Qoǵam • 06 Maýsym, 2019

Ult uıaty

1059 ret kórsetildi

Ultty saqtaıtyn – uly qasıetteri. Uly qasıetinen jańylyp jaza basqan ult utylady. Utylý óz aldyna jutylyp, urpaq aldynda uıatqa qalady. Salǵyrttyǵynan sabaq alyp, es jıǵan jurttar bar. Ker zamanda óz ultyna shekesinen qarap, shirenip kún keshkender, keıingi býynnyń aldynda jasyp, jasqanyp shermende bolary sózsiz.

Ulttyń bar ókili ult uıatyna jaýapty. Bul joldaǵy aqıqatty ózgege siltep, ózińdi aqtap ala almaısyń. Jansaraıyń taza bolmaı syrtyń jyltyrap, sóziń sólkebaıdaı, syńǵyrlaǵan kúlkiń búgin durys kóringenmen erteń qupııasy ashylyp qalýy ǵajap emes.

Ult ulylary: «Atadan qalǵan sara jolyń bar» (Tóle bı) dep, joldan jańylmaýdy nusqaǵan edi. Joldan jańylyp, jortaqtasań: «Arylmaıtyn soryń bar... Erkek bolyp týdy dep myna seni kim aıtar» (Tóle bı) deıdi.

Bul sózderdiń arǵy jaǵy jeke adamǵa aıtylǵandaı kóringenmen – ult namysy jatyr. Ultty uıatqa qaldyrmaıyq degen ıdeıa menmundalap tur.

Anaý zamanda Alash  qaıratkeri Ahmet Baıtursynuly: «Jurt isine jany ashyp, jurt namysyna qany qyzatyn qazaqta adamdar az bolady... ult namysy degen sóz qazaqtyń kóbine túsiniksiz nárse. Otbasyna kelerlik bále bolmasa, jurt basyna báleni oılap, ýa­ıymdamaıdy. Qýanyshy, qaıǵysy otbasynan aspaıdy. Ult namysy degendi qazaqtyń kóbi eki aýyldyń, eki taptyń ıa eki rýdyń namysy dep uǵady», deıdi.

Odan beri de bir ǵasyr ótti. Zaman ózgerdi. О́zinen basqany kórmeıtin kórsoqyrlyq óship, qazaqqa ult uıatyn oılaıtyn kún kelgeli qashan. «Ult jumysy – úlken jumys» (A.Baıtursynuly) ekenin sezinsek kerek edi. Biraq Abaı aıtqandaı, zamanǵa kúılep, naryq bılep ketken tusta ult uıatynan góri, qarabastyń qamy alǵa ozyp ketkendeı. Ásirese bul iste qarapaıym jurttan buryn, ýaqyt aǵymy dep keıbir qoly uzyndardy, esebin túgendeýge umtylǵandardy, basqany tarpyp, ózi qarpyp qalýǵa júgirgenderdi alǵa túsip kete beretinderdi «tárbıelep» shyǵarǵandaımyz.

 Ondaılardyń jat qylyǵy kóp jaǵdaıda artynan ashylyp qalyp, ózi ǵana emes, ultty da uıatqa qaldyryp júr. Ony badyraıtyp aıtyp, baıandamasaq ta halyq jegi jemqorlyqty, sybaılastyqta kórip, bilip otyr. Tyıylar deıdi, biraq ustalǵandar azaımaıdy. Attary jıi estiledi. Ondaı qylyq aınalasyn ǵana emes, ultqa, qazaqqa qasiret bolyp turǵandaı.

Tipti atyn áspettep, úlgisin ulyqtap júrgen azamattardyń arasynan «áı, kápirdi» ańǵarǵanda aýzyńdy ashyp, kózińdi jumý bylaı tursyn, «Bul ne sumdyq, ult namysyn qalaı esten shyǵaryp otyr? Onyń aty men zatyn bylaı qoı, ult atyna kir keltirip, kirmeniń qylyǵyn jasaǵany nesi?» demeske sharań qaısy? Tipti ult betine daq bolyp túsip, dat bolyp jabysyp jatyr emes pe?

«Endi Jubanysh – jalǵyz biz be, eldiń bári súıtip-aq júr ǵoı, kóppen kórgen – uly toı» (Abaı) – bul ýáj qazaqqa qazir jat bolýy kerek. Eńsesin jańa tiktep kele jatqan ultymyzǵa «kóppen birge bolsa boldy» (Abaı) jubanysh emesteı. Keńdikke salyp «e» degenimizben, jaǵalastyryp turǵan jahandaný tolqyny ultty bir jaǵaǵa yqtyryp jibermeı me? Jubanyshtyń da jubanyshy bar.

Ult uıatyn jan baǵystyń jaıy osy degen aldyńǵy tolqyn, onyń ishinde aýqattylar bolyp shyǵa kelgender, tizgin ustaǵandar oılamasa, keıingi býyn sol qareketke qarap, «durys eken bizde sóıtelik» degen qadamǵa bet bura berýi múmkin. Sodan da shyǵar, keıbir jastardyń arasyndaǵy óresizdik órisimizdi taryltyp, úreıge boı aldyratyndaı. Ony búgin jasyrǵanmen erteń opyndyryp júrmeı me degen bir oı mazalaıdy.

Kezinde erkindikti erikkenniń isindeı kórgen oralymsyzdyq myńdaǵan jastyń adasýyna ákeldi. Olardyń bir shoǵyry Sırııadan bir-aq shyqty. Bul da ultty uıatqa qaldyrdy. Beıkúná ul men qyz ol jaqtan jetim bolyp oralyp jatyr.

Keshegi Alash arystary ult pen jurt, ult namysy, ult ary degendi aýyzdarynan tastamaǵan. Bul jolda olar shybyn janyn aıamaı jaqsy maǵynasynda ultshyldyq tanytty. Jasandy sózge, orny kem jubanyshqa boı aldyrǵan joq. Ult isine ımanyndaı uıydy. Biz dúrmekpen júrip sol qasıetti joǵaltyp alǵandaımyz. Ultymen maqtana almaǵan, onyń úlgisin ulyqtamaǵan ózgeniń qyzylyna jyǵylmaı qoımasa kerek.

Ultty saqtaıtyn – ult uıaty. Ult uıatyn oılamasań ashyq-shashyq qala bereriń anyq. Ashyq-shashyq qalý ózgeniń basynýyna ákelýi kádik. Endeshe, Maǵjan aqyn sózine júginip «Azamat! Anaý qazaq qanym deseń, Jumaqtyń sýyn apar, janym deseń. Bolmasa, ibilis bol da, ý alyp bar, Toqtatam tunshyqtyryp zaryn deseń... Umytpaǵan óz ultyn, Qaıratty jas jigitter!» degen sózine baǵýymyz kerek. Bul uly aqynnyń ultqa aıtqan sózi, artynda ult uıaty jatqany da ras.


Sońǵy jańalyqtar

Uqsas jańalyqtar