Igi bastama. Eren eńbek. Ádil baǵa

Kúni keshe elordada Elbasy­nyń eýrazııalyq ıntegrasııa jó­nindegi ıdeıasyna 25 jyl to­lýyna jáne Eýrazııalyq eko­nomıkalyq odaq jónindegi ke­li­simge qol qo­ıy­lýynyń 5­ jyl­­dy­­­ǵyna oraı Joǵary Eýrazııa­lyq eko­no­mıkalyq keńes­tiń kezekti otyry­sy ótip, onda Reseı Prezıdenti Vla­­­dımır Pýtın Qazaqstannyń Tuń­­­ǵysh Prezıdenti Nursultan Nazar­baevqa «Joǵary Eýrazııa­lyq ekonomıkalyq keńestiń Qurmetti tóraǵasy» ataǵyn berýdi usyndy. Usynys qatysýshylar tarapynan biraýyzdan qoldaý tapty. Bul jerde Nursultan Nazar­baevtyń eýrazııalyq ıntegrasııa jónindegi ıdeıasy men Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq­tyń qurylýyna qosqan tarıhı úlesi barynsha eskerildi.

Jalpy, N.Nazarbaev osydan 25 jyl buryn, dáliregi 1994 jyly 29 naýryzda M.V.Lomo­nosov atyndaǵy Más­keý mem­lekettik ýnıversıtetinde qa­ty­sýshy elderdiń kópjaqty ári teń quqyly áriptestigi negi­zinde eýrazııalyq ıntegrasııany jú­zege asyrý baǵytyndaǵy ıdeıa­syn jarııa etken-di. Sodan beri ót­ken 25 jyl­dyń ishinde atal­ǵan ıdeıa negiz bolǵan qyrýar jumys at­qa­ryldy. Naqtylaı aıtqanda, N.Nazarbaevtyń ty­nymsyz eńbegi men erik-jige­ri­niń nátıjesinde zamanaýı eýrazııalyq ıntegrasııa túzildi, EýrAzEQ, Keden odaǵy, Birtutas ekonomıkalyq keńistik jáne Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq quryldy. Munyń barlyǵy eýrazııalyq ıntegrasııanyń stra­tegııa­lyq negizi ekeni sózsiz.

Nursultan Nazarbaevtyń eýrazııa­lyq ıntegrasııa­ jó­nin­­degi ıdeıasy óńir­lik ynty­maq­tas­tyqty nyǵaıtýǵa, ekonomı­­­­kalyq damý salasyndaǵy túıt­kil­di má­se­lelerdi anyqtap, ony she­shý joldaryn izdeýge tyń ser­­pin ber­di.

Eýrazııalyq ıntegrasııa jobasyn júzege asyrýda ońtaıly sheshimder, saýatty qadamdar ja­saldy. Sonyń bir dáleli re­tin­de Qazaqstan, Belarýs, Qyr­ǵyz­­stan,­ Reseı jáne Tájikstan pre­zı­dentteriniń 2000 jylǵy 10­ qa­zanda elordada qol qoıýy­men­ qurylǵan Eýrazııalyq eko­no­­mıka­lyq qoǵamdastyqty (EýrAzEQ)­ aıtýǵa bolady. Qury­lym 2001 jylǵy 30 ma­myr­da kúshi­ne endi.

Keden odaǵyn qurý, keli­sil­gen ekonomıkalyq saıasat júr­­­­gizý, ekonomıkanyń naq­ty­ sektorlary boıynsha is-qı­myl, energetıkalyq naryqty qa­lyp­­­­tastyrý jáne ony damytý, kó­lik odaǵyn qalyptastyrý já­ne Qo­ǵamdastyqtyń tranzıttik áleýe­tin arttyrý men basqa da mańyzdy máseleler EýrAzEQ-tyń basym baǵyttary bolyp bel­gilendi.

EýrAzEQ aıasynda shekteý­lerdi qoldanbaıtyn erkin saýda aımaǵyn qurýdyń arqasynda 2008 jyly Qoǵamdastyq el­deriniń arasyndaǵy ózara taýar aınalymy 2000 jylmen salystyrǵanda 4,2 ese ósti (29 mıllıard dollardan 123 mıllıard dollarǵa deıin). Bul Keden odaǵyn qurýdyń alǵyshartyn qalyptastyrdy.

Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq keńistik (BEK) qurý isi de eýrazııalyq ınte­gra­sııanyń mańyzdy sharasy boldy. Keden odaǵy 2007 jyldyń 6 qazanynda Dýshanbede ótken EýrAzEQ-tyń memleketaralyq keńesi oty­rysynda quryldy. Ony qurý jónindegi sheshim Qazaq­stan, Belarýs jáne Reseı bas­shylarynyń qatysýymen qa­byldandy. Sonymen qatar Keden odaǵyn qalyptastyrý jó­nindegi is-sharalar jospary bekitildi.

2009 jylǵy 19 jeltoqsanda Almaty qalasynda ótken beı­resmı sammıt barysynda­ Qa­zaq­­stan, Belarýs jáne Re­seı prezıdentteri Birtutas eko­no­mı­kalyq keńistik qalyp­tas­­tyrý jó­nindegi 2010-2011­ jyldarǵa arnalǵan is-shara­lar josparyn bekitkeni de eýrazııa­lyq ın­te­grasııaǵa tyń serpin berdi. BEK kásip­kerlerge taýarlaryn erkin satýǵa, qyzmet kór­setý, elektr jetkizý, kó­lik­­ já­ne baılanys salalary bo­ıyn­sha ózara áriptestik orna­týǵa múmkindik beretin biryń­ǵaı naryq sanalady. BEK – eko­nomıkany, salyq, qarjy jáne keden saıasatyn retteýdiń tıimdi biryńǵaı tetigi bar keńistik.

Kóptegen sarapshy Eýrazııa­lyq ekonomıkalyq odaq­tyń qurylýyn Eýrazııa keńis­tigin­degi ıntegrasııalyq úderisterdi damytýdaǵy eleýli oqıǵa re­tinde baǵalaıdy. Osy­laısha eýrazııa­lyq ıntegrasııa jobasyn júzege asyrýdyń zamanaýı quraldary ómir­ge keldi.

Búginde EAEO jumysyna óz­­­de­­riniń qyzyǵýshylyǵyn bil­dirip otyrǵan elderdiń qatary da kó­beıip keledi. Munyń barlyǵy óz ke­zeginde eýrazııalyq ıntegra­sııa ıdeıa­­­synyń ómirsheńdigin kór­setedi.

Endi, mine, barlyq qatysýshy taraptar ilkimdi oı men ilgeri nıetten týǵan eýrazııalyq ın­te­g­rasııa ıdeıasynyń avtory Nursultan Nazarbaevtyń eń­be­­gin ashyq moıyndaıdy ári joǵary baǵalaıdy. Qazaq­stan­nyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasyna «Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń Qur­metti tóraǵasy» ataǵynyń beri­lýi laıyqty eńbekke kórsetilgen shynaıy qurmet ekeni anyq.