Internettiń taralý jyldamdyǵy únemi ósip keledi. Internetti paıdalanýshylar 2008 jyly 1 mıllıardqa jetip, oǵan 19 jyl jumsady. 2019 jyldyń basynda We Are Social uıymynyń málimeti boıynsha ǵalamtor aýdıtorııasy 4,39 mıllıardqa jetip, álem halqynyń jartysynan astamyn qurady. 2018 jylmen salystyrǵanda ǵalamtor paıdalanýshylardyń sany 366 mln adamǵa artty. Internettegi halyqtyń ósýimen qatar áleýmettik jelilerdiń paıdalanýshylary da artyp keledi. 2019 jyldyń qańtarynda áleýmettik jelilerde 3,48 mlrd paıdalanýshy tirkeldi. Kóptegen ınternetti paıdalanýshylar uıaly baılanys arqyly Internetke qol jetkizedi. Búgingi tańda SIM-kartalar sany planeta turǵyndarynyń jalpy sanynan asady. Mysaly, Qazaqstanda 26,5 mln SIM-kartalar paıdalanylady, al adamdardyń jalpy sany shamamen – 18,5 mln adam.
Ǵalamdyq jeli paıdalanýshylarynyń sany ǵana emes, ınternet keńistigine jumsalatyn ýaqyt ta ósýde. GlobalWebIndex sarapshylary 2018 jyly tek qana ınternetti paıdalanýshylardyń onlaın rejimde ótkizgen ýaqyty 1 mlrd jyl ekenin anyqtady. Biraq másele tek sıfrly kórsetkishterde emes. О́ıtkeni adam tirshiliginiń barlyq prosesteri kıberkeńistikke aýystyrylady. Internetti tek hat almasý jáne qajetti aqparatty alý úshin ǵana qoldaný kelmeske ketken. Búginde ınternette biz jumys isteımiz, úırenemiz, azamattyq quqyqtarymyzdy qoldanamyz, ol arqyly kóńil kóteremiz, saıahattaımyz, qajetti zattarǵa ıe bolamyz jáne basqa da kóptegen nárseler jasaımyz. Internettiń paıda bolýy (IOT) adamzatqa Tórtinshi ındýstrııalyq revolıýsııa kezeńine ótýge múmkindik berdi jáne jańa tehnologııalyq qurylymdy qurýǵa kiristi.
Qazaqstan Respýblıkasynyń UEM statıstıka komıtetiniń derekteri boıynsha elimizde 2018 jyly 6-74 jas aralyǵyndaǵy ınternet paıdalanýshylardyń úlesi 81,3% qurady. Salystyrmaly túrde aıtsaq, 2011 jyly bul kórsetkish tek 51,3% quraǵan. 6 jastan 15 jas aralyǵyndaǵy balalardyń ınternetti paıdalanýy 72,9% qurady. Eresek turǵyndardyń ishinde ınternetti paıdalanýshylardyń eń kóp sany Nur-Sultan (90,1%), Almaty (88,2%) jáne Qostanaı (88%) qalalarynda tirkelgen. Internetti paıdalanatyn balalar sany boıynsha Qazaqstanda úsh óńir kósh bastady: Nur-Sultan (78,6%), Túrkistan (83,7%), Jambyl jáne Pavlodar oblystary (77,4%).
Qazaqstandyqtar kópten beri túrli elektrondy gadjetterdi qoldanyp keledi. Eń tanymaly – bul qaýipsizdik pen salamatty ómir saltyna baǵyttalǵan elektrondy qurylǵylar. Halyq úshin gadjetterdiń mańyzdylyǵy ártúrli áleýmettik saýalnamalardyń nátıjesi arqyly aıqyn kórinedi. Mysalǵa, azamattardyń 16%-y únemdilikke baılanysty gadjetterden bas tartýǵa daıyn, al qalǵan ýaqyttardy qazaqstandyqtar jumys isteýge jumsaıdy.
2018 jyldyń basynan elimizde aýqymdy «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasy júzege asyrylýda. Baǵdarlama Qazaqstannyń ekonomıkalyq damý qarqynyn jedeldetý jáne sıfrly tehnologııalardy qoldaný arqyly halyqtyń ómir súrý sapasyn arttyrý maqsatynda qolǵa alyndy. Baǵdarlamanyń alǵashqy jyly ekonomıkalyq tıimdilik 218 mlrd teńgeni qurady. Búginde biz bilim berý men densaýlyq saqtaý júıesinde, memlekettik qyzmet kórsetý jáne óndiristi uıymdastyrýda oń ózgeristerdi kórip otyrmyz. SMART kompanııasynyń qalalar ınfraqurylymyn jáne qyzmetterin basqarýǵa arnalǵan SMART júıesin túrli halyqaralyq qurylymdar joǵary baǵalaıdy.
Sıfrly tehnologııany paıdalanýdyń jáne ınternetti paıdalaný aýmaǵyn keńeıtýdiń oń áseri kúmán týǵyzbaıdy. Sonymen qatar kez kelgen qubylys sekildi ınternettiń qoldanylýy óte qaýipti ekenin de moıyndaý kerek. Internettegi qaýip-qaterlerdi tizip shyǵý qıyn. Olar ártúrli salalarda – áleýmettik, saıası, qarjylyq, ımıdjdik, fızıologııalyq jáne t.b. kórinis beredi. Biraq olardyń barlyǵy bir jaǵynan bizdiń ómirimizdi qıyndatyp, densaýlyǵymyz ben ál-aýqatymyzǵa zııan keltire alady.
Kıberqylmys – eń kóp talqylanatyn jáne qarapaıym taqyryp. Elektrondy qurylǵylardyń vırýstyq ınfeksııasynyń qaýpi týraly eshqashan estimegen ınternet paıdalanýshysyn kezdestirmeımiz. Qazir biz naqty ınternet-resýrstardyń jeke maqsatty shabýylymen ǵana aınalysyp jatyrmyz. Sońǵy birneshe jyldaǵy tájirıbe kórsetkendeı, vırýstar ondaǵan elderdi jáne mıllıondaǵan jeke qurylǵylardy qamtıtyn pandemııa sıpatyna ıe. Kıbershabýyl bul qurylǵyny óshirýdi emes, paıdalanýshylardyń qurylǵylarynan aqparatty zańsyz jáne jasyryn túrde jınaýdy kózdeıdi. Bul jaǵdaıda engizilgen zııandy baǵdarlamalardy ýaqtyly anyqtaý qıyndyq týǵyzyp tur. Shpıondyq baǵdarlamalardyń eń aıqyn mysaldarynyń biri Red October vırýsyn juqtyrý boldy. 20 memlekettiń dıplomatııalyq jáne memlekettik qurylymdary, ǵylymı-zertteý ınstıtýttary jáne basqa da qurylymdarynyń júıesi ınfeksııadan zardap shekti. Vırýs 2012 jyly áreket ete bastap, tek 5 jyl ótken soń anyqtaldy.
Búgingi tańda shabýylǵa jáne qorqytyp-úrkitýge baǵyttalǵan fıshıngtik tehnıka basymdyqqa ıe. Eń tanymal bopsalaý quraldarynyń biri WannaCry. Ol 2017 jyldyń mamyr aıynda álemniń 150 elinde júzdegen myń kompıýterlerge shabýyl jasady. Kompıýterge kiretin vırýs barlyq qoljetimdi derekterdi kompıýterde jumys istemeýi úshin shıfrlaıdy. Shabýyldardy qulyptaý úshin 200-600 dollar kóleminde tólem talap etildi. Kıberqaýipsizdik sarapshylarynyń pikirinshe, alǵashqy tórt kúnde vırýstyq ınfeksııadan jahandyq zııan 1 mlrd dollar boldy. Qazaqstan – WannaCry vırýsynan zardap shekken uıymdardyń sany boıynsha álemde 6-orynda. Máseleniń máni «Kasperskıı zerthanasynyń» derekterimen rastalady. Oǵan sáıkes 2019 jylǵy 19 mamyrda Qazaqstan kompıýterlik ınfraqurylymda jasalǵan shabýyldardyń esebi boıynsha álemde 15-orynǵa kóterilgen.
Aqparattyq soǵystardyń tarıhy kóne ǵasyrlardan beri belgili, biraq ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynda áleýmettik prosesterde kompıýterlik ınfeksııa logıkasyn qoldaný múmkindikteri problemany kúsheıtip jiberdi. Vırýstyq ıdeıalardy adamdardyń sanasyna engizý arqyly olardyń minez-qulqyna áser etýi múmkin. HHI ǵasyrdyń ekinshi onjyldyǵynan bastap bul kózqaras terrorıstik uıymdarda belsendi túrde qoldanylady. Osy tehnologııany paıdalaný nátıjesinde álemniń júz elinen júzdegen myń azamat Sırııadaǵy DAISh sodyrlaryna qosyldy.
Internetti paıdalanýshylardyń sanasyn buzatyn jaǵdaı az saıasattandyrylǵandyqtan da oryn alady. Bul turǵyda jasóspirimderge arnalǵan túrli «ólim toptarynyń» áleýmettik jelilerde taralýyn ataýǵa bolady. Álbette, jahandyq jelini paıdalanýǵa tyıym salý sharalary men shekteýler tıisti sheshim dep sanaýǵa bolmaıdy. Bolashaqtyń álemi – sıfrly tehnologııalar men ınternet álemi. Balany ınternetke kirý quqyǵyn shekteý sıfrly tehnologııany paıdalaný men bilimderin keńeıtýdiń qajetti daǵdylaryn ıelený múmkindiginen aıyrady. Sondyqtan búgingi ata-analardyń dástúrli mindetteriniń qataryna ınternettiń múmkindikteri men ondaǵy jasyryn qaýipter týraly habardar bolýdy qosý kerek. Balalarǵa bul mekteptegi kompıýterlik sabaqtarda aıtylady, biraq úıde ata-analar baqylaýdy kúsheıtýi tıis.
Internetti paıdalaný kezinde balalar men eresekter nazarǵa alynýy tıis taǵy bir mańyzdy faktor bar. Zertteýshiler ǵalamtorda uzaq otyrý aqparattyq shý men mı júktemesiniń paıda bolýyna yqpal etedi dep aıtady. Nátıjesinde búkil denege zııan keltiretin «stresti» sezinedi. Internet klıptik oılaý, synı oılaý qabiletin azaıtady jáne este saqtaý jaǵdaıyna keri áser etedi. Belgili bir taqyryptarda «skotch-mysyqtar», oıyndar, beauty-laıfhaktar, kúlki jáne basqalar birtindep oı-óristi azaıtady jáne ınternetke táýeldilik qaýpin arttyrady. Dárigerler adamdardyń monıtor aldynda neǵurlym kóp ýaqyt ótkizse, soǵurlym olar az qozǵalady, ınternet-kommýnıkasııalar birtindep tikeleı baılanysty «óltirip», emosııalyq ıntellektti kedeılendiredi dep sanaıdy.
Internettegi barlyq táýekelder men qaýipter adamdarǵa ǵylymı jáne tehnologııalyq jetistikterden bas tartqyza almaıdy, biraq árbir nárseniń shegi bolady. Eger biz ınternettegi jumsalatyn ýaqytty azaıtyp, serýendeýge, teatrlarǵa jáne kórmelerge baratyn bolsaq, jaqyndarymyzben aralasyp, muqtaj adamdarǵa kómektessek, bizdiń ómirimiz jaqsara túsedi.
Zarema ShÁÝKENOVA,
Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory
