Azattyq úshin arpalysqan Alash arysy

Artynsha 1917 jyly Qazaq­stan­da saıası-áleýmettik «Alash» partııasy dúnıege keldi. Sol jyly Oktıabr revolıýsııasy aıaq­ta­lyp, Keńes ókimeti jarııa­lan­ǵannan soń, jeltoqsan aıynda Orynbor qalasynda ótkizilgen quryltaı sezinde Alash Or­da ókimeti jarııalanyp, oǵan Álı­han Bókeıhan basshy bolyp saılandy. Biraq Alash Orda ókimetiniń ómiri qysqa, qıyn­dyq­tar­ǵa tap boldy.

Burynǵy Reseı jerin, bútin bir memleket ‒ Keńes eli dep ja­­rııa­laǵanda jańa bastama Keńes elin bólshekteýge tyrys­qan­ qozǵalysty zańǵa qarsy dep, olar­dyń jolyn kesti. Keıin «Alash» partııasy basshy­la­ryn, Alash Orda ókimeti múshe­le­rin tutqyndady. Sol kezde bostandyq alý úshin jeke-jeke elder emes, búkil qazaq, ózbek, qyrǵyz, túrikmen, basqa halyqtar bir bolyp kúrespese, jeńiske qol jetpeıtinin bilgen Mustafa Shoqaı boldy. Alǵashqy kezde Qoqan Respýblıkasyna basshy bolyp saılanǵan Mustafa Qo­­qan­ ókimeti qıraǵannan keıin kóptegen ult kadry tut­qyn­daldy. Máselen, Qazaq­stan­da Ahmet Baıtursynov, Halel Dosmuhamedov sııaqty qazaq zııa­lylary tutqyndaldy. Qoqan ókimetin bolshevıkter qulat­qan­nan keıin, qyspaqtan amaldap qutylǵan Mustafa Shoqaı aldymen Kavkaz jerine jetip, Grýzııada turaqtap, odan ári Túr­kııa eline baryp turmaq bol­dy. Biraq Keńes ókimetine qar­sy kúres júrgizý úshin oǵan halyqaralyq minber qajet bola­tyn, daýsy álemge jetetin el kerek edi. Sodan qaltasynda qara­ja­ty joq, tek óz kúshine sengen Mustafa Shoqaı Parıjge kelip turaqtady. Onyń bul áreketi aqyl boldy. Bul jerde «Iаsh Túr­kistan» jýrnalyn shyǵaryp, pá­ter jaldap, túrli saıa­sı materıaldar jazyp, qalamaqy taýyp, kún kórip qana qoıǵan joq, Keńes óki­­metine qarsy batyl kúres júr­giz­di.

Odan soń maqala jazyp, qa­lamaqy­men úı jaldap, tamaq asy­rap, gazet, jýrnal shyǵarý óte aýyr jumys bolatyn, Mustafa Sho­qaı osynyń bárin moıymaı kótere bildi.

Bir kúni Mustafanyń jubaıy Marııa bir dollar ǵana qarjy qaldy, ne isteımiz, dep abyrjıdy. Sonda Mustafa saspaı, oǵan aqyl beredi. Sol bir dollarǵa borsh jasa da, osynda júrgen bir reseılikti soǵan shaqyr, deı­di. Marııa solaı etedi. Kelgen kisi­ler ekeý eken. Árqaısysy bir dollardan qaldyryp ketedi. Erte­ńine borshty eki dollarǵa jasaı­dy. Sóıtip ashanaǵa aı­nal­­ǵan úıi Mustafaǵa taǵam, qara­jat bolyp, kúres júr­gizýine múm­­kin­dik­ beredi. 

Pa­rıj­de álem mádenıeti kór­mesine KSRO-dan bir top dele­gasııa keledi. Ishinde áıgi­li qazaq ánshi­si Ámire Qashaý­baev, О́zbek­­stannan Tama­ra haným bar. Mustafa óziniń aýyr halin bildirmeı, kelgen qonaq­tar­dy meıramhanaǵa shaqyryp, syı kórse­te­di. Árıne elge kelgende Ámire qýǵyndaldy. Biraq ol óz aldy­na jeke áńgime. 

M.Shoqaımen kelesi salys­tyr­ǵaly otyrǵan saıası kúres­ke­rimiz, Meksıkaǵa ketip, ábden qorshalanǵan úıde turyp, qara­jat­tan qınalmaı ómir súrip, Stalınge qarsy kitap jazǵan A.D.Troskıı. Ol keńes júıesine qarsy bolǵan joq. О́ıtkeni sol ókimetti revolıýsııa jasap, oǵan basshylyqqa Lenındi ákel­gen men edim, endi sol ókimet kólde­neń kelgen Stalınge tıdi dep yzalanyp, Stalınmen kú­res­ti. Shetelde jatyp Keńes óki­metindegi sybaılastarymen birigip Stalındi ókimetten qula­typ, oǵan ózi kelmek bolyp jospar jasady. Jańa ókimetke keler adamdardyń tizimin jasady. Biraq sol tizim Stalınniń qolyna túsip, 1940 jyly Mek­sı­­­kada A.D.Troskııdiń kózi joıyl­­dy. Tizimge kirgen-kirme­gen­der tegis ustalyp, 1937-1938 jyl­ǵy repressııamen aıaqtaldy. A.D.Tro­skııdiń áreketi myń­da­ǵan qazaq zııa­lylaryna tıdi, «halyq jaýy» retinde atylyp, qýǵynǵa ushyrady. 

A.D.Troskııge qaraǵanda Mustafa Shoqaı jeke adamǵa emes, jalpy burynǵy pat­sha­lyq úkimetten keıingi keńes úki­meti saıasatyna qarsy shyq­ty. Máselen 1937 jyly, 1936 jyly qabyldanǵan KSRO Kons­tı­týsııasy boıynsha Joǵary Keńeske depýtattar saılaýy bas­tal­dy. Aıtalyq, KSRO Joǵarǵy keńesine Qyzylorda, Shymkent oblystary kirgen. Ońtústik Qazaqstan saılaý okrýgi bo­ıynsha depýtattyqqa eki kandıdatýra usynyldy. Odaqtyq keńeske – Moıseı Lazarev, Ulttar keńe­sine ‒ Birjan Mankın. Saı­laý­shylardyń KSRO Joǵarǵy Keńesine depýtattyqqa kandıdatpen kezdesýi 1937 jyldyń 5 jeltoqsanynda Shıeli stansasy aldyndaǵy alańda ótti. Myń­daǵan adam jınalǵan mıtın­gi­de minberge shyǵyp, Birjan Mankın sóz aldy. Ol qyryqtar shamasyndaǵy, shashyn artyna qaıyrǵan, tolyq sary kisi eken. Men oqýshymyn, sol kezdesýde boldym. Sózinde Mankın Otan úshin, Stalın úshin bir qasyq qanym qalǵansha kúresemin dedi. Moıseı Lazarev kezdesýge kelgen joq. Ony biz tek saılaý plakatyndaǵy sýreti arqyly bildik. Saılaý 1937 jyly 12 jeltoqsanda ótkizildi. Biraq sol aıdyń 20-synda ekeýi de «halyq jaýy» bolyp ustaldy. Sonda Moıseı Lazarev – Troskıı tizi­min­degi kan­dıdatýra, al Mankın zaıaǵa ketti. Mine, Troskııdiń tıgiz­gen zobalańy.

Al Mustafa Shoqaı halqy­myz­ǵa ondaı oıran salǵan joq, qıyndyq ákelgen emes. Tek Túr­kis­­tandy azat etýge shaqyrdy. Sol úshin japa shekti. 

Al Mustafaǵa, jaldap alǵan bólmege eshqandaı kómek jasalmady. Beretin jer bolmady, ol ózin-ózi qarjylandyrdy, asyrady. Osyndaıda Mustafany tarıhta laıyqty túrde kimmen salystyrýǵa bolady degen oıǵa qalasyń? 

1940 jyly fashıstik Ger­ma­­nııa Fransııany basyp alǵan soń túrmege túsken Mustafa Sho­­qaıdyń kim ekenin bilgen Gıt­ler ony túrmeden bosatyp Germanııaǵa aldyrady. Maqsaty KSRO-ǵa soǵys ashýǵa daıyn­da­lyp jatqan fashıstık Ger­ma­nııa­ǵa kerek bolady degen oı. Ol kezde Germanııada Taıaý Shyǵys saıasatyn júrgizýshi Fon Papen bolatyn. «Barbarossa» josparyn oryndaý úshin Orta Azııa halyqtarymen jumysty júrgizý Mustafa Shoqaıǵa tapsyryldy. Sondyqtan Fon Papen jáne Mus­tafa Shoqaı bir baǵytta ju­mys atqarýy tıis boldy. 1941 jyly maýsym aıynyń 22-si kúni kezdeısoq KSRO-ǵa ja­sal­ǵan soǵys óte aýyr tıdi. So­ǵys bolady dep oılamaǵan el kóp shyǵynǵa ushyrady. Mustafanyń oıy, eger KSRO tal­qandalsa, onda ol Orta Azııa­ny óz aldyna táýelsiz el etý. Bul onyń burynǵy maqsaty bola­tyn. Árıne Mustafa Sho­qaı bul oıyn Fon Papenmen bólisti. Al Fon Papenniń oıy múlde basqa edi. Ol eger KSRO soǵysta jeńilse, Germanııa Orta Azııa arqyly Úndistanǵa jetip, sonda Taıaý Shyǵys pen Orta Azııany fashıstik Ger­ma­nııaǵa baǵyndyrý. Fon Pa­pen­niń mundaı aram maqsatyn Mustafa ókinishke qaraı bilmedi. Soǵystyń alǵashqy aılarynda jeńiske jetken Germanııaǵa, endi Mustafa kerek bolmaǵany bylaı tursyn, ol fashısterge kereǵar boldy. Fon Papen arqyly muny bilgen Gıtler 1941 jyly Mustafany Berlındegi aýrý­hanaǵa jatqyzyp, onyń kózin 27 jeltoqsanda jumdyrdy. Árı­ne onyń ólimine kináli tek Fon Papen edi.

Soǵys 1945 jyly 9 mamyrda fashıstik Germanııanyń talqan­da­lýy­men aıaqtalǵan soń, 1946 jyly fashıstik Germanııa bas­shy­laryna Nıýrnberg prosesi bas­taldy. Sot prosesine deıin kózi jumylǵan Gıtler, Gebbels, Gımlerden basqalary túgel sotqa tar­tyldy. Sot úkimi oqylyp jat­qan­da, «Fon Papen ólim jazasy – darǵa asýdan qutqarylsyn, túr­meden bosatylsyn» degen she­shimdi estigende Gerıng yzalanyp, aıqaı salǵany sonshalyqty, tipti onyń kózáınegi edenge túsken. Sebebi Fon Papen naǵyz ja­ýap­kerlerdiń biri «Dfang nach Osten» saıasatyn jasaýshylardyń biri bolatyn. 

Fashıstik Germanııa arhıvin pa­raq­­tap aqtarǵan, AQSh, Anglııa, Fransııa, KSRO zert­teý­shileri Mustafa jazǵan, aıt­qan, qol qoıǵan birde-bir qujat tappaı, ony aldymen AQSh, Anglııa, Fransııa, artynan KSRO zertteýshileri aqtap shyqty. Odan keıin baryp bizdiń el mo­ıyndady. Nátıjesinde Mustafa nemis-fashısterine qyzmet atqarmaǵany málim boldy. Ol qajyrly eńbekpen Orta Azııa halyqtarynyń bostandyǵy úshin ómirin kúrespen ótkizdi. Sol úshin janyn pıda etti. 

Dosmuhamed KIShIBEKOV, 

UǴA akademıgi