Árıne sezdiń bolýyna jol salǵan erekshe oqıǵalar bolyp jatty. Aldymen ókimet basyna 1985 jyldyń sáýir aıynda Mıhaıl Gorbachevtiń kelgendigi sebep boldy. «Qaıta qurý», «Jarııalylyq» degen sııaqty urandar kóterip, lıberaldyq reformalar jasaýǵa tyrysqan onyń isterin halyq shý degennen han kóterip áketti.
Alaıda, ashyqtyq, jarııalylyqtyń dıirmeni dúńkildetip aınalyp ketkende Gorbachevtiń bıligi halyqty burynǵydaı tuqyrtyp ustaı almaı qaldy. Álemdik saıasattyń suńǵylalary da dereý iske kirisip, onyń qoltyǵynan dym búrkip, artqa sheginetin jer qaldyrmady. «О́zińnen zor shyqsa, eki kóziń sonda shyǵady» degendeı, elde Gorbachevti on orap alǵandaı sheshender, alǵyr aıtqyshtar shyǵyp, ony sózben toqyratyp tastaıtyndar myńdap tabyldy. Bılikke qarsy sóz aıtýǵa bolatynyn, shyrqyraǵan shyndyqty jaıyp salýǵa ruqsat etilgenin kórgen aqylman adamdar, ǵalymdar men jýrnalıster, aıtqyshtar men sheshender qoǵamnyń irip-shirigen biteý jarasyn aqtaryp, barlyq BAQ-tarda saırap berdi. Osymen birge barlyq óńirlerde ulttyq sana da órleı bastady. Biraq bılikke qarsy aıtylǵan bul kezdegi syndar áli de bıleýshi partııaǵa sengen, oǵan degen ókpesi balanyń ákege aıtqan nazyndaı jumsaq edi. О́kinishtiń bárin ótkenge jabýdy strategııalyq maqsaty etip alǵan bılik stalındik-hrýshevtik kezeńniń soraqylyqtaryn jarııalap, bárine solar kináli degendi uqtyryp, halyq nazaryn sol jaqqa bura berdi. Halyq muny da qoldap, bılikke degen senimi arta túsken. Biraq úlken bıliktiń ustaranyń júzindeı qylpyldap turatynyn sezine almaǵan Gorbachev saqtyq sharalaryn umytyp, shalys qadamdar jasaı bastady. Sonyń ishindegi eń úlken qatelik – 1986 jyldyń jeltoqsanynda Qazaqstanǵa birinshi basshy etip, orys halqynyń ókilin taǵaıyndaý boldy. Onyń nege soqtyrǵanyn bárimiz bilemiz.
Alaıda, Gorbachevtiń ókimeti bul oqıǵadan sabaq alǵan joq. Ulttyq dúmpýlerdiń aldyn alýdyń ornyna sońynan júrip, olardy ýshyqtyra tústi. 1987 jyly bastalǵan ázerbaıjan men armıan halyqtarynyń arasyndaǵy Qarabaqqa talasqan qyrǵynǵa jetkilikti dárejede kóńil bólinbegendikten ol uzaq jyldarǵa sozylyp, birneshe myńdaǵan adamdardyń qasiretine soqtyrdy. 1989 jyldyń sáýirindegi Tbılısı oqıǵasy dál I sezdiń qarsańynda boldy. Grýzııa Respýblıkasynyń quramyndaǵy abhazdyqtar óz aldyna tý tigýge umtylǵany, ony ortalyq bıliktiń ishinara qoldaǵany grýzınderdiń ashý-yzasyn týǵyzyp, myńdaǵan jan Tbılısı kóshesine mıtıngke shyqty. Osy mıtıngti kúshpen taratýda ásker qoldanylyp, birneshe adam qaza bolǵan...
Sezge depýtattar saılaý 1989 jyldyń naýryz aıyna belgilendi. Bir depýtattyq orynǵa birneshe balamaly kandıdat usynyldy. Mundaı oqıǵa buryn KSRO-da bolyp kórmegen. Demokratııaǵa ejelden beıil bolǵan Baltyq respýblıkalary men ortalyq qalalarda kompartııanyń kandıdattary ótpeı, belsendi azamattyq pozısııasy bar kileń bilimdi de bilikti, yǵaı men syǵaı adamdar depýtattyqqa ótti.
Grýzııalyq depýtattar jáne olardy qoldaǵan Lenıngrad pen máskeýlik demokrattar Tbılısı oqıǵasyn aıyptap sóılegende eshkimge des bermedi. Sezd osy oqıǵany tekserý boıynsha depýtattyq komıssııa saılap, onyń teń tóraǵalyǵyna N.Nazarbaev pen lenıngradtyq A.Sobchakty saılady. О́zbekstandyqtar da óz eliniń múddesi jolynda aıanbaı tiresti. Olar búkil elge «О́zbek isi» dep jarııalanǵan qylmystyq istiń soraqylyqtaryn ashyp tastady. Máselen, ústinen qylmystyq is qozǵalǵan jandardyń barlyq múlikteri tárkilengenin, sonyń ishinde áıelderiniń altyn tisteri qysqashpen sýyrylǵanyn aıtqanda keıbir depýtat áıelder kózderine jas alǵan edi... Al «О́zbek isin» júrgizgen Bas prokýratýranyń tergeýshileri Gdlıan men Ivanov shyr-pyr bolyp aqtalyp baqty.
Basqa respýblıkalardan da 2-3 adamnan suńǵyla sheshender shyqty. Qazaqstannan Oljas Súleımenov pen Nursultan Nazarbaev aıryqsha kózge tústi. Buǵan deıin tek eldegi eń jas premer bolǵandyǵymen ǵana aty tanylǵan Nursultan Nazarbaev osy sezde óziniń naqty kim ekenin kórsetti. Qyrǵyzstannan Shyńǵys Aıtmatov pen Asqar Aqaev qamshy saldyrmady. Qalmaqtardan Davıd Kýgýltınov pen Valerıı Ochımchırov degen polkovnık eshkimge des bermegen edi.
Sezde buryn belgisiz bolyp kelgen talaı sheshender, bilimi men biligi tereń, ári batyl, ári ótkir aıtqysh adamdar kózge tústi. Sonyń biri Lenıngrad ýnıversıtetiniń professory Anatolıı Sobchak boldy. «Men eldegi demokratııanyń arqasynda ǵana depýtat bolǵan adammyn, áıtpese ýnıversıtettiń professory retinde Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyn alǵan tokardyń kóleńkesi bolýǵa da jaramas edim» dep jazdy ol óziniń esteliginde.
Sezdiń jumysy tikeleı efır arqyly búkil elge kórsetilip turdy. Osy sezd kúnderi jurttyń odan kóz almaǵandyǵy sondaı, eńbek ónimdiligi kúrt tómendep ketken. Tipti qylmys ta azaıyp, jol apaty oqıǵalary da sırek bolǵan eken.
Sezge 2250 depýtat saılanǵan. Olar 1988 jyldyń 1 jeltoqsanyndaǵy zańǵa sáıkes «halyq depýtattary» dep ataldy. Sezd Konstıtýsııaǵa ózgeris engizýge jáne eldegi barlyq eń bıik laýazym ıelerin bekitýge quqyly boldy. Osy sezde saılanǵan Joǵarǵy Keńes Qazaqstanǵa qandy qasap ákelgen birinshi hatshy G.Kolbındi KSRO Halyqtyq baqylaý komıtetiniń basshysy qyzmetine saılap, bizden alyp ketti.
Buǵan deıin KSRO-nyń eń joǵarǵy bıligi kompartııanyń Saıası bıýrosynyń qolynda boldy. Oǵan negiz bolǵan kompartııany «Keńes qoǵamyn basqarýshy jáne baǵyttaýshy kúsh, saıası júıeniń ıadrosy» dep kórsetken Konstıtýsııanyń 6-baby bolatyn. Birinshi sezde osy bapty Konstıtýsııadan alyp tastaý týraly talaptar kóterildi. Bul talap osy sezde oryndalǵanymen 1990 jyldyń 14 naýryzynda KSRO Joǵarǵy Keńesi ony joıyp, eldiń bıligin tolyq parlamentke berdi.
