21 jasynda batalon basqarǵan ardager áli sapta turǵandaı

Senbi, 4 mamyr 2013 3:21

Shaımuhan aǵa jastaıynan ata-anasynan jetim qalyp, balalar úıiniń qara nanyn jep ósti. 14 jasynda Almaty esep-kredıt tehnıkýmyna oqýǵa qabyldanyp, ony bitirgen soń «Oktıabr balalary» gazetinde aldymen qarapaıym qyzmetker, artynan bólim bastyǵy bolyp eńbek etip, 1940 jyly kásibı jýrnalıst atanbaqqa jýrfakqa oqýǵa tústi.

Senbi, 4 mamyr 2013 3:21

Shaımuhan aǵa jastaıynan ata-anasynan jetim qalyp, balalar úıiniń qara nanyn jep ósti. 14 jasynda Almaty esep-kredıt tehnıkýmyna oqýǵa qabyldanyp, ony bitirgen soń «Oktıabr balalary» gazetinde aldymen qarapaıym qyzmetker, artynan bólim bastyǵy bolyp eńbek etip, 1940 jyly kásibı jýrnalıst atanbaqqa jýrfakqa oqýǵa tústi. Biraq dál sol jyly ásker qataryna shaqyryldy. Árıne, dál sol kezde 19 jasar bozbala aldynda qandy qasapty qyrǵyn soǵys turǵanyn, onda batalon komandıri bolyp, keýdesine Aleksandr Nevskıı, «Qyzyl Juldyz» ordenderin taǵyp, elge jeńispen oralatynyn bilgen joq.

Soǵys bastalǵanda Shaımuhan aǵa Novocherkassk qalasyndaǵy áskerı tehnıkter daıarlaıtyn kýrsta oqyp jatqan bolatyn. 22 maýsym kúni tańerteńgi saǵat 10-da barlyq kýrsanttar quramy sapqa turǵyzylyp, kýrs komandıri tańǵy saǵat 4-te nemis-fashısteriniń eshqandaı soǵys jarııalamastan elimizdiń shekarasyn basyp, soǵys ashqanyn jetkizedi. Ile kýrsanttarǵa kishi áskerı tehnık dárejesi berilip, jan-jaqtaǵy áskerı okrýgterge jiberildi. Al kishi áskerı tehnık Shaımuhan Muqanov Lenıngrad áskerı okrýginde jańadan qurylyp jatqan 177-shi atqyshtar dıvızııasyna bólindi. Osylaısha Shaımuhan aǵanyń 1941 jyldyń 10 shildesinen bastap, erlikke toly ot keshken ómiri bastaldy.

– 177 atqyshtar dıvızııasy Le­­nın­gradty jaýdan qorǵaýǵa qa­­tys­­qan eń jas quram boldy.  Dıvızııa qurylǵan alǵashqy kúnnen onyń qatarynda soǵys bitkenshe bolǵanymda qanshama ǵumyrdyń kók­temeı jatyp qıylǵanyn, órimdeı jas­tardyń óshpes erlik jasaǵanyn kórdim. Qasyńdaǵy qımas dosyńnyń jer jastan­ǵanyn kórý qanshalyqty aýyr bolsa, sonshalyqty fashısten kek alýǵa qaı­raıtyn, – deıdi maıdanger aǵa.

Meniń aldymda KSRO Qorǵanys mınıstrliginiń arhıvinen alynǵan qujat jatyr. Onda starshına Kýzın: «Lenıngrad maıdanynda óte qıyn jaǵdaıda soǵystyq. Alaıda, jas kombat Muqanov ol qıyndyqtardy jeńe biletin. Qaramaǵyndaǵy bir de bir jaýynger kombattyń qınalǵan túrin kórmeıtin. Biz ony qashan uıyqtaıdy eken dep te oılaıtynbyz. Sebebi, túnniń qaı mezgilinde de oq atatyn pozısııalardy tekserip, jaýyngerlerdiń jertólelerine de kirip, olarǵa rýh beretin. Lenıngradty qursaýdan bosatarda, Narva men Karel boıynda da Muqanov basqarǵan batalon alǵy shepte erliktiń eren úlgisin kórsetti. Kombat qansha ret jaralansa da óz polkine qaıtyp keletin. Onyń keýdesindegi «Qyzyl Juldyz», Aleksandr Nevskıı ordenderi men «Erligi úshin» medali qarapaıym jaýyngerlerdi erlikke úndeıtin. Polk onyń atymen maqta­natyn», – dep jazypty.

Joǵaryda aıtylǵandaı, maıdanǵa kishi áskerı tehnık bolyp kirgen Shaımuqan aǵa 21 jasynda batalon komandıri atanady. Ol jaıynda sál keıinirek, al qazir áskerı tehnıktiń qalaı atqyshtar arasyna túskenine keleıik.

483-shi atqyshtar polkiniń qarý-jaraq boıynsha tehnıgi Muqanov alǵy shepke, qatardan shyǵyp qalǵan pýlemet, avtomattardy jóndeýge jıi baratyn. Sonda tar okoptyń ishinde óz qatarlary – jap-jas jigitterdiń ajalmen betpe-bet kelip, Otan úshin erlik ólimge bas tikkenderin kórgende men de osylardyń qatarynda bolsam, men de osylardaı jaýmen shaıqassam dep armandaıtyn. Sodan birde komandır atyna alǵy shepke jiberýdi ótinip, raport jazady. Polk komandıri ertesine shaqyryp alyp: «Komıssar ekeýmiz raportyńdy oqydyq. Endi seni 483-shi atqyshtar batalonyna pýlemet rotasynyń komandıri etip jiberýdi uıǵaryp otyrmyz», degen. «Rotany qabyldap alǵan soń, bizdiń mańaıdaǵy qorǵanys shebiniń turaqtylyǵyn paıdalanyp, ústime qar tústes aq halatty kıip alyp, mergen vıntovkasyn qolyma alyp, fashıst «aýlaýǵa» kiristim. Ol kezde mergenderde «Kek alý dápteri» degen kitapsha bolatyn. Ár fashıst jer jastanǵan saıyn, ony kórgen adam kýálandyryp qol qoıatyn», – deıdi Shaımuhan aǵa.

Qaramaǵyndaǵy jaýyngerlerine óz isimen úlgi bolǵan komandırdiń erlik isteri dıvızııanyń «Boevoı pohod» gazetinde talaı jaryqqa shyǵypty. Osy gazettiń 1942 jylǵy 31 tamyzdaǵy nómirinde shyqqan myna bir maqala nazar aýdartady. «Urystyń naǵyz qyzǵan shaǵy. Pýlemetshiler oqty qarsha boratyp, qanquıly gıtlerlik basqynshylardy baýdaı túsirip, atqyshtarǵa jol ashyp jatyr. Bir kezde pýlemet únsiz qaldy. Osy kezde kózsiz batyr, rota partorgi Muqanov jer baý­yrlap únsiz qalǵan pýlemetke jetip, «Maksımdi» qaıta «sóıletti». Endi jaýdy Muqanov qarýy otap jatty. Bir kezde Muqanov tóbesinen zý etken jaý snarıady partorg janynan 5 metr jerde jaryldy. Jarylys tolqyny Muqanovty ushyryp áketti. Biraq, jerge qaıta túskende es jıǵan partorg pýlemetke qaıta umtyldy. Shúrippege jelimdeı jabysqan onyń qoly jaýǵa qarsy tarsyldatyp oq jaýdyryp jatty. Partorg qazaq Muqanov óziniń qaıtpas erligimen barlyq jaýyngerlerge erjúrektiktiń qandaı bolatynyn kórsetti», dep jazypty basylym. Osy 1942 jyldyń qarasha aıynda batalon komandıri men onyń orynbasaryn dıvızııa shtabyna shaqyrtady. Ol jaıynda Shaımuhan aǵa:

– Men onda 21 jastamyn. Dıvızııa shtabynda qorǵanysty kúsheıtý men barlaý isin nyǵaıtý jaıynda aıtyldy. Shtab májilisi aıaqtala bergende dıvızııa komandıri Kozın meniń komandırimdi ornynan turǵyzdy da qatty ursyp, ony komandırlikten bosatty. Al maǵan batalondy basqarý júkteletinin aıtyp, tez arada olqylyqtardy joıý jaıynda buıryq berdi. Osyndaı aýyr mezgilde batalondy basqarý men úshin bir jaǵynan óte aýyr bolǵanymen, bir jaǵynan maǵan kórsetilgen úlken senim edi. Senimdi aqtaý úshin aıanbadym. Alǵy shepten bir sátke de ketpeı, tún balasynda batalon shepterin aralap shyǵatynmyn. Osyndaı aralaý barysynda avtomat, dúrbi, tapanshamdy alyp, granatany qystyryp, aıaǵymdaǵy rezeńke etiktiń qonyshyn syrtqa qaıyratynmyn. Sirá, sonda syrtqy keıpim Aleksandr Dıýmanyń mýshketerlerin elestetse kerek, jaýyngerlerim meni «bizdiń mýshketer komandır» deıtin. Batalondaǵy jaǵdaıymyz durystalyp, qatarymyz sýyq pen batpaqty-ormandy alqaptarda ósken sibirlik jaýyngerlermen tolyqty,  –  deıdi.

Keýdesine jarqyrata ordenderin taǵyp, elge jeńispen oralǵan jaýynger aǵa beıbit kúnde de biligi men ómirlik tájirıbesin Otanynan aıap qalǵan joq. Soǵystan soń Almaty, Taldyqorǵan oblystarynyń Qaratal, Alakól, Kegen aýdandarynda hatshylyq qyzmet atqarǵan ol 1962 jyly Memlekettik qaýipsizdik komıtetine jumysqa ji­berildi. Chekıstik qyzmetin de adalynan atqaryp, 1978 jyly Jambyl oblystyq MQK basshylyǵynan zeınetkerlikke shyqty. MQK salasynda atqarǵan basshylyq qyzmetinde óziniń biliktiligin tanytqan polkovnık Muqanovtyń keýdesinde beıbit tańdaǵy eńbektegi úlgili eńbegin baǵalaǵan ordenderi de jarqyraıdy. Eki márte alǵan «Qurmet Belgisi», «Dańq» ordenderine qosa, «KSRO MQK qurmetti qyzmetkeri» belgisiniń jáne basqa da kóptegen medalderdiń ıegeri Sh.Muqanov ózinen keıingi izbasar inilerine pogondaryńa daq túsirmeńder, táýelsiz elimizdiń qaýipsizdigi men tynyshtyǵyn kúzetý – eń bıik mártebe dep aıtýdan jalyqpaıdy. Osynysymen de ol áli de sapta turǵandaı.

Anar TО́LEÝHANQYZY,

 «Egemen Qazaqstan».

ASTANA.