Bul sharaǵa AITV-men ómir súretin jasóspirimder de qatysty. Olar búginde AITV-men ómir súrip jatqan balalar men jasóspirimderdiń kúndelikti tirshilikte qyzmet alýdaǵy qıyndyqtary jaıly, máseleni sheshý týrasyndaǵy oılarymen bólisti. Ras, qoǵamda bul aýrý jóninde úlken úreı uıalaǵany anyq. Alaıda, balalardyń áńgimesi, olardyń kúndelikti basynan keshkenderin ortaǵa salýy, qoǵamdy aqparattandyrýdyń mańyzy, ózderiniń áleýmetke tartylýyndaǵy qıyndyqtary jaıly sóz etýi eshkimdi beıjaı qaldyrmady.
Osydan 14 jyl buryn Shymkent qalasynda em-sharalar júrgizgen ýaqytta sanıtarlyq normalar saqtalmaýynan balalardyń AITV ınfeksııasyn juqtyrǵany jurtshylyqty dúr etkizgeni belgili. Qanshama otbasy qatań úkim estigendeı kúı keship, biraz shańyraq oǵan qarsy tura almaı, tipti jubaılardyń ajyrasýyna ákelgen. Búginde ol balalar ósip, jasóspirimdik shaqqa jetti.
«Biz ınfeksııa juqtyrǵandardyń qataryndamyz. Alaıda, qajetti preparattardy qabyldap otyrý arqyly biz aýrý emes, tek aǵzasynda AITV ınfeksııasy bar adamǵa jatamyz. Kishkentaı kúnimizde ýdaı ashy suıyq dárini kúndelikti ishetinbiz. Qazir tabletkany aptasyna eki ret qana qabyldap, ımmýnıtetimizdi analız tapsyrý arqyly anyqtap otyramyz. Biz óz densaýlyǵy úshin kúndelikti preparattar qabyldaıtyn qantty dıabet, sklerodermııa sııaqty sozylmaly, biraq baqylaýda ustasa qalypty jaǵdaıdaǵy pasıentter tárizdimiz. Bul bizdiń ómir súrý saltymyzǵa aınaldy. Al qoǵamnyń qorqynyshy – durys aqparattandyrylmaýy qatarlas, turǵylastarymyz túgili, olardyń ata-analary men ustazdarymyzdyń jóndi maǵlumattarynyń bolmaýy bizge úlken kedergi keltiredi. Sondyqtan da aqparat almasý, qoǵamnyń biz tárizdi balalarǵa túsinistik tanytýy asa mańyzdy», deıdi jetkinshekter.
«Búginde Qazaqstanda AITV-ǵa shaldyqqan 530 bala men jasóspirim bar. 2017 jyly álemdegi AITV-ny jańadan juqtyrýdyń 250 myń deregi 15-19 jas aralyǵyndaǵy jasóspirimderge tıesili. IýNISEF-tiń «Balalar, AITV jáne JITS: 2030 jylǵy álem» atty jańarǵan statıstıkalyq jarııalanymynyń boljamyna saı, eger qazirgi úrdis saqtalsa 2030 jylǵa qaraı AITV-sy bar jasóspirimder sany 3,5 mıllıonǵa jetedi», deıdi Qazaqstandaǵy IýNISEF-tiń ókili Iýrıı Oksamıtnyı.
Densaýlyq saqtaý mınıstrligi men IýNISEF-tiń birlesken jumysynyń nátıjesinde TMD elderinde alǵash ret Qazaqstanda AITV-men ómir súrip jatqan balalar men jasóspirimder úshin psıhologııalyq-áleýmettik qoldaý kórsetetin standarttar ázirlenip, onda psıhologııalyq, kognıtıvtik, áleýmettik jáne emosıonaldyq qajettilikterdi qanaǵattandyrýǵa arnalǵan derbes qyzmetter toptamasy engizilgeni qýantady. Standartta aǵzasynda AITV ınfeksııasy bar ekenin ashyp kórsetýge, emdelý tártibin ustanýdy qoldaýǵa, seksýaldyq densaýlyqqa, jasóspirimder úshin AITV-ge testileý qoljetimdiligin jeńildetýge, ıntegrasııalanǵan kómek kórsetýge, sonymen qatar AITV-sy bar jasóspirimdermen teń dárejede qarym-qatynas ornatýdy qoldaıtyn dıalogty qurýǵa basa nazar aýdarylǵan.
Elimizde balalardyń, sonyń ishinde, psıhıkalyq jáne fızıkalyq damý erekshelikteri bar balalardyń jáne zań, quqyq buzýshylyq boıynsha problemalary bar jetkinshekterdiń quqyqtaryn qorǵaý salasyndaǵy zańnamany jetildirý jalǵasyn taýyp keledi.
Jalpy bıyl kóktemde balalar men jasóspirimder úshin IýNISEF atqarǵan birneshe sharanyń kýási bolǵan edik. Onyń biri О́zbekstan, Tájikstan, Túrikmenstan, Qyrǵyzstan, Armenııa, Grýzııa jáne Ázerbaıjan Parlamenti depýtattarynyń, densaýlyq saqtaý, aýyl sharýashylyǵy, qarjy, bilim berý mınıstrlikteri ókilderiniń qatysýymen Ortalyq Azııa jáne Kavkaz elderindegi jasóspirim balalardyń tamaqtanýyn jaqsartý jónindegi sımpozıým bolsa, endi biri jastardyń «H2H: Health2Human» atty respýblıkalyq hakatony edi. Oǵan qatysqan órimdeı jastardan turatyn ondaǵan komandalar densaýlyq saqtaý júıesindegi basshylar men menedjerler úshin ınnovasııalyq IT sheshimderdi daıyndap, kórsetti. «Barlyq qatysýshylar laıyqty jobalar usyndy, ásirese hakaton jeńimpazdary. Fractus komandasy usynǵan jedel járdem berý jobasy adamdardyń negizgi shaǵymdaryn taldaýǵa múmkindik beredi. Bul densaýlyq saqtaý basshylaryna jıi kezdesetin aýrýlardyń aldyn alý úshin júıeli jospar qurýǵa múmkindik beredi», dedi IýNISEF-tiń densaýlyq saqtaý jáne tamaqtaný jónindegi úılestirýshisi Qanat Suhanberdıev.
«Bıyl Qazaqstan Respýblıkasynyń Bala quqyqtary týraly konvensııany (BQK) qabyldaǵanyna 25 jyl toldy. Bul álemdik tarıhta eń kóp el qabyldaǵan jáne balalardyń quqyqtaryn jan-jaqty anyqtaıtyn halyqaralyq deńgeıdegi jalǵyz qujat. Konvensııanyń negizgi qaǵıdalary barlyq balalardyń ómir súrýge, damýǵa, qorǵalýǵa jáne kemsitýden azat bolýǵa teń quqyly bolýyn kózdeıdi» deıdi Iý.Oksamıtnyı.
Bul konvensııa IýNISEF uıymynyń Qazaqstan Úkimetimen yntymaqtastyǵynyń irgetasy bolyp keledi. BQK balalarǵa meıirimdi qoǵam qurýdyń jumys quralyna aınaldy. Atap aıtqanda, bala ólimi 5 esege azaıdy, ınklıýzıvti bilim berý damyp keledi, áleýmettik qorǵaý júıesi jetildirildi. Búginde balalardyń qamqor otbasynda deni saý, bilimdi bolyp ósý múmkindigi 25 jyl burynǵy jaǵdaımen salystyrǵanda áldeqaıda joǵary ekeni belgili. Degenmen qoǵam belsendiligi kóńil tolatyndaı dárejede me? «Senesiz be, – deıdi IýNISEF mamandary, – biz eldegi basty qalalardyń birinde balalar arasynda zertteý júrgizdik. Sonda balalardyń 30 paıyzy ǵana ata-anasymen teatrǵa, mýzeıge barypty da, 70 paıyzyna áke-sheshe baýyr etiniń rýhanı ósýine qajetti tárbıe beretin oryndardy birge kórý, aralaý qajet dep tappaǵan. Shyndap kelgende balanyń damýyna salynǵan ınvestısııa eń bir qaıyrly is emes pe?»
Elimizde balalardyń, sonyń ishinde, psıhıkalyq jáne fızıkalyq damý erekshelikteri bar balalardyń jáne zań, quqyq buzýshylyq boıynsha problemalary bar jetkinshekterdiń quqyqtaryn qorǵaý salasyndaǵy zańnamany jetildirý jalǵasyn taýyp keledi. Iý.Oksamıtnyıdyń aıtýynsha, birqatar kúrdeli máseleler, mysaly, balalar men jasóspirimderdiń psıhıkalyq densaýlyǵyn nyǵaıtý, balalarǵa zorlyq-zombylyq kórsetýdiń aldyn alý, mıgrasııa saldarynan nemese tabıǵı apattardyń kesirinen balalardy qorǵaý da únemi nazarda. Bul turǵyda úkimettiń, parlamenttiń, halyqaralyq uıymdardyń jáne azamattyq sektor uıymdarynyń kúshin biriktirýde umtylys joǵary. «Bir ǵana mysal, tabıǵı apattardyń táýekelderin tómendetý úshin orman jáne dala órtterin ýaqtyly aıqyndaý, sonymen qatar jaǵdaıdy monıtorıngteý jáne sý tasqynynyń aldyn alý jumystaryn josparly uıymdastyrý maqsatynda ózdiginen basqarylatyn ushaqtarǵa kezekti testileýdi ótkizdik. Bylaısha aıtqanda bul bizdiń qorǵa pálendeı qatysy joq tárizdi. Alaıda, IIM Tótenshe jaǵdaılar komıtetiniń derekteri boıynsha, 2018 jyly Qazaqstanda 14 567 órt jaǵdaıy tirkelipti. Odan 3 mıllıard teńgeden asa materıaldyq zalal kelip, 434 adam qaza taýyp, 412 adam túrli aýyrtpalyq dárejesinde jaraqat alǵan eken. Sý tasqynynan 2018 jyly shamamen bir jarym myńnan asa úı zardap shegip (sý basqan), materıaldyq zalal 3 mıllıardtan asa teńgeni quraǵan. Al osydan balalar zardap shekpeı me? Sondyqtan drondardy paıdalaný jóninen IýNISEF qoldaý kórsetti. Nemese mıgrasııa máselesi. Qazir Qazaqstanda qala turǵyndarynyń sany arta túsýde. Qalada qajetti qyzmetterdi alýda olardyń mamandanǵan túrleri kóp bolǵanymen tirkelimniń joqtyǵynan qıyndyqtar týyp jatady. Osy turǵyda qalalarda balalarǵa meıirimdi orta qurýdaǵy jergilikti atqarýshy bılik organdarynyń rólin asyra baǵalaý qıyn. Búgingi tańda jańa qıyndyqtardy nazarǵa alýdyń jáne balalardyń qaýipsizdigi men quqyqtary boıynsha máselelerdi sheshýge bıznes ıelerin, jurtshylyqty kóbirek qatystyrýdyń jáne balalardyń, jasóspirimder men jastardyń ózderiniń qala ómirine qatysýyna jaǵdaı jasaýdyń mańyzy zor. Qoǵam ár balanyń qalada ózin yńǵaıly, jaıly jáne qaýipsiz sezine alatyndaı múddelerin eskere otyryp, qala ınfraqurylymynyń damýyna septese qımyldaýy qajet degen oıdamyz», dedi Iý.Oksamıtnyı.
