Bilál Ysqaqov: «Kúıdiń ańyzy bolmasa, kúı týmaıdy»

– Árıne, sózsiz solaı bolýy kerek. Kúıshi bolý úshin áýeli qazaq bolyp týý qajet deıtinim sodan. Meniń Qasqyrbaı degen naǵashym kúıshi edi. 6 jastan qolyma dombyra ustaýyma sol kisi sebepker boldy. Onyń ús­tine kúıshilerdiń ortasynda ós­tim. Naǵashym Táttimbettiń shá­kirtterimen birge júretin. Baǵanaly Saıatúlekov degen dombyrashymen jaqyn dos bolǵan. Osylardyń barlyǵy – irgeli kúıshiler, kúıdi kádimgideı kásip qylǵandar. Endi solardyń janynda júrgen soń, men qaıda baram? Al meniń dombyraǵa túbegeıli kelýim, onyń ishinde shertpe kúıge bet burǵanym – Táttimbettiń týǵan nemeresi Shaı­qynyń yqpaly. Ol ózi Keńes óki­metiniń kezinde baıdyń balasy retinde qýǵyndalyp, túrmege to­ǵytylǵan. Taǵdyr meni sol ki­­sige jolyqtyrdy. Onyń kúı, dom­byra týraly tógiltip aıt­qan áńgimeleri men shertken kúı­­lerinen keıin birjola kúıshi bo­lamyn dep sheshtim. Sol kezde 14-15 jastaǵy bozbalamyn. 

– Bir sózińizde «Kúıshi bolý úshin orta kerek» degen edińiz. Bul turǵyda sizdiń baǵyńyz bar eken, ıá?

– Kil myqtylardyń aldyn kór­dińiz. Dese de, osylar­dyń ishinde kim­nen sabaq al­ǵanyńyzdy erekshe maq­tan tu­tasyz?

– Árıne, Tólegen Mombekov­tiń tartysyn qaz-qalpynda qabyl­dap, tikeleı Tókeńniń ózinen úı­renip qalǵanyma maq­tanamyn. Ol kisi seni ádeıi úı­reteıin dep otyr­maıdy. Mag­nıtofonymdy qamdap qoıamyn, ony kórse bitti, tartpaı qoıady. О́zi sondaı minezdi adam. Qoı­nyma taspamdy (magnıtofon) tyǵyp alamyn. Malǵa shóp salamyz, sý beremiz, ol qaıda barsa, men sonda júremin. Birge qonyp, birge turamyn, qasynan bir eli qalmaımyn. Keıde bir sha­byty ustaıdy. Sondaıda, anyǵy kúı shyǵaratyn kezde qaljyń sózdi, artyq aýyz áńgimeni qoıyp, túr-óńi ózgerip ketedi. Sol sát­te magnıtofonymdy qo­sa qoıa­myn. Tyńdap alǵan soń, tart­qan kúılerin qaıta shertemin. Na­mysyna tıip ádeıi qate tartamyn. O kisi «О́ı, mynaý qaıtedi?» dep qolymnan dombyrany julyp alady da, «Mine, bylaı, myna jerin osylaı tartý kerek» dep aıtyp otyryp, kórsetip beredi. Sol kezde úırenip alamyn. Maǵan da keregi – osy. 

– Á-á, jóndi paıymdap tur­syń. Shákirt bola bilýdiń ózi – óner. Ustazdy tańdaý – tipti úl­­ken óner. О́ziniń baǵy­tyna saı­ keletin, jolyn asha alatyn oıy­men, janymen úndes is at­qaryp júrgen adamdy tabý, odan tabandylyqpen tálim alý ǵana shákirtti shyńdaıdy.

– Shertpe kúı sizdiń tabıǵa­ty­ńyzǵa jaqyn sekildi...

– Táttimbetti kóp zerttedińiz. Siz úshin jańalyq bolǵan, biz bilmeıtin taǵy qandaı qyryn ashtyńyz?

– Táttimbet – dúnıeden erte qaıtqan adam, 45-aq jyl ómir súrdi. Táttimbettiń júrgen aýyl­daryn talaı araladym, ol týraly derekter men jazbalardyń bárin derlik oqydym. Osy jolda aýyldaǵy áńgimelerden onyń erekshe tulǵalyq qasıetin tanydym. Bir aýylǵa kelip, Táttimbet sý suraıdy. Sýyn iship kórgen ol: «Myna jerde qorǵasyn kóp eken», depti. Kelesi bir aýylǵa baryp: «О́ı, senderdiń iship otyrǵandaryń totııaıyn ǵoı», deıdi eken. Ja­nyn­da júrgender: «Táke, siz ne dep­ kettińiz?», dep qaljyńdaıtyn kórinedi. Bir­azymyz bilmeımiz, Táttimbet – qazaqtan shyqqan tuń­ǵysh altyn óndirýshi. Týǵan je­rinde Túndikti deıtin ózen bar. Sonyń jaǵasyna aldyn ala júni qyrqylǵan júz qoıdy soıǵyzyp, terisin birden ózen túbine tasqa bastyryp tósetedi. Sonda teriniń túgine al­tyn turady eken. Jún de – tabıǵı, asyl. Asyldy asyl tar­tady. Bir táýlik turǵan terini 50-60 qyzǵa taraqpen taratady. Sol sáttiń ózinde, 1800 jyldary altyn jınaǵan. 

Tákeńniń talantyna tańǵala­myn. Ol Romanovtardyń 300 jyl­­dyǵyna Qunanbaıdyń orny­na barǵan. Qunanbaı aýyryp qal­ǵanda, odan ornyna kim barýy kerektigin suraıdy. Sonda ol 25­ jastaǵy Táttimbetti laıyq kó­ripti. Romanovtar men patsha aǵzam qabyldaǵanda Tákeń til­máshsiz oryssha sóılegen. Er­teńine aýdıensııa (joǵary laýa­zymdy tulǵalar men el bas­­shylaryna kirýge jazylý – A.Sh.) surap, patshanyń aldynda «Sylqyldaq», «Saryjaılaý» kúılerin tartady. Álkeı Marǵu­lannyń derekteri boıynsha, sol jerde otyrǵan Glazýnov degen orystyń kompozıtory Tákeńniń shyǵarmalaryna, onyń oryndaýyna «О́te tereń mýzykant» dep joǵary baǵa beredi. Ondaǵy jurt qara qazaqtyń tilge júıriktigine tánti bolypty. Aýylda júrip-aq til bilgen. Talant emeı, nemene!

– Nurǵısa Tilendıevtiń úıin­­de ja­typ úırengenińizdi aıt­­­tyńyz. Ol kisi­den qandaı óne­ge aldyńyz?

– Tilendıevtiń tartysynda effekt basym. Tyńdaýshyny eli­tip, úıirip áketý úshin janyn salady. Onyń oryndaýyn­da tyńdarmanmen dıalogqa túsý bar. Sol qol jaǵyna qatty qy­zyqtym. Perneni basqan kezde zyń ete qalady. Dombyra sóı­leı jóneledi. Ol kisiniń eń ǵa­jap ereksheligi – dombyra tań­damaıdy, kez kelgenin saıratyp jiberedi. Nurekeń meni «Oı, bá­le» dep ataıtyn. Bir kúni: «Oı, bále, menimen úıge júresiń», de­di. «Aǵa, meniń oqýym, sabaǵym bar ǵoı», dep kúmiljip edim: «Ot­tama, júr!», dedi. Aıtty, bitti. Mi­nezi sondaı óziniń. Darıǵa apaıymyz shaı qoıady. Kúıi kelgen soń, eki bilegin sybanady. Ti­lendıev qalaı qolyna dombyrany alady, túsi ózgeredi. Usha­tyn qyrandaı keıipke enedi. De­mińdi ishińe tartasyń. Bul – rýh. Burynǵy kúıshiler de sondaı qa­lypqa engen. Kúıki tirlikti jıyp qoıyp, kez kelgen kúıdi áserli oryndaıdy. Dúkenniń dom­byralary bolady, bala-shaǵa súı­retip júretin. Sony alady da, suńqyldatyp jiberedi. Al­la bergen. Sondyqtan men de shá­kirtterime «О́ziń úshin emes, tyń­darmandy uıytý úshin tart, sulyq otyrmaı orynda» dep ár­daıym aıtamyn. Álbette, kúı degen adamnyń jany, ony sýretteý ońaı emes. 

– Sizben suhbatymyzǵa se­bep­­shi bolǵan – kúıshi Álshe­keı Bektibaı­ulynyń keshi. Kon­sertte kúıshiniń «Bozin­genin» ke­remet sherttińiz. Onyń únin qalaı sińirdińiz?

– Ustazym Tólegen Mombekov Súgir­den sabaq alsa da: «Maǵan Súgir­den góri Álshekeı ja­qyn», dep otyratyn. Sodan sińir­dim. Ataqty ǵalym Aqse­leý Seıdimbek: «Álshekeı – kúı­shi-kompo­zıtor re­tinde Syr bo­ıyn­daǵy mýzy­kalyq mek­tep­tiń kósh basynda turǵan kór­nekti tulǵa. Qazaqtyń án óne­rinde Syr boıynyń jyr­shy-jy­raýlyq dástúri qandaı dara bolsa, kúıshilik ónerde de Ál­shekeıdiń qoltańbasy sondaı dara», dep jazǵan. Meniń uǵy­mymda ol – kúıleri eshkimge uq­samaıtyn erekshe kúıshi. Tó­keńe Álekeńniń jaqyn bolatyny da sol – Qarataý kúıleriniń motıvteri. Ustazym baǵalaǵan Syr súleıi Álshekeıdiń kúılerin alǵash­qylardyń biri bolyp no­taǵa túsirgenmin. Sondyqtan kon­­­­­­sertke arnaıy Almatydan sha­qyrdy. 

– Kúı – kıe. Osy sózdiń ma­ǵynasyn ashyp berińizshi?

Kúıdiń kıesin shetelge shyq­qanda anyq sezindim. Bir ǵana «Saryarqany» 5 ret tarttyq. Kez kelgen ultty uıyta alatyn qu­­di­retine kýá boldym. Bir qa­ra násildi turyp: «Biz budan tabyn-tabyn jylqyny, darhan dalany, sulý tabıǵatty kórip turmyz. Osy shyǵarmany jazǵan mýzykantty kórsetińizshi», dedi. Sonda Sham­ǵon aǵamyz kúı avtorynyń qansha ǵasyr buryn ómirden ótip ketkenin jetkizdi. Qara násildi tyńdarman: «Kóne mýzyka bolýy múmkin emes. Bizge onda qalaı áser etip tur?», dep senbeıdi. Sol kezde «Shirkin, kúıdiń kıesi sheteldikti de jylatty!» dep kúbirledim. Baǵ­darlamamyz boıynsha ánder bar ekeni aıtylsa da: «Joq, osy kúıdi taǵy da oınańyzdar», dep turyp aldy. «Asylymyz osy eken ǵoı» dedim ishimnen. 

– Endi kúıdiń kıesi qazaqqa ǵana qonǵan ǵoı.

– Kúıdiń ómirsheń bolmaı jatqa­nyna kúıshilerdiń de óz za­manyn sóı­lete almaı júr­geni sebep shyǵar. Bu­ryn­ǵylar kez kel­gen saıası-qoǵam­dyq, áleý­­­­met­tik jaıttarǵa kúı shy­­ǵar­­dy.­ Múmkin sol jetpeı jat­qan bolar?

– Iá, naq sol jetpeı jatyr. Al endi óziń aıtshy, ol úshin bizge ne isteý kerek?

– Qoǵam jan­aı­qaıyn jet­ki­zýge ún qosý qa­jet shyǵar... 

– Jón. Alaıda sóıte qoıaıyq dep taǵy kesip aıtýǵa kelmeıdi. Oǵan da orta kerek. Qoǵam so­ǵan múddeli bolǵany abzal. Ha­lyqtyń ishinde kúı oınap turýy tıis. Bizde olaı emes qoı. Bir mý­zyka­ny alyp, tańnan keshke deıin adam­ǵa tyńdata bershi, túbi so­ny sińirip alady. Mektepter aqy­ryndap kúıdi qońyraýda qoıyp qoıatyn boldy. Jaqsy bastama. Biraq bir kúıdi bere bergenshe, qazaqta 8000 kúı bar, aýystyryp qoıý qajet. Osyny tabanym tıgen bilim ordalaryna aıtyp júremin. Sol aıtqanymdy oryn­daǵan bir mektepke keıin bardym. Balalardan úziliste tyńdaǵan kúılerdiń ishinde qaı­sysy unaǵanyn suradym. Bir bala: «Bizge «Saryarqa» unaıdy. О́ıt­keni sol kúı tartylǵanda biz býfetke baryp, birdeńe jep úlgeremiz», deıdi (kúlip aldy – A.Sh.). Áser etken ǵoı. Onyń ekpini jyldamdyqty arttyrady. Kóńil kúıdi kóteredi. Balalar qaı úziliste qandaı kúı beriletinin atymen jattap alǵan. Mine, kúı qalaı tárbıeleıdi! 

– Súgir óz kúılerin ish­ten shyqqan balasyndaı qyz­ǵanyp, tyǵylyp tartady eken. Sizde de sol qasıet bar ǵoı deı­min. О́z kúılerińizdi ońa­sha qal­ǵanda ǵana shertetin kóri­nesiz...

– Men de kez kelgen kúıshideı kúı­lerim­di bireý oryndaǵanyn jaq­­sy kóremin, qalaımyn. О́zin ózi dáripte­gendi jaratpaımyn.­ Jalpy «men» dep aıtýǵa qor­qa­tyn adammyn. Oǵan qosa shyǵar­ǵandarymdy qazaqtyń altyn qo­ryndaǵy, halyqtyń jadynda saqtalǵan keremet kúılerdiń deńgeıimen qatar qoıa almaımyn. Kúılerimniń áıteýir bir jeri unamaı turady. Klassıkalardan kem kóremin. Bolmaǵanda bir tusy jasandy bolyp ketedi. 

– Ol ne sebepten dep oılaı­syz? 

– Taǵy sol ortaǵa kelip, tuıyq­­qa tirelemiz. Kóp uly­lardyń aldyn kórmeı qaldyq. О́mir súrý sal­tymyz basqa ǵoı. Kompıýterde otyramyz, tasjolmen júremiz. Kıiz úı­de uıyq­tamaımyz, qy­­myz ishpeı­miz. Osy­nyń bári áser ete­di. Sondyq­tan qazir kúı shyq­paıdy. О́zim­dikin ǵana emes, jańa­dan shyqqan kúı­­lerdiń kóbisin oryndaǵym kel­meıdi. Syı­laıtyn, jaqsy kóretin áriptester kúılerin usy­nady. Qolym júr­meıdi, qına­lamyn. 

– Ustazsyz. Ustazdan ozǵan shá­kirt­­terińiz bar ma?

– Asylbek Eńsepovti aıta ala­myn. Qazir kishkene kúı oryndamaı, jańasha bir baǵyt taýyp alypty. Kúıdi estradaǵa laıyq­tap júr. Biraq dybysy – ásem. Keıbir dybystaryna qaıran qa­lamyn. Onyń saýsaqtarynda Nur­ǵısanyń úni bar. О́zine kóp aıtpaımyn, maqtanyp ketpesin degenim ǵoı. 

– Degenmen, siz kúıdi estra­daǵa aınal­­dyrýǵa qarsysyz ǵoı?

– Dese de, shákirtterimniń, keıin­gi býynnyń aldyna turyp, qar­sylyq bildirmeımin. Alaıda aıtamyn. О́ıtkeni tabıǵatyn buz­ba­ǵanyn qalaımyn. Al kese-kól­deneń turmaıtynym – «áıte­ýir kúıdi, onyń ishinde dombyrany ól­­­tir­meýdiń joly ǵoı» degen oı. Bir stadıondaǵy 10-20 myń adamdy tyńda­týǵa estradanyń kómegi kerek-aq. Jar­qyn shyǵady. Bu­qaraǵa jaqsy. 

– Osy kezeńge keledi. Sol ýa­qytta, ıaǵnı Shoqannyń sha­ǵyn­da qobyz kóp tar­tylǵan. Ol­ sondyqtan dombyranyń úni bıi­girek shyǵatynyn aıtty. Sezgen ǵoı. Onyń ústine Shoqan Arqanyń kúı­­shilerimen jaqsy tanys boldy. Dom­byranyń bolashaǵyn solardyń qudi­retinen, qasıetinen bilgen bolar. Al qazir qarap otyr­­saq, qobyzdan góri dom­by­ranyń úni jıi estiledi. Qazaqta ult­tyq aspaptar jeterlik. Biraq bárinen dom­byra ómirsheń bolyp, halyqqa keń tarap tur. Bul ózgelerin joqqa shy­ǵarý degen sóz emes, tek Shoqannyń kóre­gendigine dálel. Baıqasaq, basqa emes, elimizde byltyrdan bastap Ult­tyq dombyra kúni atalyp óte­di. Qobyz nemese jetigen emes, dombyra kúni. 

– Quımaqulaqtar bar ma qazir?

– Quımaqulaq – qazaqtyń qanyna sińgen eń erekshe qasıet­terdiń biri. Bul qasıet dombyrashyny kúıshilikke jeteleıdi. Shákirtterimniń arasynda quı­maqulaqtar bar ekenin kózim kórip júr. Men kóbine kúılerdi tyń­datyp úıretemin. Biraq oqý baǵdarlamasynda nota bol­ǵan­dyqtan, ony úıretýge tý­ra ke­ledi. Aldymen balaǵa tyń­daıtyn kúılerdiń tizimin bere­min. «Mynanyń oryndaýynda tyńda, mynanyń tartysyn tyń­dama», deımin. О́ıtkeni ekinshi qatar­daǵylar buzady. Buzǵan kúıdi tyńdatýǵa bolmaıdy, bala buzylady. Bir aı buryn úzdiksiz tyńdaýdy tapsyramyn. Áýen qulaqqa, boıǵa sińýi kerek. Sonan soń durys nusqalarynyń ishinen oqýshynyń ózine unaǵanyn tańdap alyp, sonyń notasyn beremin. 

– Gazetimizde biraz buryn dom­­byra sabaǵyn mektepke bir­­­yńǵaı oqy­tylatyn pán re­tinde engizýdi kótergen ma­qala jazyp edik. Bul bastamaǵa Mem­­­­­­­leket basshysy Qasym-Jomart To­qaev ta Senat spı­keri kezinde: «Dom­­byra úırený saba­ǵyn mektepte fakýl­­tatıv retinde oqytý kerek», dep qol­daý bildirgen bolatyn. Qalaı qol jetkizemiz?

– Osy sózdi kezinde Jasaral Eńsepov te aıtqan. Oǵan je­tý úshin mekteptegi mýzyka sa­baǵynyń sa­ǵatyn kóbeıtý kerek. Mýzyka ap­tasyna bir-aq ret ótedi. Onyń ózinde esh­kimniń esinde qalmaıtyn no­ta men álem mýzyka tarıhyn oqytyp bolamyn degenshe, sa­ǵaty bitip qalady. Ol – ulttyq tár­bıege, ulttyq únimizge ýaqyt bólinbegen degen sóz. Men osy má­seleni talaı kóterdim. Ún joq qoı. Munyń bári ­«Balyq ba­­synan shirıdige» kelip ti­re­ledi. Mádenıettiń basy-qasynda júr­­gen sheneýnikterde ulttyq mýzykaǵa de­gen janashyrlyq bolýy qajet. Mýzy­­ka­nyń úlken tár­bıe, tipti ıdeologııa eke­nin, onyń tarıhta qanshama ret qaı­ta­­lanǵanyn bile tura, jas urpaqty ulttyń únimen táýelsizdik tu­synda, óz qo­lymyz aýzymyzǵa je­­­­tip jatqan kezde sýsyndatpasaq, endi qashan isteımiz? Munyń artynda nemquraıdylyq jatyr. Bar múmkindikti qoldan paıdalanbaı otyrǵandaımyz. Dombyra telearnasyn ashyp jatyr eken. Qazaqtyń kúılerin bersin ýaqyt sanamaı, táýliktep tógip tursyn. Dúńkildegen mýzykadan kúıdiń qaı jeri kem? Qur kúıdi bere bermesin, onyń ańyzyn, áńgimesin aıtyp bersin. Kúıdiń ańyzy – onyń syńary. Kúıdiń ańyzy bolmasa, kúı týmaıdy. Sondyqtan ony qalys qaldyrýǵa bolmaıdy. 

– Shoqannyń kóregendigi dombyra­nyń úni ulttyq tár­bıege negiz bolar kún­di meńzedi dep seneıik, aǵa. Sol kún­­­di sizge de kórýge jazǵaı.