Malmen ǵana kún kórgen halqymyzdyń HH ǵasyrǵa deıin joq-jitikte ashpa-jalap ómir súrgeni eshkim úshin de qupııa emes. Oǵan kúmán keltirgender sol zamandy kózimen kórgen uly jazýshymyz Muhtar Áýezov pen Beıimbet Maılınniń shyǵarmalaryn oqysyn. Barǵan jerińnen úıińe sarqyt ala kelý de osyndaı qat tirlikten týyndaǵan amal. Bylaısha aıtqanda, úıde ash-jalańash kózderi jáýdirep otyrǵan balalarǵa talǵajaý bolsyn dep ata-analary ózderi jegen astan únemdep úılerine alyp ketýge tyrysqan. Sol sııaqty halqymyzda «et asatý» degen de salt bolǵan. Onyń da syry belgili. Qazaq qonaq shaqyrǵanda oǵan árıne balalardy qospaǵan. Sodan da kıiz úı tóńireginde, esik aldynda oınap júrgen balalar dámdi ettiń ıisi shyqqan úıge esikten syǵalap qaraı berýge májbúr bolǵan. Sondaı balalardy tynyshtandyrý úshin, bir jaǵynan olar da astan aýyz tısin degen nıetpen úlkender balalardy shaqyryp alyp alaqandaryna salǵan etti asatqan. Turmys jaǵdaıy týyndatqan mundaı salt-dástúrde qasıet bar deýdiń ózi kúlkili.
Árkimniń óz úıinde ishetin asy jetkilikti bolǵandyqtan shyǵar, ótken ǵasyrdyń 70-80-jyldary sarqyt tasý birtindep tyıyla bastaǵan bolatyn. О́kinishke qaraı tapshylyq pen joqshylyq qaıta ornaǵan 90-jyldardan bastap qoıny-qonyshyńa tyǵyp bir úıden ekinshi úıge tamaq tasý salty qaıtyp oraldy. Tipti búginde qonaqtar aldyǵa qoıǵan asty ózderi iship-jep qana qoımaı, qalǵan asty, ıaǵnı sarqytty túk qaldyrmaı sypyryp, jınap úılerine alyp ketetin boldy.
Osy oraıda ótken ǵasyrdyń 70-jyldary oryn alǵan myna bir oqıǵa eske túsip otyr. Bir adam úıine qonaq shaqyrypty. Kelgen qonaqtyń qasynda kishkentaı balalary bolsa kerek. Sol balalar dastarqanda turǵan táttilerdi alyp ber dep ata-anasyn qaıta-qaıta mazalaı beredi. Ata-anasy da suraǵan saıyn alyp berip otyrady. Shamasy úı ıesiniń de shydamy taýsylǵan bolsa kerek, kezekti bir suraǵan sátte «Áı, bala, myna konfetter dúkende bar, aqshasyn tóleseń, satýshy saǵan beredi. Osy úıde de sender sııaqty kishkentaı balalar bar. Olar da qazir qonaqtar ketken soń sarqyt jeımiz dep otyr», depti ázil-shyny aralas.
Jalpy, salt-dástúrdiń báriniń birdeı tárbıelik máni bar, ónegeli deý de qate túsinik. Halqymyz keıde mazalaı beretin balalardan ońaı «qutylý» úshin de salt-dástúrler oılap tapqan. Máselen, «bas mújiseń, ákeń ólip qalady», «julyn jeseń, sýǵa ketip qalasyń», «jelke jeseń, shashyń ósedi» degen sııaqty salt-joralǵylar sondaı sebepterden týyndaǵan. О́ıtkeni basty jasy úlken, syıly kisiler mújýi tıis. Keıbir erketotaı balalardyń maǵan ber dep shý shyǵaratyn kezderi bolady. Solardyń betin qaıtarý úshin úlkender jańaǵydaı qýlyq oılap tapqan. Al julyn tisi joq shaldar úshin jumsaq, taptyrmas taǵam, ony da balalarǵa berip qoıýǵa bolmaıdy. Onyń esesine shamaly adamnyń tisi ótpeıtin jelkeni jeý balalar úshin «paıdaly».
Oıymyzdy túıindeı kele bireýler qasıetti salt retinde baǵalap júrgen «sarqyt» týraly birer sóz aıta ketý artyq emes sııaqty. Bile-bilgen adamǵa «sarqyt» degen sózdiń túp-tórkini «qaldyq» degen uǵymdy bildiredi. Qaldyqta qandaı qasıet bolýy múmkin? Bul az deseńiz, bireýdiń sarqytyn jeıtin meni kim dep otyrsyń, berseń durystap asyńdy ber, bermeseń onyńdy aıt, dep renish bildirip, sarqyt jeýden bas tartatyn adamdardyń bolǵanynan da habarymyz bar. О́ıtkeni qazaq syıly meımanǵa eshqashan sarqyt usynbaǵan.
Halqymyzda «Elý jylda el jańa» degen ataly sóz bar. Bálkim álem elderi astyń nebir túrlerin oılap taýyp jatqan HHI ǵasyrda sarqytqa qarap kózimizdi sata bermeı, adam degen atymyzǵa da laıyq, densaýlyqqa da paıdaly músheli de súbeli taǵamdarǵa basymdyq bergenimiz jón shyǵar.
