan jasaq jergilikti jerdegi Mıdııanyń birneshe garnızondaryn talqandap, qoldary qarýǵa jetip, endi basqa ulttardy, ýálaıattardy ózine qosyp ala bastaıdy.

Sársenbi, 9 qańtar 2013 7:23

Alǵash habar kelgende Astıag senbegen kórinedi. Kóterilisshilerge qarsy tipti ásker shyǵarýdy kerek dep tappaǵan eken. Osynyń arqasynda Qurysh bastaǵan, endi belgili bir tártipke baǵynyp, júıelenip, ásker bolyp qalyptana bastaǵan jasaq jergilikti jerdegi Mıdııanyń birneshe garnızondaryn talqandap, qoldary qarýǵa jetip, endi basqa ulttardy, ýálaıattardy ózine qosyp ala bastaıdy. Onyń ústine Astıagty qaıtken kúnde soǵysqa uryndyrýdy kózdegen áskerıler, kóterilisshilerdiń isterin, olardyń jetistikterin áldeneshe ese ósirip jetkizedi. Imperııaǵa qaýip tóngenin sonda ǵana túsingen Astıag úlken ásker jaraqtap Quryshqa qarsy attandyrypty. Adamdy Qudaı urarda, áýeli ony aqylynan aljastyrady ǵoı. Astıag patsha jer qaıysqan áskerge bas sardar qylyp óziniń ýáziri Garpagty taǵaıyndapty. Garpag osy áskermen, Anshannan aýlaqta, ala-qula qarýlanǵan jasaqty bastap ári-sári kúıde turǵan Quryshqa kelip qosylady. Osylaısha, bozbala Qurysh, kózdi ashyp-jumǵansha álemdegi eń kúshti armııalardyń biriniń sardary bolyp shyǵa keledi.

Sumdyq habardy estigen Astıag kúıikten ólip kete jazdapty. Eń aldymen, tyndyrǵan isi – búkil sáýegeılerin, juldyzshy ǵalymdaryn jınap alyp, jalynyp-jalbarynyp, jylaǵanyna qaramaı barlyǵyn qyryp salypty. Kır týraly jazylǵan kóp romandardyń birinde mynadaı epızod bar. Astıag sáýegeılerge aqyryp, «Sender meni aldadyńdar, sol úshin osy jerde barly­ǵyń­nyń basyń shabylady» deıdi. Sáýe­geıler men ǵalymdar jylap-eńirep patshadan raqym suraıdy. Sonda bir ǵalym basyn bıik ustap úndemeı turady. «Sen nege jalbarynbaısyń?» depti Astıag. «Onyń ne keregi bar» depti ǵalym, «Sen tek turǵandy da, jalbarynǵandy da óltiresiń». Sodan soń kúledi. «Nege kúlesiń?» deıdi Astıag. Sonda ǵalym, «Baıaǵy aspannan túsken aıan oryndalyp, birneshe kúnnen keıin sendeı qanisherdiń bıliginiń aıaqtalatynyna qýanyp kúlip turmyn» deıdi. Árıne, budan keıin onyń basy shabylady. Osy sharýany tyndyryp bolǵan Astıag shuǵyl saýyn aıtyp, Mıdııanyń qalǵan áskerin eń sońǵy sarbazyna deıin bir týdyń astyna jınaıdy. Sóıtip, qol bastap jaýǵa qarsy ózi attanady. Biraq, basynan baq taıǵan patsha alǵashqy urysta Quryshtan, dálirek aıtqanda, óz aqshasymen jaraqtaǵan áskerden masqara bolyp jeńilip, maıdan dalasynan sheginip, astanaǵa qaıtyp keledi, qaqpanyń barlyǵyn bekitip, ordy sýǵa toltyryp qorǵanysqa kóshedi. Ar jaǵy tipti ońaı. Qurysh kelip astananyń aldyna tý tikkende qala halqy qaqpany ashyp beredi. Mesopotamııada alǵash qurylǵan, zamanyna laıyq ozyq ekonomıka, bıik mádenıet qalyptastyrǵan ımperııalardyń biri bolyp sanalatyn Mıdııa osylaı qulaǵan eken. Jańadan qurylǵan Parsy ımperııasynyń qura­my­na osylaı kirgen.

Qurysh óziniń naǵashy atasyna keńshilik jasapty, Garpagtyń aıtýymen alys bir ýálaıatqa ýálı qylyp taǵaıyn­dapty. Astıag keterinde Garpagqa «Kegiń qaıtty ma, qaıtsa meni nege óltirip tastamaısyńdar?» deıdi. Sonda Garpag aıtypty: «Sen sııaqty beıbaq úshin taqtan aıyrylyp qatardaǵy quldyń dárejesine túsýdiń ózi ólimmen teń emes pe? Al meniń qulmen kek alysatyn ádetim joq» dep. Astıagtyń budan keıingi tarıhy buldyr. Qartaıyp ólipti dep kýálandyrady bir jádiger. Jeńilip taqtan túsken kúni kúıikten ólipti dep kýálandyrady endi bir jádiger. Taǵy bir romanda mynadaı epızod bar, ótirik-shynyn kim bilsin. Jyldaǵy salyqty astanaǵa alyp ketýge kelgen zeketshi Astıagtyń jer-jebirine jetip ursady. Myna salyqty nege az jınaǵansyń, men seni osynyń úshin dúrelep alýǵa haqym bar deıdi. Bir kezdegi óziniń zeketshisi, óziniń quly aıtqan sózge tóze almaǵan Astıag sol jerde ózine-ózi qanjar suǵyp óledi.

Qonǵan baqtyń ushardaǵy tarıhy…

Taqqa otyrǵan Qurysh, memleket basqarý dep atalatyn zildeı aýyr mindetti moınyna artady. Vavılon, Assırııamen eki aradaǵy jer daýy, burynǵy bolǵan soǵystardyń izi, alystaǵy Mysyrmen eki aradaǵy dıplomatııalyq oıyndar, Grekııamen (Iýnan) bolashaq soǵystarǵa daıyndalý… tolyp jatyr. Biraq, jas patsha iske eren qajyrmen kirisedi. Áýeli Vavılonǵa (bizshe Babyl) qarsy soǵys ashady. Bul soǵys uzaqqa barmapty. Qurysh qalany qorshaýǵa alady. Sodan soń Vavılonnyń ataýsyz patshalary, shyn bılik ıesi dinbasylar  Nabonıd patshany tutqyndap, qalanyń qaqpasyn ashyp beredi.

Azǵantaı ýaqyttyń ishinde Qurysh patsha qazirgi soltústik Indııa, Aý­ǵanstan­nan bastap jarty dúnıeni jaýlap úlgeredi. Osy jeńimpaz soǵystardyń tarıhyn qarap otyrsańyz, tańǵajaıyp bir qubylysty baıqaısyz. Kóptegen qalalardyń turǵyndary qaqpany ózde­ri ashyp beripti. Nege? Álbette, jaý­laý­shy, qarsylaspaı, soǵyspaı bas ıgen­niń jany qalady dep ýáde beredi. Barlyq soǵystarda derlik solaı bolady. Qorshaýǵa túsken qalalardyń halqy kóp jaǵdaıda qalany qıratpaı aman alyp qalý úshin jáne eń bastysy, óz janyn saqtaý úshin jaýǵa beriledi. Bul túsinikti. Biraq, munyń syrtynda taǵy bir kiltıpan bar. Ol kezde ulttyq memleketter áli paıda bolmaǵan sııaqty. Halyqqa kim bılese de báribir, áıteýir, patsha ózi bılegen jurtyna jaıly bolsa boldy. Al jaıly bolmasa, onda másele basqasha. Kóp jaǵdaıda qala halqynyń jaýǵa berilgen satqyndyǵyna … ámirshiniń ózi kináli. Áskerı mindetten (bitpeıtin soǵystarda qolyna qarý ustaı alatyn erkek kindiktiniń barlyǵyn taýysyp bitiretin aqymaq patsha kimge kerek), qolyndaǵy baryn sypyryp alatyn aýyr alym-salyqtan, adamdyǵyn taptaıtyn ezgi men qorlyqtan ábden sharshaǵan halyq ǵaıyptan kelgen jaýlaýshyǵa qaqpasyn ashyp, patshasyn óz qolymen ustap ákelip berip jatsa, onyń qaıran qalatyn eshteńesi joq. Ol kezdegi otyryqshy halyqtar eldik erkindik úshin kúrespeıdi – tynyshtyq úshin, eseli, tirnekti eńbekke kedergi keltirmeıtin tynysh ómir úshin kúresedi. Qurysh patshanyń tańǵajaıyp jeńisteriniń syry, az ýaqytta ulan-ǵaıyr jerdi alyp, pálenbaı patshalyqty baǵyndyrýynyń syry osynda jatyr. Biraq, tutas patshalyqtardyń, tutas halyqtardyń óz erkimen berilýiniń artynda sumdyq saldary bar. Qaqpasyn ashyp qalasyn óz qolynan bergen, jerin óz erkimen usynǵan halyq jaı qýanbaıdy, «bizdi azat etetin, tynysh ómir beretin patsha keldi, mundaı patshany Qudaıdyń ózi jiberip otyr» dep aspanmen astasqan madaq jyrlardy jyrlaıdy. Jaýlaýshy óziniń álemdi azat etýge kelgen jıhanger ekenine shynynda da sene bastaıdy. Sodan soń bul senim aqyr-sońynda úlken jahandyq ıdeıaǵa aınalady. Sodan keıin jańa patshanyń mańaıyna uıysqan, bılikke, baılyqqa ash jańa elıta da ony jaýgershilikke ıtermeleı bastaıdy. Quryshtyń Mesopotamııany jaýlaýmen shektelmeı, toqtaı almaı ary, Grekııa (Iýnan) tarabyna qaraı attanýyna osy eki faktor áser etken. Jeńimpaz patshalar bitpeıtin soǵystyń jolyna osylaı túsetin bolǵan.

Quryshtyń grek dúnıesine qarsy attanyp, Kishi Azııadaǵy jaýlaǵan alǵashqy memleketi Lıdııa dep atalǵan. Mermnad dep atalatyn patsha áýletinen shyqqan Alıatt patsha elin belgili bir kezeńnen asyryp kóz jumǵannan keıin taqqa onyń balasy Krıoz otyrady. Lıdııa patshalyǵy qazirgi jónmen alatyn bolsaq, Túrkııanyń ońtústik-batys aımaǵyn alyp jatqan Izmır ýálaıatyna sáıkes keledi. Patsha áýletiniń baǵyna oraı memleketti qaq jaryp sýynda erigen altyny kóp Pattol ózeni aǵady eken. Osy ózenniń tabanyna qoıdyń terisin tósep, biraz ýaqyttan soń alyp keptirip, júnin qyrqyp otqa jaqqanda, bir qoıdyń terisinen judyryqtyń úlkendigindeı altyn qorytylyp shyǵady eken. Osylaısha tonnalaǵan altyn óndirgen Krıoz sol kezdegi eń baı patsha sanalypty. Orystarda asa baı bola tura sarań adamdarǵa aıtylatyn «Bogat, kak Krıoz, a jıvet kak pes» degen mátel de bar.

Birde, kóne dúnıede aqylymen, oı-óresimen aty shyqqan danyshpan Solondy Krıoz óziniń astanasy Sard qalasyna arnaıy shaqyrtýmen aldyrady. Aqylgóı fılosofqa tıisti syı-sııapatyn jasaǵan Krıoz sońynda ony óziniń qazynasy turǵan saraıǵa alyp kirip aralatypty. Biraq, Solon taý-taý bolyp úıilip jatqan altyn-kúmiske, kespekterdi syn­dyra jazdap turǵan injý, zúbárjat, gaý­har tastarǵa nemquraıdy kóz tastap, shyǵyp júre beripti. Sál tiksinip qalǵan Krıoz artynsha bir otyrys­ta danyshpannan «Álemdegi eń baqytty adam kim dep oılaısyz?» dep suraıdy. Solon ózin aıtady dep úmittengeni belgili. Biraq, Solon erlikpen qaza tapqan, ólgennen keıin halyqtyń qurmetine bólengen bir adamdy, sodan soń jegetin at taba almaı, analaryn arbaǵa otyrǵyzyp Qudaı­lardyń panteony turǵan ǵıba­dat­hanaǵa jaıaý súırep kelip, sol jerde uıyqtap ketip oıanbaı qalǵan, halqynyń aıaýly esimderine aınalǵan eki bozbalany aıtady. Shamdanyp qalǵan Krıoz, sonda osynsha baılyq jınaǵan, osyndaı úlken jurtty bılep otyrǵan men, meniń basyma qonǵan baq túkke de turmaǵany ma deıdi. Sonda Solon aıtty deıdi: «Men adamnyń basyna dál osy sátte qonǵan baqqa kóp sene bermeımin, sebebi, baq aýmaly nárse. Adam ómiriniń nemen aıaqtalǵanyn kórip baryp qana onyń ba­qyt­ty ıa baqytsyz ekenin aıtýǵa bolady. Sondyqtan, siz jaıynda men eshteńe aıta almaımyn» depti. Sonda Krıoz aıtqan «O Solon, Solon, Solon!» degen sóz de danalyqty moıyndaýdyń qanatty máteline aınalǵan.

Osy kezde Kishi Azııanyń shetinen parsy áskeriniń aldyńǵy legi kórinedi. Krıoz patsha pálekettiń aldyn almaq bolyp, Delftegi sáýegeılerge sııapat retinde mol altyn jiberip, men Qurysh patshamen soǵysaıyn ba, álde soǵyspaıyn ba? Soǵysa qalsam, elimniń, ózimniń taǵdyrym ne bolady dep saýal joldaıdy. Delftiń sáýegeıleri eshqashan naqty jaýap bermegen ǵoı. Bul joly da Krıozge adam túsinbeıtin ekiushty jaýap beripti, soǵyssań, sen gúldenip turǵan uly memleketti kúıretesiń, depti.

Bul sáýegeılikti Krıoz ózinshe jorıdy, gúldenip turǵan memleketti Parsy dep sheshedi, Qudaı jolymdy boldyraıyn dep tur eken deıdi. Sonymen, Krıozdiń armııasy parsylarǵa aldymen shabýyl jasaıdy. Úlken jazyqta bolǵan kúni boıǵy shaıqasta eki ásker teń túskendeı eken, biraq kún tústen aýǵanda Krıoz óziniń atty áskerin aldyńǵy shepke shyǵarady. Qurysh Lıdııanyń kavalerııasyna qarsy Azııadan alyp kelgen túıe mingen sherikti qarsy qoıady. Lıdııanyń jylqylary buryn kórmegen janýardyń sabalaq júninen, jaman ısinen shoshyp, týlap keri burylypty. Osylaısha, lıdııalyq áskerdiń shebi buzylyp opyr-topyr bolady. Osyny paıdalanyp Qurysh sheshýshi shabýylǵa shyǵady. Kóp uzamaı jarym-jartylaı qyrylǵan Krıozdiń armııasy tize búgedi. Krıoz taǵynan, Lıdııa egemendiginen aıyrylady. (Keıinnen Krıoz: «Sender meni aldaǵandaryń ne, arandatyp soǵysqa uryndyrǵandaryń ne?» dep delfııalyq sáýegeılerge ókpe-nazyn aıtqanda, olar: «Biz saǵan gúldenip turǵan memleketti kúıretesiń degendi, ıaǵnı seniń óz memleketińdi aıtyp edik» dep jaýap beripti).

Parsylar Krıozdi otqa órtemek bolady. Bıik úıilgen otynnyń ústinde baılaý­ly turǵan Krıoz ot alǵash lapyldaǵanda «O, Solon, Solon, qaıdasyń danyshpanym!» dep aıqaılap jylapty. Qurysh bul ne dep tur, káne otty óshirińder deıdi. Azdan soń aldyna keltirilgen Krıozden surapty, Solonnyń atyn aıtyp nege jyladyń dep. Krıoz baıaǵyda bolǵan jaıdy aıtyp kelip, men álemdegi eń baı patshanyń biri boldym, altyn men kúmisti, gaýhardy qum esepti shashtym, baqyt degen osy shyǵar deıtinmin, biraq Solonnyń aıtqany ras bolyp shyqty, sen meni jeńip, órtemek bolyp alaýdyń ústine shyǵarǵanda sol qısapsyz baılyq meniń bir sáttik ómirimdi saqtap qala almady, depti. Tamasha ǵaqlııa áńgimege rıza bolǵan Qurysh jarlyǵyn ózgertip, Krıozdi janyna aqylshy qylyp alypty.

Bir qyzyǵy, Qurysh skıf dalasyna óziniń ajaldy joryǵyn bastaǵanda, onyń shtabynda parsynyń qolbasshylarymen birge osy Krıoz de bolǵan eken. Biraq, onyń odan keıingi taǵdyry belgisiz, skıfter ony óltirdi me, álde óltirmeı qoıa berdi me, ol jaǵy beımálim. Osylaısha, Kishi Azııadaǵy eń baı jáne eń qýatty memleket qulaǵan eken. Osydan keıin az ýaqyttyń ishinde Qurysh Grekııadaǵy bólek-bólek bolyp otyrǵan memleketterdiń barlyǵyn baǵyndyrady. Afına, Mılet, eshkimnen jasqanyp kórmegen jaýynger Sparta – bári-bári parsynyń tabanynyń astyna túsedi. Ellın álemi úshin bir zamanǵa sozylǵan kiriptarlyqtyń, quldyqtyń kezeńi bas­talady.

Quryshtyń sońǵy joryǵy

Kúshi boıyna syımaı turǵan jeńimpaz parsylardyń endigi baǵyty kóne dúnıeniń barlyq bilimin, tylsym syrlaryn muralanyp qalǵan, perǵaýyndar bılik qurǵan jumbaq el Mysyr edi. Alaıda, Grekııany baǵyndyrǵan Qurysh aıaq astynan nildeı buzylady, búkil áskerdi Dáshtige, soltústik-batystaǵy skıfterdiń dalasyna burady. Jaýlanǵan elderden qosylǵan soǵys óneriniń bilgirleri, ásirese, grektiń strategteri, basqa da aqyldy adamdar Quryshty bul joryqtan saqtandyrmaq bolady, dál qazirgi sátte qanshama qalalary bar, ekonomıkasy damyǵan, qazynaly Mysyrdy jaýlaǵan jón, al tarıhta eshkim baǵyndyra almaǵan skıfterdi soǵysyp, jeńip baǵyndyrý úshin olardy sol qııan daladan áýeli taýyp alý kerek. Usharyn jel biletin jurtty izdep taba almaı, búkil ásker ashtan, shólden qyrylsa masqaranyń úlkeni sol bolady deıdi. Bir grektiń qolbasshysy skıfter buryn parsylarmen jaýlasyp pa edi, soǵysyp pa edi dep suraıdy. Joq, jaýlasqan da, soǵysqan da emes, dep jaýap beredi parsylar. Olaı bolsa, solarǵa tıispeı-aq qoısaq qaıtedi, deıdi atalǵan qolbasshy. Biraq, Qurysh eshkimniń ýájin tyńdamaıdy. Sonymen parsy ımperııasynyń ár jerinde damyldap jatqan qalyń ásker batys shekaraǵa qaraı jyljı bastaıdy. Kúz, qys ótip kóktem kelgende Quryshtyń armııasy Ámýdarııadan ótip burynǵy Baktrııa men Sogdıananyń nemese qazirgi О́zbekstan men Tájikstannyń jerin basyp Dáshtige qaraı attanypty. Deni jaıaý sherikter bolǵandyqtan parsynyń áskeri baıaý jyljyp shamamen eki aı ýaqytta qazirgi Qyzylordanyń Shıeli aýdany tusynda aqyry skıftiń áskerimen bettesedi.

Qurysh patshanyń áskeriniń sany jóninde álemdik ǵylymda biraýyzdy pikir joq. Bireýler elý-alpys myń dese, bireýler júz-júz elý myń, keıbireýler eki júz myń degen sandardy aıtady. Taǵy bir ǵalymdar tórt júz elý myń ásker degendi aıtady. Bizdińshe, osy san shyndyqqa jaqyn. Onyń sebebi mynada. Qurysh Soltústik Indııadan bastap batysta Grekııany baǵyndyryp, shamamen qazirgi Balkan túbegine deıin jetken. Ońtústikte qazirgi arab memleketteriniń jerin baǵyndyrǵan, soltústikte Kavkazǵa deıin jetip, kóne armıan memleketi Kılıkııany jaýlaǵan. Osy parsynyń dárgeıine qaraǵan jurttan, atalǵan tórt júz elý myńdy shyǵarý ábden múmkin. Onyń ústine Qurysh jeńilgen, baǵynǵan elderdiń armııalaryn ózine qosyp alyp otyrǵan. Sol sebepti tórt júz elý myń – aqylǵa qonymdy san.

Soǵystyń bolǵan jeri jaıynda da ártúrli pikir aıtylady. Bir top ǵalym Quryshtyń armııasy qazirgi Aýǵanstannyń jerinen kóktemde attanyp, shildeniń aıaǵy, tamyzdyń basynda qazirgi Ońtústik Qazaqstannyń jerinde Tumar patshanyń áskerimen kezdesti degen pikir aıtady. Biz de osy pikirdi ustanamyz. Endi bir top ǵa­lym Quryshtyń áskeri qazirgi Túrki­menstannyń jerimen júrip otyryp Mań­ǵystaýdyń jerinde Ýzboı degen ózenniń jaǵasynda skıftiń áskerimen kezdesti degen pikir aıtady. Qurysh soǵysqan massagetterdiń qonystanǵan jeri osy kóne Mańǵystaý bolǵandyǵyn bul ǵalymdar basty ýáj qylyp aıtady. Biraq, bul marshrýttyń nege múmkin emes ekenin paıymdap kóreıik. Birinshiden, jarty mıllıon áskerden turatyn armııanyń ıntendanttyq, ıaǵnı azyq-túlik jáne basqa da kerek-jaraq qyzmetiniń ózi áldeneshe myń adamdardyń qyzmetinen turatyn ulan-ǵaıyr júıe. Áskerdiń ashyǵyp, kóteriliske shyǵyp, patshalaryn óltirip jan-jaqqa tarap ketýi soǵystardyń tarıhynda talaı ret qaıtalanǵan oqıǵa. Armııa ýaqytynda kerek-jaraqpen qamtamasyz etilip, toqtaýsyz júrip otyryp Mańǵystaýdyń dalasyna jetti deıik. Jetkende skıfter… joq bolyp shyqsa she? Otyryqshy halyqtardy eshqashan adam dep, soǵysýǵa tatıtyn jaý dep eseptemegen skıfterdiń, keń dalanyń basqa bir túkpirine kóship ketip qalýy ǵajap emes. Ábden múmkin. Sodan keıingini kózińizge elestetińiz. Tóńirek júzdegen, myńdaǵan shaqyrymǵa sozylyp jatqan dala. Kún shilińgir, kúıip tur. Al eń basty qorlyq, osynshama áýremen neshe aı júrip jetkende jaýdyń joq bolyp shyǵýy. Sodan soń, kóptegen jıhangerdi qor qylyp qorlaǵan taǵy bir nárse bar. Ol kádimgi … ish aýrýy. Qazirgi tilmen aıtqanda dızenterııa. Skıf úshin árbir taý-tasynyń eshqandaı qupııasy joq, keń jaılaý jazıra, jer jaıymen tanys emes basqa adam úshin ajaldy meken bolyp shyǵýy múmkin.

Qurysh ta aqymaq emes. Ol ár kezde Dáshtige kerýen tartqan saýdagerlerdiń estelikterin, saıahatshylardyń jazbalaryn baıyptap zerdelep, ózi jaýlaýǵa bekingen ólke jaıynda barynsha mol maǵlumat jınaýǵa tyrysqanyna eshqan­daı kúmán joq. Mine, sol sebepti par­sy­nyń áskeri Mańǵystaýǵa emes, qazir­gi Ońtústik Qazaqstan jerine sherý tart­qan. Ol kezdegi Baktrııa men Sogdıana otyryqshy el jaılaǵan, ózen-sýy mol, astyqqa baı el. Ásker osy abat óńirmen júrip otyryp dittegen jerine sharshamaı jetedi. Onyń syrtynda Quryshtyń strategııalyq jáne bir esebi bolǵan sııaq­ty. Parsynyń áskeri skıftiń dár­geıindegi osy otyryqshy elderdi jaý­lasa, keń dalada «qańǵyp», ustatpaı júrgen skıfter soǵysý úshin parsylardy ózderi izdep keledi. Sodan keıin úlken maıdan ashylǵanda Quryshtyń ańsaǵan massagetteri ózderiniń atalastaryna kómekke keledi. Osylaısha, ulan-ǵaıyr Dáshtiniń dalasynda shashyrap júrgen skıfter bir maıdanǵa jınalyp, bala-shaǵasymen osy jerde qyrylýǵa tıis. Tamasha strategııa. Jáne bul áskerı-saıası esep jartylaı iske asqan da. Massagetter shynynda da, Baktrııadaǵy qandas aǵaıyndaryna kómekke kelgen.

Al endi Tomırıs – bizdiń Tumar ájemizdiń áskeriniń sany qansha edi? Bul saýalǵa jaýap berý óte qıyn. Salyq júıesi birshama qalyptasqan otyryqshy elderdiń sanyn salyq qujattaryndaǵy málimet arqyly shamamen shyǵarýǵa bolady. Sodan soń halyqtyń sanyna qarap otyryp áskeriniń sanyn da shamalap esepteýge bolady. Alaıda, skıf dúnıesine kelgende statıstıkalyq zań­dy­lyqtar júrmeı qalady. Ár kezde Dáshtige kelip-ketken saıahatshylardyń, kóne tarıhshylardyń jazǵandarynan eshteńe ańǵarý múmkin emes. Bizdiń zamanymyzdyń keıbir avtorlary skıf asa úlken halyq emes edi, sol sebepti áskeriniń sany da az bolǵan degen pikir aıtady. Keıbireýleri Tumardyń ertip kelgen áskeri parsynyń armııasynan eki jarym esedeı az edi degen joramal jasaıdy. Osy, taıanyshy joq derekke súıensek, onda Tumar áje Jıdeli-Baısynǵa júz seksen myńdaı áskermen kelgen bolyp shyǵady.

Az ba, kóp pe? Skıf úshin nemese ádep­ki eki halyqtyń soǵysy úshin kóp. Al parsy men skıftiń soǵysy úshin az. Nege deısiz ǵoı? Sebebi, bul soǵys skıf pen parsynyń soǵysy emes. Bul – skıftiń búkil álemmen soǵysy. Qurysh Dáshtini qaıtken kúnde alamyn, skıfti qaıtken kúnde jerdiń betinen joıamyn dep nıettengen. Skıftiń qıyn jaý ekenin biletin Qurysh jańa ımperııadaǵy soǵysqa jaramdy degen erkek kindiktiń barlyǵyn óz týynyń astyna jınaǵan. Iаǵnı, skıf dalasyna sol kezdegi búkil álemniń áskeri jınalǵan. Quryshtyń armııasynda Soltústik Indııadan bastap Balkan túbegine deıingi aralyqtaǵy halyqtardyń barlyǵynyń jaýyngerleri bolǵan. Osyǵan qarap bizdiń babalarymyzdyń qandaı qan keshkenin shamalaı berińiz.

Soǵystyń aldynda skıfter úshin, olardyń patshasy Tumar ájemiz úshin bir qasiretti oqıǵa bolǵan. Tumardyń nemeresi (balasy emes) Aspara (grektiń ınterpretasııasynda Spargapıs) janyndaǵy azǵantaı ulanmen, eshkimmen aqyldaspaı parsynyń kóshin shaýyp, tutqynǵa túsedi. Osynyń aldynda ǵana Qurysh patsha Tumar padıshaǵa hat joldaıdy, qan tógispeıik, ekeýmiz úılenip beıbit sheshimge keleıik degen usynys jasaıdy. Jasy kelip qalǵan Tumar áje elshiniń sózin tyńdap bolyp, kúlipti. Sodan soń bylaı dep jaýap beripti: «Sen qý adamsyń, Qurysh. Búkil ómiri at ústinde ótken meni qaıtesiń, garemiń tolǵan sulý qyz. Saǵan men kerek emespin. Saǵan meniń elim men jerim kerek. Biraq meniń elim erkindikten basqa eshteńege kónbeıtin asaý el, sen ony baǵyndyramyn dep áýre bolma. Al shynynda da, qan tókkiń kelmeıdi eken, olaı bolsa áskerińdi al da elińe qaıt».

Asparanyń (Spargapıs) tutqynǵa túsýiniń ózi jumbaq jaıttarǵa toly. Gerodottyń jáne basqa avtorlardyń kýálandyrýy boıynsha, Qurysh mas­sa­get­terdiń artynan qýalaı-qýalaı shar­shaǵannan keıin mynadaı bir qýlyqqa ba­rady. Aýyrǵan, syrqaǵan áskerlerdi, jandaryna torsyqqa, sabalarǵa quıyp kóp sharap, tutastaı qaqtalǵan qoı men sıyrdyń etin qalap qoıyp (ony qaıdan ala qoıdy eken?), qalǵan áskerdi alyp sheginip ketedi. Tún ishinde Aspara osy aýrý-syrqaýlardyń aýylyn shabady, barlyǵyn óltirip, sodan soń toılaýǵa otyrady. Etti opyryp jep, sharapty tóńkerip iship, aqyrynda mas bolyp, qyljıyp uıyqtap qalady. Qaıtyp kelgen parsylar barlyǵyn tutqyndaıdy.

Árıne, bul, parsynyń násilshil, ultshyl tarıhı ǵylymynyń týdyrǵan «shejiresi». Astıag patshanyń ákesi Qıaqsar da skıfterdi osylaı ishkizip-jegizip, mas qylyp baryp qyryp salady. Kóne parsy men qazirgi Irannyń tarıhnamasynda únemi qaıtalanyp otyratyn bul epızodtyń kózdeıtin astarly maqsaty – skıfterdi ishse tamaqqa, kıse kıimge jarymaǵan, qolyna sharap pen tamaq tússe ólerin bilmeı ishe beretin, jeı beretin, ıaǵnı dalanyń taǵy aıýany sııaqty tek qana ınstıngke baǵynatyn áldebir maqluqat qylyp kórsetý. Túp murat – Irannyń adamdyq, ınsanıattyq, mádenı, t.b. turǵylardan alǵanda Turannan ólsheýsiz bıik turǵanyn kórsetý, parsynyń boıynda, kóńilinde, qanynda dalalyqtarǵa degen óshtikti óshirmeı, únemi qozdatyp otyrý (Osy oraıda Qazaqstannyń Irandaǵy elshiliginde biraz ýaqyt jumys istep kelgen bir adamnyń áńgimesi esime túsedi. Onyń aıtysyna qaraǵanda, qazirgi Irannyń Shıraz qalasynan 70-80 shaqyrym jerde jatqan Parsynyń eski astanasy Persepoldiń tas synyqtary ǵana qalǵan eski jurtyna jyl saıyn naý­ryz aıynda myńdaǵan adam jınalyp, skıfterdiń parsyny qalaı shapqanyn baıan etetin sahnalyq qoıylymdardy tamashalaıdy eken. Bul da búgingi qyzylbas jurtyn aqyryndap ústem sanaǵa baýlý bolyp sanalady).

Asparanyń jaý qolyna qalaı tús­ke­nin biz endi eshqashan da bile almaımyz. Al óz basym onyń mas kúıinde tutqynǵa túskenine senbeımin. Qolyna hanzadadaı qymbat tutqyndy túsirgen Qurysh endi saıası shantajǵa kóshedi, skıfterge zor talaptar qoıa bastaıdy. О́ziniń saıası saýdadaǵy oıynshyq tulǵaǵa aınalǵanyn kórgen Aspara, birde Quryshtyń aldyna jaýapqa kelgende parsynyń beıǵam turǵan bir áskeriniń qanjaryn qynynan julyp alyp óz júregine qadap ólipti. Taqtyń murageri, Ishpaqaı áýletiniń eń sońǵy erkek kindiktisi ómirmen osylaı qoshtasqan eken. Habar dereý Tumar ájege jetedi. Qaıǵydan kúızelip, ilezde júdep qalǵan Tumar áje eseńgirep otyryp Quryshqa sońǵy sálemin joldapty. «Sen aıar, qanisher Qurysh, meniń balamdy aldap qolyńa túsirdiń, qanyn tóktiń. Men keshege deıin seni aıap, óltirmeı qoıa bereıin dep kelip edim. Endi saǵan eshqandaı aıaýshylyq joq. Ajalyńa daıyndal. Qalaı soǵysqandy qalaısyń? О́zenniń arǵy jaǵasynda soǵysqyń kelse, jaǵadan sheginip bizdiń áskerimiz sııatyndaı jer qaldyr. Bergi jaqta soǵysqyń kelse, onda jaǵadan biz shegineıik» depti.

Quryshtyń armııasy ózenniń bergi jaǵasyna ótedi. Sonymen bizdiń dáýirimizge deıingi 529 jyly tamyz aıynyń bir kúninde, sý anasy Syrdarııanyń jaǵasynda, júzden astam halyqtyń uldary qatysqan álemdegi eń uly qantógis bastalady. Gerodot jazady, adamzat tarıhynda mundaı soǵys buryn-sońdy bolmaǵan eken dep. Bul soǵystyń qansha kúnge sozylǵany jaıynda da árqıly pikir aıtylady. Gerodot bir kúnde bári de aıaqtalǵan eken deıdi. Kim biledi. Biraq soǵystyń toqtaýsyz qyzý júrgeni anyq. Qadym zamanynyń avtorlary skıftiń erligin sıpattaǵanda, «eshbir ólshemge sımaıtyn ashý, yza, kek» degen beıneli sózdi paıdalanady («ıarost, kotoraıa ne poddaetsıa nıkakomý opısanııý»). Osy urysta álemniń eń er halyqtary skıftiń sadaǵy men jebesi, skıftiń naızasy, skıftiń semseri degenniń ne ekenin tanıdy. Parsynyń áskeri tutastaı qyrylypty. Soǵystan keıin Tumar áje Quryshtyń máıitin izdep taptyrypty da, basyn kesip, «qanǵa toımadyń ǵoı, endi qanyp ish» dep qan toltyrǵan kón dorbaǵa saldyrypty.

Talasbek ÁSEMQULOV.

*”Tomırıs” Sýretti salǵan A.DÚZELHANOV.

(Jalǵasy. Basy ótken nómirde).

(Jalǵasy bar).