Qysqa ǵumyrynda bıik laýazymdy ári jaýapty qyzmet atqaryp, 39 jasynda «halyq jaýy» degen jalamen atylyp ketken Oraz Isaevtyń taǵdyry áli kúnge deıin aıanyshty deýge bolady. О́ıtkeni 1956 jyly aqtalǵanymen, kórnekti memleket qaıratkerine Keńes ókimeti tusynda da, Táýelsiz Qazaqstan tarıhynda da ózine laıyq qurmet kórsetilmeı keledi. Qurmet kórsetilmegeni bylaı tursyn, asyl azamattyń esimine áli kúnge deıin ara-tura jala jabylyp, sońynda qalǵan urpaqtarynyń kóńiline qaıaý túsip júrgeni ras.
Áıgili Ábish Kekilbaev «Tarıh tolqynyndaǵy tıtan tulǵa» atty maqalasynda «Bir ókinishtisi, 1930-jyldary Qazaqstanda basshy qyzmette istegen adamdardyń, onyń ishinde O.Isaevtyń asyra silteýge Goloshekınmen qatar jaýapty ekendigi keı-keıde aıtylyp ta qalady. Alaıda Oraz Isaev 1930 jyldardyń basynda aýyl sharýashylyǵynda jiberilgen asyra silteýshilikti kórip, el basyna tónip kele jatqan ashtyq apatyn erte sezindi. Osynyń bárin partııanyń XVI sezinde, ıaǵnı 1930 jyldyń 1 shildesinde odaqtyq minberden ashyq málimdegen O.Isaev óz sózinde sharýalardyń aýyr jaǵdaıyn aıtyp qana qoımaı, tyǵyryqtan shyǵýdyń joldaryn kórsetip, usynys engizgen. Amal ne, Stalın Isaevtyń bul usynysyn aıaqsyz qaldyrdy» dep jazady.
Stalınge úsh hat
Biz 1930-jyldary Qazaqstandaǵy asharshylyq týraly Stalınge hat jazǵan Turar Rysqulovty, Ǵabıt Músirepov bastaǵan «Beseýdiń hatyn» tarıhtan jaqsy bilemiz. Biraq el basyna tónip kele jatqan náýbet týraly aldymen dabyl qaǵyp, Stalınge bir emes, úsh hat jazǵan Oraz Isaevtyń esimin tarıhshy mamandardyń ózi bile bermeıdi.
«Beseýdiń haty» 1932 jyly 4 shildede jazylǵan. Hattyń avtorlary – jazýshy Ǵabıt Músirepov, Qazaq memlekettik baspasynyń meńgerýshisi Mansur Ǵataýlın, Almaty Komvýzynyń basshy qyzmetkerleri Embergen Altynbekov pen Mutash Dáýletqalıev, Qazaq AKSR Memlekettik josparlaý komıssııasynyń sektor bastyǵy Qadyr Qýanyshev edi. Hattyń jazylýyna Halkom Keńesiniń tóraǵasy Oraz Isaev túrtki bolǵany anyq aıtylady.
RSFSR Halyq Komıssarlary Soveti tóraǵasynyń orynbasary Turar Rysqulovtyń Stalınge haty 1933 jyldyń naýryzynda jazylǵan.
Al sol kezdegi Qazaqstan Úkimeti – QazASSR Halyq Komıssarlary Keńesiniń tóraǵasy Oraz Isaev 1930 jyly-aq aýyl sharýashylyǵyn kollektıvtendirýdegi kemshilikter týraly sezde ashyq aıtyp, 1932 jyly 11 mamyrda Stalın men Molotovqa ashyǵyp jatqan Qazaqstan halqyna kómek kerektigi jóninde hat joldaǵan eken. Qazaqstandaǵy alapat asharshylyq týraly, onyń birden-bir sebepkeri F.Goloshekındi qyzmetinen alastatý jóninde talap etken O.Isaevtyń ekinshi haty 1932 jyly tamyzda jazylǵan. 1933 jyly 2 jeltoqsanda Qazaqstandaǵy asharshylyqtyń zardaby týraly úshinshi hat jiberilgen.
Janaıqaı
Oraz Januzaquly 1929 jyly 8-15 sáýir aralyǵynda ótken VII jalpyqazaqstandyq Sovetter sezinde Qazaq ASSR Halyq komıssarlary keńesiniń tóraǵasy bolyp saılandy. Sodan keıin kóp keshikpeı-aq Qazaqstandaǵy kúshpen kollektıvtendirýdiń zardabyn zertteı bastaǵan.
«1929 jylǵy esep derekteri boıynsha Qazaqstanda 40 mıllıon bas mal bolǵan. Al qazir (1932 j) nebári 6 mln mal qaldy. Onyń 2 mln-y – sovhozdarda. Kolhozdar men jekemenshikte qalǵan 4 mln bas maldyń kóp bóligi qazaq aýdandarynda emes, orys aýdandarynda. ...Ortalyq Qazaqstannyń 10-12 qazaq aýdanynda halyqtyń edáýir bóligi ashtyqqa ushyraýda. 10-15 myń adam ashtan ólgen. Kóptegen qazaq aýdandarynda 1929 jylmen salystyrǵanda halyqtyń jartysy da qalmaǵan...» dep jazady júregi qan jylaǵan tóraǵa 1932 jyly 11 mamyrda Stalınge joldaǵan hatynda.
Osy jazbada «Aýyl ushyraǵan jaǵdaı edáýir dárejede partııa uıymy jáne onyń basshylary jibergen qatelikter men kemshilikterge baılanysty. Negizgi qatelikter: solshyldyq, naýqanshyldyq, qajetti ózara synnyń joqtyǵy, kemshilikterdi búrkemeleý, shyn jaǵdaıdy óńin aınaldyryp kórsetý (kózboıaýshylyq)» dep, halyq basyna túsken náýbettiń dıagnozy dál qoıylady.
«Faktiler mynadaı: kollektıvtendirýde jol berilgen qatelikterdi jóndeý úshin 1930 jyldyń jazynda aýyldarǵa jiberilgen qazaq qyzmetkerlerdiń jumysy qorytyndylanbady. О́lkelik komıtette talqylanbady, óıtkeni bul kommýnıster aýylda istiń tipten jaqsy emestigin aıtyp bergen edi jáne aıǵaq materıal alyp kelgen bolatyn. Biraq jaǵdaıdy bulaısha baǵalaý kúni buryn-aq maquldanbady. Mal basy meılinshe azaıyp ketkendigin moıyndaǵysy jáne azaıý sebebin anyqtaǵysy kelmegendikten, shyndyqty jasyrý úshin 1930 jylǵy mal esebi deregine 50% ústeme qosyldy. Tup-týra aspannan alyp qosty!».
«Eski maǵynadaǵy kóshpeli aýyldar endi joq. Maldyń kúrt azaıýy kóship-qonýdy sharýashylyq turǵysynan qajetsiz etti. Qazir bir-birinen alshaq jatqan alqapta nebári birneshe tútinnen turatyn usaq aýyldar meken ete bastady. Aýyldy oıdaǵydaı qaıta qurý úshin ony durys otyryqshylandyrý kerek. Sondyqtan qazaqtardyń qalypty poselkelik sharýashylyq quryp otyryqshy bolýyna kómektesý kerek, ony uıymdastyrý kerek. Jadap-júdegen malshylarǵa jedel kómek kórsetý úshin ónerkásip taýarlarynan jáne astyqtan qor bólý qajet!».
O.Isaevtyń Stalınge jazǵan bul hattary aınalyp Qazaqstanǵa, BK(b)P Qazaqstan ólkelik komıtetiniń 1-hatshysy F.Goloshekınge joldanyp otyrǵan. Qansha dabyl qaqsa da ashyqqan halyqty qutqarý isi júıeli júrgizilmedi. О́ıtkeni I.Stalın de, F.Goloshekın de qazaqtyń dál osylaı shybynsha qyrylýyna múddeli edi...
Qalamgerge qamqor jan
Qarapaıym sharýa balasy Oraz Isaev 1899 jyly Oral oblysynyń Ilbishin ýezine qarasty Shalqar bolysynda týǵan eken. Eki basqyshty orys-qazaq mektebinde bilim alǵan Oraz aýyl arasynda bolys pısari, is júrgizýshi bola júrip, Sovet bıligi kelgende mılısııa qyzmetine aralasqan. Sábıt Muqanov óz esteliginde «1923 jyly Jympıtyda ýezdik partkom hatshysy bolyp júrgen Orazdy sol kezdegi Halkom tóraǵasy Sáken Seıfýllın unatyp, Orynborda ótetin III Sovet sezine delegat etip saılatty» dep jazady. Oraz Isaevtyń ortalyq deńgeıde tanylýyna shynymen de osy oqıǵa áser etse kerek.
«Oraz adamǵa jaqyndasqysh, sóıleskish, oıynshy, qaljyńqoı jigit eken» dep sıpattapty Sábıt Muqanov. «Jazýshyǵa eń aldymen qaǵaz jazatyn stol kerek, qajetine jaraıtyn páter kerek» dep, Sábeńniń páter máselesin tabanda sheshkeni aıtylady. «Orazdyń bir ádeti kisimen júre, óleńdete sóılesetin edi. Ol Batys Qazaqstannyń, ásirese Muhıttyń ánderin jaqsy kórip, árdaıym murnynan yńyldap aıtyp otyratyn. Ádebıetti, ásirese, qazaq ádebıetin úzbeı oqıtyn jáne oqyǵany týraly pikiri bar adam bolatyn» deıdi Sábeń.
Asqar Toqmaǵambetovtiń «О́tedi kúnder» kitaby da Oraz Isaev týraly óte jyly estelikterge toly. Sovnarkom tóraǵasy bola tura ógiz arbaǵa mingen qarapaıymdylyǵyn, jol boıynda kezdesken balaly áıelge meıirimdiligin, sabyrlylyǵyn tóraǵa janynda bir aı boıy birge júrip el aralaǵan jas aqyn Asqar Toqmaǵambetov naqty mysaldarmen áserli sýrettegen.
Oraz Isaevtyń qazaq ádebıetin damytýǵa, shyǵarmashylyq adamdaryn qoldaýǵa erekshe kóńil bólgenin Hamıt Erǵalıev te atap ótedi. 1931 jyly tamyz jáne qazan aılarynda O.Isaev ádebıet isin basqarýshylarǵa jáne Qazaqstan baspasyna arnaıy hat jazyp, «Ádebıet maıdany» jýrnalyna eki maqala jarııalaǵan.
«Meniń oıymsha bizdiń mádenı tarıhymyz jáne óte zor birqatar materıaldarymyz jınalmaı qalyp barady» dep dabyl qaqqan tóraǵa «Jańa tarıhty jasap, jańa mádenıetti týǵyzý ózine deıinginiń bárin umytyp ketý, bilmeý kerek degen sóz emes» dep túıindeıdi. Osy arqyly qazaq folkloryn jınaqtap, baspaǵa tapsyrý isi jolǵa qoıylady. Jyr alyby Jambyl Jabaevtyń da memlekettik dárejede qoldaýǵa ıe bolýyna O.Isaevtyń qatysy bar. Aqynnyń 75 jyldyǵynda Jambyl shyǵarmashylyǵy jaıly qaǵazǵa qaramaı baıandama jasaǵan Oraz Isaevtyń sheshendigine sol jıynda bolǵan qalamgerlerdiń ózi tańǵalyp, qol soqqan eken.
«Eńbekshi qazaqtyń» jaýapty shyǵarýshysy
Bıyl bir ǵasyrlyq mereıtoıyn atap ótkeli otyrǵan «Egemen Qazaqstan» gazetinde qazaq halqynyń talaı-talaı marǵasqa uldary eńbek etkeni belgili. Solardyń biri – Oraz Isaev.
«Eńbekshi qazaq» gazetine 1926 jyldyń 13 shildesinen 30 tamyzyna deıin Isauly Oraz «jaýapty shyǵarýshy» retinde qol qoıǵan» dep jazady belgili zertteýshi Tilekqabyl Boranǵalıuly aǵamyz.
Gazet tarıhyndaǵy eń bir alasapyran kezeń, qalyptasý dáýirinde – 1926 jyldyń sáýir-tamyz aılarynda «Eńbekshi qazaqqa» Turar Rysqulov, Oraz Jandosov jáne Oraz Isaev birinen soń biri jetekshilik etipti. Bul úsheýi de bir múshel ýaqyttan keıin «halyq jaýy» degen jalanyń qurbany bolyp, 1938 jyly atylǵan bolatyn...
80-jyldardyń aıaǵynan bastap repressııaǵa ushyraǵan qazaq zııalylaryn aqtaý, elge sińirgen eńbegin nasıhattaý jappaı qolǵa alynǵany ras. Alaıda joǵaryda aıtqanymyzdaı, Oraz Isaev esimi tolyq aqtalyp, ózine laıyq qurmet kórsetildi deýge bolmaıdy. Memleket jáne qoǵam qaıratkeriniń 80, 100, 110 jyldyq mereıtoılary múldem ataýsyz qaldy. Týǵan jerinde – Aqjaıyq aýdanynyń Kónekketken aýylynda orta mektepke esimi berilgeni bolmasa, tarıhı tulǵanyń ómiri men eńbegin nasıhattaý kem soǵyp jatyr. Sondyqtan qaıratkerdiń jerlesteri bıyl Oraz Isaevtyń týǵanyna 120 jyl tolýyna oraı Aqjaıyq aýdanynda oqýshylar arasynda «Alashtyń ardaqty azamaty» atty aýdandyq shyǵarma baıqaýyn ótkizip, «El umytpas erlerin» degen taqyrypta ǵylymı-tanymdyq konferensııa uıymdastyrdy. Osy sharaǵa mereıtoı ıesiniń urpaqtary, tarıhshy ǵalymdar shaqyrylyp, Almaty qalasynan Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, qaıratker týraly osy kúnge deıin shyqqan jalǵyz kitaptyń avtory Jumabaı Qulıev arnaıy kelgen eken. Árıne, bul sharany uıymdastyrýshylarǵa rahmet. Biraq aýdandyq deńgeıde uıymdastyrylǵan istiń aýqymy tar ǵoı. Oraz Isaev syndy kúlli qazaqqa qadirli tulǵanyń mereıtoıyn respýblıkalyq dárejede atap ótip, ózine laıyq syı-qurmet kórsetý – eldigimizge syn sekildi. Aqjaıyqta ótken, biz qatysqan jıynnyń qarary, halyqtyń qalaýy osyndaı boldy.
Batys Qazaqstan oblysy
