Jýyrda ǵana Baǵdadtaǵy AQSh elshiliginiń mańynda jasandy zymyran jaryldy. AQSh Prezıdenti D.Tramp ony kim atqanyn naqty bilmese de bul Irannyń Qurama Shtattarǵa kórsetip otyrǵan qyry dep baǵalap, ózine tán saıası rıtorıkamen: «Eger Iran bizben qaqtyǵysqysy kelse óziniń resmı joıylýyna qol jetkizedi. Sondyqtan Qurama Shtattarǵa endi eshqashan qaýip keltirmesin!» dep jazdy «Tvıtterde».
Irannyń Syrtqy ister mınıstri Muhammad Djavad Zarıf buǵan bergen jaýabynda Trampqa «qorqytyp sóılep emes, qarsylasqa qurmetpen qaraý» kerektigin aıtty. Al Irak Qarýly kúshteriniń ókili general-maıor Iаhıa Rasýl óziniń suhbatynda eski «Katıýshadan» atylǵan bul zymyran Baǵdadtyń shyǵysyndaǵy shııtter kóp qonystanǵan aýdannan ushyrylǵanyn jarııalady. Demek, Irannyń buǵan tikeleı qatysy joq bolýy da múmkin, biraq AQSh-ty Iranǵa qarsy arandatýshylar «qasqyrdyń aýyzy jese de qan, jemese de qan» degendeı oǵan mán berip jatqan joq.
О́tken seısenbi kúni AQSh Memlekettik hatshysy Maık Pompeo jáne áskerı basshylar Kongress músheleriniń aldyna kelip, depýtattarǵa Irannyń qaýpi týraly uzaq áńgimeledi. M.Pompeo Irandy Parsy shyǵanaǵynda arab monarhtarynyń tankerlerine qarsy dıversııalyq shabýyldar jasady dep aıyptady. Bul – Iran qoldaıtyn radıkal toptardyń áreketi ekenin ataǵan ol osy úshin Tegeranǵa jaýapkershilik júktelýi múmkin dedi. Sonymen birge ol Iran qoldaıtyn ıemendik tóńkerisshil-hýsıtter tankerlerge shabýyl jasalǵannan keıin Saýd Arabııasynyń munaı qubyrlaryna da tıiskenin atap ótti. «Bizdiń baıqaýymyzsha osy aımaqtyq kıkiljińderdiń báriniń syrtynda Iran turýy múmkin», deı kelip, óziniń oıyn ol: «aımaqtaǵy AQSh múddelerine naqty qaýip týǵyzatyndyqtan Irandy buzyq áreketten tejelýge shaqyrýymyz kerek», dedi.
Osy oqıǵadan birshama buryn Irannyń BUU-daǵy turaqty ókili Madjıd Taht-Ravanchı AQSh-tyń Ulttyq radıosyna bergen suhbatynda Tegerannyń aımaqta qaqtyǵys týdyrýǵa múddeli emes ekenin ashyp aıtqan. Biraq onyń suhbaty Saýd Arabııasynyń eki tankerine shabýyl jasalǵannan keıin aıtylǵan soń eshkim mán bermedi. Al Saýd Arabııasy AQSh-tyń Taıaý Shyǵystaǵy eń jaqyn odaqtasy jáne saýda áriptesi ekeni belgili.
Saýdııa koroli Salman ben Ábdel-Ázız Ál Saýd 30 mamyrda Mekke qalasynda arab elderi lıderleriniń tótenshe sammıtin ótkizdi. Onda BAÁ tankerleri men Saýdııanyń munaı qubyrlaryna jasalǵan shabýyl talqylanǵan. Osy eki ınsıdentke de jaýapker dep Er-Rııad Iran jáne onymen baılanysatyn qurylymdardy ataýda. О́z tarapynan Iran bul arandatýshylardyń isi ekenin, olardyń maqsaty aımaqtaǵy turaqtylyqty tolqytý ekenin jarııalady.
AQSh-ty Iranǵa qarsy qaqtyǵysqa ıtermeleýshiler arasynda syrtqy kúshter ǵana emes, óz eliniń parlament depýtattary da bar. Tegerannyń Saýd Arabııasynyń munaı qubyrlaryna shabýyl jasaǵandardy qoldaýy múmkin ekenin aıtqan ulttyq qaýipsizdik jónindegi keńesshi Djon Boltonnyń málimdemesinen keıin respýblıkalyq partııadan saılanǵan senator Lındsı Grem: «Sońǵy aptada Irannyń ózge elderdiń munaı qubyrlary men kemelerine shabýyl jasap, Iraktaǵy AQSh múddelerine nuqsan keltirip otyrǵany belgili boldy» dep jarııalady. Onyń ústine ol «Tvıtterde» «Kináli AQSh nemese basqa el emes, naq ırandyqtar. Eger olardyń amerıkalyq azamattarǵa jáne eldiń múddesine qarsy áreketteri jalǵasatyn bolsa biz batyl túrde soǵys qarýlarymen jaýap berýimiz kerek. О́zińizge senimdi bolyńyz, prezıdent myrza!» dep jazdy. Sóıtip ashyqtan ashyq Trampty kıkiljińge ıtermelegisi keletinin jasyrmady. Mine, osy usynystan keıin Tramp joǵaryda aıtqan pikirin bildirgen edi.
Osydan bir jyl buryn Iranmen jasalǵan kópjaqty kelisimdi buzyp, onyń sharttaryn oryndaýdan bas tartýǵa da Trampty ıtermelegen osyndaı «janashyrlar» bolatyn. Barlyq maqsat Izraıldiń úlken qarsylasy Irandy buqtyrý ekenin álemdik sarapshylardyń bári de tanyp otyr. 2015 jyldyń 15 shildesinde qatarynda AQSh bolǵan alty memleket (Ulybrıtanııa, Qytaı, Reseı, Fransııa, Germanııa) Tegeranǵa jasalǵan sanksııalardy alyp tastaýǵa aıyrbas retinde Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasyn toqtatý jónindegi kelisimge Tegeranmen qol qoıǵan. Biraq AQSh ókimetiniń basyna D.Tramp kelgen 2016 jyldan bastap osy sharttan shyǵýdy kózdegen jarııalanymdar qarsha borap, únemi onyń saılaý aldyndaǵy ýádesin eske salýmen boldy. О́ıtkeni Irannyń qarsylastaryn oǵan jańa sanksııalar jasap, ekonomıkalyq damýyn tejeý kóbirek qyzyqtyratyn. Tramp B.Obama emes, ol janama qysymdarǵa da tótep bere almaı, aqyry byltyrǵy mamyr aıynda sharttan bir jaqty shyqty. Sondaǵy maqsaty ne ekenin bildirgende ol: «Biz Iranǵa qarsy joǵary deńgeıdegi ekonomıkalyq sanksııalar jasaımyz» dedi. Qol qoıýǵa qatysqan barlyq áriptesteri bul sheshimge ózderiniń qarsylyqtaryn bildirdi. Biraq syrtqy kúshterden góri Trampqa ishtegi qarjylyq qýaty da, saıası yqpaly da myqty qoldaýshylardyń jaqtaǵany kóbirek áser etýde. О́ıtkeni kezekti prezıdenttik saılaýǵa az ýaqyt qana qaldy. Tramp kelesi saılaýda da jeńip, taǵy bir merzimge prezıdent bolýǵa dámeli ekenin bildirgen bolatyn.
Osy kezden bastap eki eldiń arasynda qyrǵıqabaq qatynas ornaǵan. Qarasha aıynda AQSh Iranǵa jasaıtyn sanksııalaryn engizdi. О́zimen odaqtas memleketterdiń bárine Iran munaıyn satyp almaý talabyn qoıdy. Tek segiz memleketke ǵana 180 kúnge jeńildik jasap, bıylǵy mamyr aıyna deıin ruqsat bergen. Irannyń senimdi qorǵaýshy kúshi «Islam tóńkerisiniń kúzetshileri korpýsyn» (ITKK) terrorıstik uıym dep jarııalady.
О́z kezeginde Iran da atalǵan sharttyń talaptaryn oryndaýdan bas tartyp, ıadrolyq qarý jasaý baǵdarlamasyn jalǵastyrmaq úshin baıytylǵan ýrandy óndirýge kóshetinin málimdedi. Al ITKK-ni jazǵyrǵanyna jaýap retinde AQSh áskerı kúshteriniń Taıaý Shyǵys aımaǵyna jaýapty Ortalyq qolbasshylyǵyn terrorıstik uıym dep jarııalady.
Sonymen birge Parsy shyǵanaǵyna munaı tasıtyn tankerlerdi ótkizetin Ormýz buǵazyn jabýy múmkin ekenin eskertti. Osy buǵaz arqyly kórshiles arab elderiniń bári eksportqa shyǵaratyn munaılaryn tasymaldaıdy. Tipti álemdegi eksportqa shyǵatyn shıki munaıdyń 30 paıyzy osy buǵaz arqyly ótip, Qytaı, Japonııa, Úndistan, Ońtústik Koreıa jáne Sıngapýrge jetedi. Biraq álemdik sarapshylar AQSh-qa ókpeleımin dep Iran basqa elderdi renjitpeıtin shyǵar degen baılam jasaýda.
Eki eldiń kıkiljińiniń kesirinen aımaqtaǵy jaǵdaı óte qıyn bolyp otyr. AQSh shyǵanaqqa óziniń Abraham Lincoln avıatasyǵyshy men V-52 taktıkalyq bombalaýshylarynyń bir tobyn jáne t.b. jetkizdi. Arandatýshylar tarapynan bir shyrpy shyrt etse, qyrǵyn bastalyp ketýi múmkin sııaqty.
Alaıda arandatýshylyq azdyrmasa barlyq taraptar da mundaǵy qaqtyǵysty qalamaıtyny anyq. О́ıtkeni onyń ushqyny barlyq aımaqty qamtıtyny sózsiz.
