Sodan bergi ýaqytta Kıplıngtiń qudiretti qalamynan qoǵamdyq bolmysty shynaıy keskindegen, áleýmettik orta ókiliniń kúrdeli psıhologııasyn asqan sheberlikpen ashqan júzdegen shyǵarmalar týyp, bári de ony óz zamanynyń uly aqyny ári kórnekti jazýshysy retinde moıyndady. Sondyqtan da oqıǵalary qyzyq, mazmuny baı, kesteli tildi kórkem novellalarymen eldi eliktirip áketip talantyna tabyndyrǵan sýretkerge, dámdi áńgimelerimen baldyrǵandardy sútteı uıytqan ertegishige, lapyldaǵan sezimge toly surapyl óleńderimen júrek otyn jandyrǵan shaıyrǵa kórsetilgen zor qurmet pen qoshemettiń belgisi retinde onyń súıegi Vestmınsters abattyǵynda jerlendi. Biraq álem moıyndaǵan aǵylshyndardyń uly aqynyn jerleý rásimi eleýsiz ótti, birde-bir óner adamy ondaǵan jyldar boıy oqyrmandarynyń sezimin jibekteı názik jyrlarymen tebirentip, shyǵarmalaryna tánti etken perzentin jerleý rásimine qatysqan joq. Qatardaǵy qarapaıym qalamgerlerdi tilge tıek etpegende, azamattyq ustanymynyń joqtyǵy men saıası kózqarasyna bola odan Gerbert Ýells pen Grem Grın sııaqty tanymal tulǵalardyń ózderi de túńilip ketken bolatyn. Degenmen, alǵa ozyp ketpeı, hıkaıamyzdyń mán-jaıy oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin áńgimemizdi ret-retimen, basynan baıandaıyq.
«Adamnyń basy – Allanyń doby». Dúnıege jylap kelip, keıip ketetin eki aıaqty sanalyq tirshilik ıesiniń ólsheýli ǵumyrynyń qaı kúni aıaqtalyp, ómir saǵatynyń qaı kúni soǵýyn toqtatatyny uly Jaratýshynyń jumsa judyryǵynda, ashsa alaqanynda ekeni álimsaqtan anyq aqıqat. Eki aıaqty pendeniń peshenesine jazylǵan taǵdyrynan qashyp qutyla alǵanyn qashan kórip edińiz. Halqymyzdyń dúldúl aqyny Nurhan Ahmetbekovtiń:
Bireýge ajal – sýdan, bireýge – ottan,
Keıbireý maıyp bolǵan bir apattan,
Dúnıe keıbireýge keń jaı berip,
Keıisin tar qapasta zar jylatqan, – degen óleń joldary osyndaıda eriksizden esińe túsip, oıǵa shomdyratyny bar. Áıtkenmen, talanty á degennen moıyndalyp, álemge áıgili bolǵan Kıplıngtiń myna jalǵannan túńilip Táńirine de, taǵdyryna da ókpeleı almasy aıdan anyq. Eń quryǵanda Eýropa elderiniń birinde de emes, Otanynan jyraqta – sonaý alystaǵy Úndistanda dúnıege kelip, kindigi kesilgen sábıdi kúnderdiń kúnderinde dańqty qalamgerge aınalyp, órkenıet kóshiniń aldynda oza shaýyp kele jatqan Anglııa memleketiniń atynan ádebıet salasyndaǵy eń ataqty marapatty birinshi bolyp ıelenedi dep kezinde kim oılaǵan?
Belinen týǵan perzentiniń jazýshylyq joldy tańdaýyn júregi qalamaǵan ákesi de baılyǵy tasyǵan dáýletti adam bolǵan joq. Biraq sińiri shyqqan kedeı de emes otaǵasynyń bala-shaǵasyn asyraýǵa múmkindigi jeterlik tabysy bar-tyn. Taǵdyrdyń daýyly aıdap Úndistanǵa kelip qalǵan Kensıngton kórkem ýchılıshesiniń túlegi, músinshi ári sándeýshi Djon Lokvýd Kıplıng jergilikti mektepterdiń birinde sabaq berip, nápaqasyn taýyp júrdi. Qoldanbaly óner mektebiniń dırektory jáne Lahordaǵy Úndi óner mýzeıiniń kýratory qyzmetin atqarǵan ákesiniń jazýshylyq kásipke de beıimi bar edi. 1891 jyly onyń «Úndistannyń adamdary men ańdary» dep atalatyn túrli-tústi sýrettermen jáne ulynyń óleńderimen bezendirilgen kitaby jaryq kórdi. Aqsúıekter elıtasynyń tobyna jatqan Kıplıngter otbasynyń qoǵamdyq ortada aýyz toltyryp maqtanarlyqtaı bedeli boldy.
Zamandastary ómiriniń sońynda ony syrtynan «ımperıalıst» dep te mazaqtady. 1927 jyly orystyń talantty aqyny Osıp Mandelshtam «Imperıalıstik Anglııanyń jazýshysy Kıplıngtiń janýarlar týraly áńgimelerinen de bıleýshi taptyń úni baıqalady» dep jazýǵa deıin bardy.
Úndi eliniń tamyljyǵan tabıǵaty, halqynyń salt-dástúri, turmys-tirshiligi men minez-qulqy bolashaq jazýshynyń dúnıetanymyna qatty áser etip, kóńilinde óshpesteı izin qaldyrdy. Esteri kire bastaǵanda Redıard pen onyń qaryndasy Trıksti ata-analary bilim alý úshin Anglııaǵa oqýǵa jiberdi. Áke-sheshesi oqýǵa jibergen jekemenshik pansıon balalardy qatal jazalaýymen aty shyqqan bilim mekemesi-tuǵyn. Usharyn jel, qonaryn saı biletin qańbaqtaı erkindikte ósip, bireýge baǵynyshty bolýdyń ne ekenin bilmegen bes jasar balaǵa amalsyzdan oqý ordasynyń temirdeı tártibine tózýge týra keldi. Jekemenshik pansıonnyń qojaıyny Roza hanym jasap qoıǵan tártipsizdikteri úshin balalardy aıaýsyz jazalaıtyn. Oqý ornyndaǵy kórgen zorlyq-zombylyqtardan kóńili qulazyp, jany kúızelgen Redıardtyń júıkesi tozyp, túnde uıyqtaı almaı qalatyn dertke shaldyǵyp, ómir boıy odan saýyǵa almady.
Betine jel tıgizbeı, mápelep ósirgen ulynyń kenetten syrqattanyp qalǵany týraly jaǵymsyz habardy qulaǵy shalyp qalǵan anasy Anglııaǵa qustaı ushyp jetip, bilim mekemesindegi balalardyń qandaı aýyr jaǵdaıda tárbıelenip jatqanyn kózimen kórip, ony oılanbastan mektepten shyǵaryp alyp ketti. Sóıtip buǵanasy bekip, qabyrǵasy áli qata qoımaǵan, jasy on ekige endi ǵana tolǵan Redıardty oılana kelip áke-sheshesi Vestvard-Hodaǵy «Qarýly kúshter kolledjine» oqýǵa berdi. Onda qatar-qatar bolyp qazdaı tizilgen shaǵyn úılerde eki júzge jýyq jetkinshek bilim alatyn. (Kıplıngtiń bir kitabynda ol bilim mekemesindegi bolǵan oqıǵalar jan-jaqty baıandalady. Synyptaǵy tálimgeri men áýlıe ákeıden basqa kolledjde jumys istegen muǵalimderdiń bári de onda jabaıy, dóreki, nadan adamdar bolyp sýrettelgen).
Ata-anasy áskerı-otarshyldyq qyzmetti tańdaǵannan keıin uldarynyń Úndistanǵa qaıtyp oralatynyna kámil senip, úmitterin úkilep, ony asyǵa kútti. Biraq amal neshik. Jalǵyz uly olardyń elgezek kóńilderin eleńdetken úmitin aqtamady. Kózi durys kórmeıtin jany názik jigit densaýlyǵyna baılanysty áskerı mansabymen birjola qoshtasty.
Áskerı oqý ornynyń qabyrǵasynda júrgende Redıard qarap júrmeı bilim mekemesiniń bastyǵy, ákesiniń dosy Kormell Praıspen jaqynyraq tanysyp alyp, ol sóz ónerine jan-tánimen qushtar balanyń boıynan talanttyń ushqynyn baıqap qalyp, ony ádebıetke baýlyp, osy baǵytta izdene túsýine kómektesti. Tipti, oqý ornynda arnaıy aqyndyq baıqaý uıymdastyryp, Kıplıng op-ońaı onyń jeńimpazy atandy. Munyń syrtynda elgezek bala zerektiginiń arqasynda fransýz tilin de tez úırenip aldy.
1882 jyly Úndistanǵa oralyp, jýrnalıstik qyzmetpen aınalysty. Ýaqyt óte kele Allahabedta shyǵyp turǵan «Pioner» gazetinen oǵan shetelderge jasaǵan saıahaty týraly ocherkter serııasyn jazyp berýin ótingen usynys tústi. Kókten izdegeni jerden tabylǵandaı bolyp, baqyttan basy aınalǵan ol bul usynysty qýana-qýana qabyldap, Azııa men Amerıka halyqtarynyń turmysyn zertteýge jan-tánin salyp qulshyna kiristi. Jer betindegi kóptegen halyqtardyń mádenıetterimen etene tanysqannan keıin este qalǵan umytylmas áserlerin qaǵazǵa túsirip, olardyń bári 1888-1889 jyldary shyqqan kitaptarynda kórinis tapty. Jalpaq jurtqa jan syryn jaıyp salǵan shyǵarmalardy el súısine oqyp, synshylar Kıplıngtiń eshkimge uqsamaıtyn dara qoltańbasy men jazý máneriniń ereksheligin jiligin shaǵyp taldap, baspasózde jarııalanyp jatqan áńgimeleriniń aıaǵyn jerge tıgizbeı kókke kótere maqtaı jóneldi.
Al ataǵy shyǵa bastaǵan Kıplıng bolsa, 1889 jyly áýeli Qytaıǵa bet alyp, odan keıin Bırma men Japonııaǵa sapar shegip, sosyn Soltústik Amerıkaǵa saıahat jasap kelgen soń Londonyna qaıtyp oralyp, tula boıyn shabyt kernep, tyń týyndylaryn jazýǵa birjola den qoıdy. Alaıda, alǵan áserleriniń býymen jazylyp qalyp 1890 jyly jaryq kórgen «Sáýle sóndi» romanynyń qııýyn kelistire almaı, sátsiz shyqqan týyndy jurttyń synyna ushyrady. «Naýlakha» atty ekinshi romanyn bastaýǵa kirisken jyly Amerıkadan kelgen baspager Ýolket Beılstırmen tanysty. Keıin ekeýi birigip shyǵarmalar da jazdy. Dosy súzekten qaıtys bolǵannan keıin qaryndasyna úılenip, Vermontqa qonys aýdardy. 1894 jyly «Djýnglı kitaby», 1895 jyly «Ekinshi djýnglı kitaby» atty órnegi ózgeshe toqylǵan álem oqyrmandaryn tamsandyryp, tańdaıyn qaqtyrǵan oqıǵalary qyzyq shyǵarmalar jınaǵy birinen keıin biri jaryq kórip, ataǵy kúnnen-kúnge aspandaı berdi. Balalarǵa arnalǵan týyndylary ony álemge tanymal jazýshy etip, dańqyn burynǵydan da beter dúrildetip jiberdi. Sondaı-aq sol jyldary jaryq kórgen Kıplıngtiń birneshe óleńder jınaǵy da jyrsúıer qaýymnyń júreginiń tórinen ózine laıyq ornyn taýyp, ystyq yqylasy men zor súıispenshiligine bólendi. 1897 jyly ádebıet úshin úlken jańalyq bolǵan «Erjúrek teńizshiler» romany oqyrman qolyna tıdi.
1899 jyly Kıplıngter otbasy qaıǵyly jaǵdaıǵa ushyrap, ókpe qabynýynan syrqattanyp qalǵan qyzy Djozefına kenetten dúnıe saldy. Anglo-býrsk soǵysynyń bastalýy ony Ońtústik Afrıkaǵa kóshýge májbúr qylyp, sol jerde ol áskerı gazetti shyǵarýǵa den qoıdy.
Eldiń bári de «Maýglı» ertegisiniń avtorynan qoǵamdaǵy áleýmettik shyndyqtardy jan-jaqty sýrettegen, zulymdyqqa qarsy shyǵyp, gýmanızmniń ádilettilik ıdealdaryn dáripteıtin, mazmuny baı, maǵynasy tereń shyǵarmalardy asyǵa kútti. Biraq bári kerisinshe bolyp, tyrnaqaldy týyndysymen-aq aıdaı álemdi ózine jalt qaratqan syrshyl sýretker óner jolynan adasyp, óz eliniń ımperııalyq saıasatyn qoldap ketti. Ádebıettegi gýmanıstik prınsıpterdi aıaqasty etip, otarshyl ımperııanyń shashbaýyn kóterip, Anglııany basqa elderdiń bárinen joǵary qoıyp, jalǵan otanshyldyqtyń dertine shaldyqty. Aıaýsyz áshkereleýdiń ornyna, soldattar men ofıserlerdiń jaýyzdyǵyna qoldaý tanytyp, qatygezdik pen jalǵan ultshyldyqtyń jalaýyn jelbiretip, zulym saıasattyń jyrshysyna aınaldy. Otarlaýshy Anglııanyń bóten eldiń jerin opasyzdyqpen basyp alyp, rýhanı jáne materıaldyq baılyǵyn ıelenip, mıllıondaǵan adamdardy qulaqkesti quldaryna aınaldyryp jatqan saıasatyn jaqtaı jóneldi. Zymııan bılik te ataǵy shyqqan qalamgerdiń eńbegin eleýsiz qaldyrmaı, ımperıalıster onyń keńesine qulaq túrip, ár sózi úshin qomaqty qalamaqy tólep turdy. «Kıplıngtiń ómiri kez kelgen genııdiń ózin ózi qalaı qurtyp jibere alatyndyǵynyń jarqyn mysaly bolady» degen eken orys jazýshysy Paýstovskıı.
Ataqty qalamgerdiń otarshyldyq saıasatqa berilgeni sonshalyq, tipti, Birinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵan kezde alyp qalýdyń ornyna, kerisinshe bar bedelin salyp, densaýlyǵy joq jalǵyz ulyn qan maıdanǵa jiberdi. О́te áljýaz, kózi de nashar kóretin jigit soǵysta qaza tapty. Bul oqıǵa balasyn ólimnen arashalap, ony maıdanǵa jiberýden alyp qalýǵa tyrysqan áıeli ekeýiniń arasyna salqyndyq túsirip, sezimderin sýytyp jiberdi. Jylap júrip Qudaıdan surap alǵan perzentinen aıyrylǵan ana soǵysqa laǵnet aıtyp, kúıeýin qarǵap, ony ólgenshe keshirgen joq.
Dám-tuzynyń taýsylaryn sezgen ómiriniń sońǵy jyldarynda ǵana Kıplıng súıikti ulyn aǵylshyn otarshyldarynyń jalǵan saıasatyna bola ólimge baılap bergenin túsinip, jalǵyzdyqtan jany kúızelip, aýyryp qaldy. Qaıǵydan oıy ormandaı teńselip, kóńili qulazyǵan áıeli ulynyń óliminen keıin kúıeýin jek kórip, tipti ol basyn kótere almaı qınalyp, tósek tartyp jatyp qalǵanda janyna barmaı qoıdy. Anglııadaǵy Djon Mıltonnan keıingi romantızm ádebıetiniń eń sońǵy uly aqyny sanalatyn Kıplıngtiń ulyna arnaǵan «О́sıet» degen ǵajaıyp óleńi bar.
Vladeı soboı sredı tolpy smıatennoı,
Tebıa klıanýsheı za smıatene vseh,
Ver sam v sebıa, naperekor vselennoı,
I malovernym otpýstı ıh greh;
Pýst chas ne probıl, jdı, ne ýstavaıa,
Pýst lgýt ljesy, ne snıshodı do nıh;
Ýmeı proshat ı ne kajıs, proshaıa,
Velıkodýshneı ı mýdreı drýgıh...
Aǵylshyn aqynynyń taǵdyrly týyndysynyń alǵashqy joldary osylaı bastalady. Biraq amal neshik? Ulyna arnaǵan óleńi arqyly barsha adamzatqa uly ósıet qaldyrǵan shaıyrdyń ózi daralyq qasıetin saqtap qala almaı, nadan tobyrdyń sońynan erip ketti. Keıde ónerdiń bıik aspanynda jarqyraǵan talanttarymyzdyń sózi men isi bir jerden shyqpaǵandyqtan juldyzdary erte sónip jatatynyn ókinishpen eske alýǵa týra keletin jaǵdaılar bar. Áıtpese, jalyndy jyrlarymen jábirlengender men japa shekkenderdiń múddesin qorǵaǵan uly Baırondaı adamzattyń aqynyna aınala alatyn Kıplıngtiń de boıynda úlken talant boldy ǵoı. Qudaıym-aý, boldy ǵoı, boldy.
Lordtar palatasyndaǵy aǵylshyn úkimetiniń otarlyq saıasatyn áshkerelep sóılegen Baıron halyqtyń mahabbatyna bólense, Kıplıng kerisinshe alyp ımperııanyń soıylyn soǵyp halqynyń qarǵysyna ushyrady. Romantızm ádebıetiniń negizin salǵan Baıron poezııaǵa azattyqtyń samalyn alyp kelse, Kıplıng quldyq minezimen onyń rýhyn qulazytyp jiberdi.
Sóz joq, Kıplıng ádebıet álemindegi iri sýretker, biraq ol uly Baırondaı tereń oıshyl bola alǵan joq. Sondyqtan da ol óziniń úlken talantyn adamzattyq uly murattar jolyndaǵy kúreske arnaýdyń ornyna, ımperııanyń ıdeıasyna baǵyndyryp, birte-birte shyǵarmashylyǵyn óltirdi. Bar-joǵy qyryq eki jasynda Nobel syılyǵyn alǵan sýretker Birinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde de, odan keıin de jazýyn toqtatqan joq. Biraq mańyzdy eshteńe de týǵyza almady.
Kez kelgen uly sýretkerlerdeı ol óz dáýiriniń qaıshylyqty tulǵasy boldy. Zamandastary ómiriniń sońynda ony syrtynan «ımperıalıst» dep te mazaqtady. 1927 jyly orystyń talantty aqyny Osıp Mandelshtam «Imperıalıstik Anglııanyń jazýshysy Kıplıngtiń janýarlar týraly áńgimelerinen de bıleýshi taptyń úni baıqalady» dep jazýǵa deıin bardy.
Birneshe jylǵa sozylǵan únsizdikti Amerıkadan kelgen Tomas Elıot esimdi aqyn buzdy. Ol bar kúsh-qaıratyn salyp Kıplıngtiń umytyla bastaǵan shyǵarmashylyq talantyn eske túsirip, ádebıettegi laıyqty baǵasyn berýge qatty den qoıdy. Bir qyzyǵy, basqa emes, tap osy Elıot qyryq eki jasynda Nobel syılyǵyn alyp aıdaı álemdi tańǵaldyrǵan qalamgerdi syrtynan mazaqtap, «gúltáji joq laýreat» dep talaı márte ony kelemejdegen bolatyn. Aqyn ólgennen keıin alty jyldan soń ol óz talǵamyna súıenip, Kıplıngtiń tańdamaly óleńder jınaǵyn qurastyryp, saıası kózqarasyna keshirimmen qarap, talantyna zor qurmet kórsetip maqala jazdy.
О́zge eldiń topyraǵynda týǵan aqyn-jazýshylardyń álemdik ádebıetke yqpal etkeni týraly mysaldar tarıhta az emes. Kıplıngti de biz dál osyndaı iri sýretkerlerdiń qataryna qosa alamyz. Áıtkenmen, otarshyl eldiń aram pıǵylyn qoldaǵany úshin Keńes Odaǵynda onyń ertegilerinen basqa dúnıeleri týraly jarytyp eshteńe aıtylmady. Proletarıat jazýshysy Maksım Gorkıı bir sózinde Kıplıng talantty jazýshy bolǵanymen, onyń ımperıalıstik oılarynyń zııandy ekenin atap ótti. Degenmen, keńestik ıdeologııanyń úgit-nasıhatyn ysyryp tastap, bul máselege tereńirek úńilip, keńirek qarasaq Kıplıngtiń álem ádebıetindegi eń úzdik áńgimeshilerdiń ondyǵyna kiretin sýretker ekenine kózimiz anyq jete túsedi. Talǵamy bıik jazýshy Sommerset Moem bir maqalasynda onyń tvorchestvosyn Moppasan men Chehovtarmen bir qatarǵa qoıyp, áńgime jazýdyń uly sheberi retinde joǵary baǵalaıdy. Ol tek uly novellıst qana emes, sonymen birge uly aqyn da boldy. Kıplıngtiń myqty romanıst ekenin de moıyndaǵan lázim.
Basqa eshteńe jazbaǵan kúnde de álem moıyndaǵan balalar ádebıetiniń klassıgi retinde onyń esimi tarıhta altyn árippen jazylyp qalar edi. Keıde bala kúnimde qyzyǵa tamashalaǵan «Maýglı» mýltfılmin teledıdardan kórsetkende, jyrtqysh ortaǵa túsip qalyp adamdyq joldan adasqan uly jazýshy Kıplıngtiń aıanyshty taǵdyry kóz aldyma elesteı beretinin nesine jasyraıyn. Degenmen, uly mártebeli ýaqyttan asqan synshy joq. Álemge ústemdigin júrgizýge umtylǵan Brıtan ımperııasy qulady, al Kıplıngtiń óner jolynan adaspaı turǵan kezdegi jazǵan shyǵarmalary áli kúnge deıin oqyrmanmen birge ómir súrip keledi.
Amangeldi KEŃShILIKULY
