Túrkistan tarıhy ejelgi zamannan bastalady

Túrkistan aımaǵynda qyzmet atqar­ǵan arheologtar bul óńirdiń tarıhy te­reń­de jatqanyn dáleldegen. Basqasyn aıt­paǵanda qazaq jerindegi erte tas dáýi­riniń turaqtary Qarataýdyń eki ja­ǵyn­­da da az emes ekendigin dáleldegen H.Alpys­baevty atasaq ta bolady. Túr­­kistan qalasynyń aınalasyndaǵy Shoq­­­tas, Qoshqorǵan sııaqty tas dáýiri eskert­­­kishteri bul óńirde áýelgi adam kem degende 550 myń jyl buryn meken etkenin kórsetedi. Bizdiń ótken jyly Ońtústik Qazaqstan oblystyq mý­­zeıimen birge Tańbaly jar mańynda júr­­gizgen zertteýlerimiz neolıt, ıaǵnı jańa tas dáýiriniń úlken turaǵyn anyq­tady. Kezinde Á.H.Marǵulan da Betpaq­da­lanyń eki jaǵynda da zamanymyzdan burynǵy eskertkishter, sonyń ishinde neo­lıt pen qola dáýiri mol ekenin jaz­ǵan bolatyn. Degenmen Túrkistan qala­sy­nyń tarıhyn biz sol neolıtpen nemese qola dáýiriniń tarıhymen baılanys­ty­­ra alamyz ba? Bizdiń oıymyzsha baı­­­lanys­tyrýǵa bolady jáne ol úshin bi­r­­ta­laı derek bar.

Adamzattyń ejelgi dáýiriniń tarı­hy­nda jumbaq kóp. Ataqty nemis má­denıet­­tanýshysy K.Iаspers osyǵan oraı: «Adamnyń qalyptasý tarıhy eń tereń qupııa, biz ony áli kúnge deıin túsinbeı kelemiz» dep óte taýyp aıtqan bolatyn. Qazaqstan je­ri­ne eń ejelgi atalarymyzdyń qaı jaq­tan kelgeni anyqtalǵan joq, múmkin Ońtústik-Shyǵys Azııadan, múmkin, Kishi Azııa­dan kelgen bolar degen joramal bar. Sony­men qatar adamzat balasynyń qalyp­tasý prosesine Ortalyq Azııa ózinshe úles qosty deıtin de ǵylymı tujy­rym­dar bar. Onyń bir kóńilge qonatyny – Homo sapiens kúrdeli tabıǵı ortada, ońtús­tik pen soltústik arasyndaǵy kontınentaldy aýa raıynda qalyptasýy múmkin. Bul qısyndy joramal, aýa raıy men tabıǵat sol jerdi mekendegen adam­dardy tárbıeleıtini, aqyl-oıyn damy­tý­ǵa májbúrleıtindigi belgili.

Neolıt dáýirinde búkil Qazaqstannyń ter­rıtorııasynda ańshylyq ómir saltynan jylqyshylyqqa, ejelgi metallýrgııa men eginshilikke óte bastaǵan kishigirim jaýynger taıpalar tyǵyz qonystandy. Onyń bir belgisi bizdiń zamanymyzdan burynǵy 12-10 myńjyldyqtarda oryn alǵan «Topan sý» áńgimesiniń Túrkistan óńirinde saqtalýy deımiz. Jer sharyn mekendegen myńdaǵan etnostyń ishinde tek tórteýi ǵana óz jurtynan Nuq paı­ǵambardyń kemesi toqtaǵan taý­dy kórsete alady: arabtar – Jýdy taýyn, ıahýdıler (evreı) – Sıon taýyn, armıandar – Ararat taýyn, al qazaqtar – Qazyǵurt taýyn. Tas dáýiriniń sońyna qaraı halyq sanynyń ósýi qazaq jerinen bastalǵan birneshe qonys aýdarýǵa jol ashty. Olardyń ishinde shyǵys derekteri shýmer taıpalarynyń Ońtústik Azııaǵa baǵyttalǵan mıgrasııa­syn jıi ataıdy. Shyǵystyń eginshilik oazı­s­­terine alǵashqy bolyp óte erte zamandarda kelgen shýmerler Ejel­gi Qosózen t.b. órkenıetin qurdy (Shý­mer, Mysyr, Mohendjo-Daro); olar Qytaı órkenıetiniń paıda bolýyna da áser etti degen maǵlumattar bar. Mıg­ra­sııanyń ekinshi tolqyny b.z.b. IV-III myńjyldyqtar sońynda úndi-eýro­pa­lyq qaýymdardyń ydyraýymen baılanysty. Úndi-eýropalyq taıpalar Eýrazııa kindik dalasynan Eýropaǵa (grek­ter, frakııalyqtar, keltter jáne t.b), Kishi Azııaǵa (hetter jáne t.b.) bet alady. Bul qozǵalystar Eýrazııa qurly­ǵynyń tarıhynda buryn-sońdy bolma­ǵan qubylystardy týǵyzdy.

Túrkistan óńirindegi qalalyq máde­nıet­tiń kóne tarıhy da osy kezeńmen baıla­nysty degen pikirdemiz. HVIII ǵasyr­dyń ortasyna qaraı Reseıdiń qazaq saha­rasyndaǵy saıasatyna jaýap bergen adamdardyń biri P.I.Rychkov Túrkistanǵa qatysty Shyǵystyń eski málimetterin kóp jınap, bul óńirdegi qalalardyń kóne dúnıeniń eskertkishi ekenin jazady: «Túrkistan men onyń aımaǵyndaǵy jerlerdiń kóneligi ja­ǵy­nan barlyǵynan da alda ekenin aıt­qa­nymyz jón; sebebi Túrkistan qa­la­sy tatarlardyń tarıhı shyǵar­ma­la­rynda Buhara qalasynan kóp buryn salynǵan dep aıtylady, aıtýlaryna qaraǵanda erte zamandarda bılik osy qaladan bastalǵan jáne búkil Azııaǵa tara­ǵan. Orenborda ómir súretin ahýn osy qalany Iаfettiń uly Túriktiń neme­re­leri saldy jáne sol tusta atyn da aldy deıdi, sol sebepti sol aımaqtaǵy qala­lar, tipti Úndistan men Qytaıǵa deıingi, atap aıtsaq: Kashkar, Tabat, Erken, Hodjant, Tashkent, Martıkan, Fantak, Iаngy, Hasar, Hıtıak, Ýtrar, Sabran, Barzıagın jáne basqalary Túr­kistan bıligine qarap turǵan. Osy aı­maq­ty olar eski zamanda Iаssy degen ataý­men de ataǵan, ol Túrkistannan da kári delinedi. Osy maǵlumattardyń bar­lyǵyn joǵaryda atalǵan ahýn arabsha jáne tatarsha kitaptardan kóshirip alǵan».

Joǵarydaǵy derekterde atalatyn Iаssy qorǵany qazirgi kúni Ahmet Iаsaýı kesenesiniń aldyndaǵy Kúltóbe. Kóne tarıh osylaısha jańa zamannyń qasıetti ǵımaratymen astasyp, rýhanı tamyrlarmen jalǵasyp jatyr. Osy tóbeniń joǵarǵy qabattarynda jasalyp jatqan arheo­logııalyq qazbalar bizdiń jyl sana­ýymyzǵa deıingi birtalaı ýaqyt mól­sherin beredi. Qorǵannyń ornalasqan jeri Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesinen oń­tús­­­tikke qaraı 350 metr jerde. Bıik­ti­gi 9 metrdi quraıtyn aýqymdy tóbeshik sopaqsha pishindes. Munda qazir ǵylymı-zertteý jáne qaıta qalpyna keltirý ju­mys­tary qatar júrgizilýde. Bizdiń oıy­myz­sha Kúltóbe qorǵanynyń tómengi qabat­tary qazirgi jyl sanaýymyzǵa de­ıin­gi ekinshi, tipti úshinshi myńdyq jyl­dyqqa qatysty derekterdi berse kerek. Sebebi P.I.Rychkovqa aqparat bergen ǵulamalar Túrkistandy Buharadan góri kóne qala, órkenıet pen memleket osy Túrkistannan bastalady dep otyr. Al Buhara qalasynyń irge­­­­­­­­si b.z.b. 1-myńjyldyqtyń orta sheninde qalanǵan. Bir qyzyǵy, Áziret Sul­tan kúmbezine taıaý ornalasqan qa­sıet­ti Kúltóbe, ejelgi tarıhtaǵy Iаssy Áz Táýke han zamanynda da el basshy­la­ry­nyń bas qosyp, «Kúltóbeniń basynda kúnde keńes» dep memleket isin talqyǵa salatyn qasıetti qara oryn qyzmetin atqardy.

Túrkistan qalasynyń soltústik-baty­syna qaraı 25 shaqyrym jerde, Qarataý bók­terinde Qarnaq atalatyn kóne qa­la­­­shyq tarıhy da bizdi kóne zaman­ǵa je­teleıdi. Kezinde bul jerde A.N.Bernshtam, G.I.Pasevıch, E.I.Ageeva sııaq­ty arheologtar qazba jumystaryn júr­gizdi, biraq belgili bir qorytyndy shyǵara almady. Arheologtardyń bir toby Qarnaqty ortaǵasyrlyq Ishkent dep joramaldasa, ekinshileri Qarnaqty Ámir Temir áýleti tusynda salynǵan dep tujyrym jasady. Biz bul pikirler qalanyń eń tómengi qabattary áli de zerttelmegendikten týyndaǵan ústirt joramal dep bilemiz. Qarnaqtyń tarıhı qala ekendigi, ol jerde oǵyzdar mekendegeni HI ǵasyrda qalam terbegen M.Qashqarı sózdiginen belgili. Bizdiń oıymyzsha Qarnaq erte zamanda ǵylym men bilimniń damyǵan gúldengen úlken qala bolyp keıin birtindep quldyraı bastaǵan.

Túrkistan aımaǵynda «naq» jalǵa­ýy­men Qarnaqtan basqa Shobanaq, Sýǵnaq (Sy­ǵanaq), Toshanaq, Shornaq, Júınaq (Jú­ı­nek) qalashyqtary kezdesedi. Túr­­kistan aımaǵynda «jeti naq ózara jer asty joldarymen jalǵasqan, jaý shap­­qanda el bir qaladan ekinshisine jan saqtap ketip otyrady eken» degen ańyz bar. Qazirgi kúni osy qalalardyń arasyn qosqan jer asty joldary tabylyp ta jatyr jáne bolashaqta tarıh úshin de, týrızm isi úshin de keremet nysan bolady dep senemiz. «Naq» jalǵaýy qazaq tilindegi «naqty» degen uǵymmen baılanysty. Eger bul sózdiń tamyryn qýalaıtyn bolsaq, onda tym erte, ıaǵnı bizdiń jyl sanaýymyzǵa deıingi III-II myńjyldyqtardaǵy arıan-turan halyqtarynyń sózdik qoryndaǵy «naq» sózine baryp jalǵanatynyn anyqtaımyz. Nemis tarıhyna qatysty derekterden «Drang nah osten», ıaǵnı «Naq Shy­ǵysqa qaraı» degen sózdi kezdes­tiremiz. Sonymen naq sóziniń kóne maǵy­nasyn qabyldasaq, Sýǵnaq – sýǵa jaqyn qala, Toshanak – tasqa jaqyn qala, Qarnaq – Qarataý baýraıyndaǵy, Qara­taýǵa jaqyn eldi meken. Onyń alǵashqy túpnusqasy «Qara naq» bol­sa kerek degen pikirdemiz. Qara (Hara) – bul jerde Qarataýdyń kóne zaman­nan bergi ataýy. Eń bastysy biz osy ataý­dyń etımologııasyn izdeý bary­syn­­da Fransııanyń batys aımaǵy Bre­tan­da ornalasqan Qarnaq atty kóne qorymnyń, Mysyrdyń ońtústiginde, Nil darııasynyń bastaýynda turǵan Qar­naq ǵıbadathanasynyń tarıhy ózi­miz­diń Túrkistan alqabymen, qasıetti Qarataý men Syrdarııa jaǵalaýymen baılanys­ty ekenin ańǵaramyz. Bizdiń jyl sanaýymyzǵa deıingi uly kóshterdiń zamanynda Qarnaq ataýy Túrkistan óńi­ri­nen Eýropaǵa da, Afrıkaǵa da baryp qalǵanyna daý bolmasa kerek.

Túrkistannyń shyǵystaǵy qaqpasy bolyp sanalatyn Saıram tek qana Orta­lyq Azııa emes, jalpy Eýrazııa qur­ly­ǵyndaǵy eń kóne qalalardyń biri. Álem halyqtarynyń tarıhyn alǵash bir júıege túsirgen ataqty Rashıd ad-dın «Jamı-at taýarıhta» Saıram tarı­hyn qazaq «Atamyz – Alash, keregemiz – aǵash» deıtin Alasha han zamanymen, ıaǵnı jylqyshylyq órkenıeti bastalǵan eneolıt dáýirimen baılanysty baıandaıdy: «…túrikter Iаfetti Abýldja-han dep atady jáne qazir de solaı atap keledi, osy Abýldja-hannyń Nuqtyń ne uly, ne nemeresi ekenin anyq bile qoımaıdy, biraq sonyń áýletinen ekenine jáne ýaqyt jaǵynan soǵan ja­qyn ekendigine kelgende olardyń bar­­lyǵynyń da jaýaptary bir. Búkil moǵoldar, túrik taıpalary jáne bar­lyq kóshpeliler (mátinde: dalada ómir súrýshiler) sonyń áýletinen taraıdy. Osy máseleniń anyq-qanyǵyn bylaı túsindiredi.

Abýldja-han kóshpeli bolǵan; onyń jazǵy jaılaýy keremet úlken jáne bıik taýlar bolyp tabylatyn Ortaǵ jáne Qaztaǵ, sol shamada Inandj atty qala bolǵan. Abýldja hannyń qysqy qonysy da sol mańaıda bolǵan, Býrsýk Kakıan jáne Qaraqum, ony Qaraqorym dep te ataıdy, atalatyn jerlerde. Osy jerge jaqyn Talas jáne Kary-Saıram sııaqty qalalar ornalasqan.

Sońǵy qala óte kóne jáne tym úlken. Osy qalany kórgender, onyń bir sheti­nen ekinshi shetine jetý úshin bir kún júrý kerek jáne onyń qyryq qaqpasy bar deıdi. Búgingi ýaqytta onda túrik-musylmandar meken etedi....» .

Sodan beri Saıram aty da san al­ýan ózgerdi, ony birde Isfıdjab dese, bir­de Madınat al-Baızo, birde Aq sha­har, birde Orynkent dep atady. Saı­ram­nyń qasıetti oryndary, osy jerde týyp-ósken ǵulamalar týraly az ja­zylǵan joq, solardyń ishinde Mı­rahmad Mırholdaruly jazǵan «Saı­ram tarıhı» kitaby da bar. Ol eski derekterge (rısola) súıenip bul jerde erte zamandarda Ydyrys paıǵambar sájde qylǵan, Qyzyr paıǵambardyń izi qalǵan, Isa paıǵambar men Nuq paı­ǵam­bar­lar júrgen, Anýshırvan Ádil bılik júr­giz­gen deıdi.

Qola dáýiriniń tarıhy baıandalǵan «Avestanyń» qasıetti gımnderinde de Túrkistan óńirindegi qalalyq mekender men Qarataýdyń teriskeı ja­ǵyn­daǵy shuraıly jaıylymdar týra­ly aıtylǵan. Kóptegen ǵasyrlar boıy Qa­rataý betkeılerinde abyzdar ar­ıan, tu­ran, qııan taıpalarynyń turaq­ta­rynda Zárdúsh iliminiń qasıetti mátin­de­rin jattap, urpaqtan-urpaqqa aýyzsha jetkizip otyrǵan. Biz Zárdúsh ataýynan ejelgi Kúnge tabynýshylyqty, Kúndi qasıetteýge baılanysty paıda bol­ǵan «Jar» (Jaryqtyq, Jaratýshy) uǵymyn kóremiz. Soltústik Qarateńiz jaǵalaýlarynan Altaı men Shyǵys Túrkistanǵa deıingi, Oral taýlarynan Parsy (Iran) taýly qyratyna deıingi orasan zor keń dalada mal baqqan bul taıpalar Eýrazııa órkenıetiniń negizin saldy. Arıılerdiń arǵy otany dep kitapta «Arıanam Vaıdja», ıaǵnı arııler keńistigi, Edilden (Ranha) shyǵysqa qaraı sozylyp jatqan azııalyq uly dala atalady. Datıa men Ardvı (Syrdarııa men Ámýdarııa) tereń ózenderimen sýa­rylyp jatqan Arıanam-Vaıdja jeri tek arıılerdiki ǵana bolmaǵan. Munda arıılerdiń birde dushpan, birde dos bolatyn týrlar men qııandar da mekendegen. Qazaqtyń keń dalasynda birdeı ejelgi qudaılarǵa – qudaılar pan­teonyna tabynatyn, bir jerde týǵan, sol jerdi otan dep ańsaǵan arıı, týr, honalardyń taıpaaralyq soǵys­ta­rynyń qym-qıǵash tarıhy órledi. Zoroastrızmniń (Zárdýsh) negizin salýshy Zaratýshtranyń ómir súrgen jyldary M.Boıstyń aıtýy boıynsha: «b.z.b. 1500-1200 jyldar aralyǵynda ómir súrgen. Osy kezeńde Uly dala mádenıeti gúldený ústinde bolǵan, ony «dala renessansy» dep ataýǵa bolady».

Bul úzik-úzik málimetter kúrdeli etno­tarıhı úrdisterdiń beınesin tolyq ashyp bere almaıdy, degenmen ulan-ǵaıyr dala keńistiginde bolǵan mem­leketterge, mańyzdy oqıǵalarǵa, úlken tulǵalarǵa barlaý jasaýǵa múm­kindik beredi. Bul betburys dala metal­lýr­gııa­synyń damýyna baılanysty boldy. Tústi metall óndirýdiń kóptegen ortalyqtary dala aımaqtary shekarasynan shyǵyp Shyǵys Qazaqstan men Altaı taýlaryn, Ońtústik Sibir men Soltústik Qazaqstan, ońtústiginde Betpaqdalany da qamtıdy. Qoǵamda ken óndirisimen, qurylyspen aınalysatyn, qysh zattaryn daıyndaıtyn qaýymdar qalyptasa bastaıdy. Iri ónerkásiptik mamandaný jáne mal sanynyń ósýi mádenı damýdyń negizin salady. «Avesta» kita­byn­da Saıram aty atalady. Qańly eli­niń qysqy qonysy osy jerde boldy, sonyń dálelindeı Saıramda «Qańqa» atalǵan «joı» boldy deıdi jergilikti ólketanýshylar.

Sonymen qazirgi kúni Túrkistan sha­ǵyn qala bolǵanymen ertede úlken qala­lyq aımaqtyn ortalyǵy bolǵany sózsiz. M.J.Kópeıuly shejiresinde Túr­kistandy «Qyryq qaqpaly Qara­shyq» dep ataıdy, qazirgi ýaqytta Qara­shyq Túrkistannan Qarataýǵa qaraı orna­­lasqan ortasha qalashyqtardyń biri. M.J. Kópeıuly «Túrkistan hám qadım­nen kele jatqan zor shahar edi: bir sheti Ala­taýda, bir sheti Qarataýda. Osy kúnde Saıram sýynyń kúnbatysynda «At bulaǵy» atalatyn jer at bazary edi, Túrkistannyń kúnbatysynda «Teke sýy» degen jer qoı bazary edi» dep bastaıdy Túrkistan baıanyn. Bizdiń oıy­myzsha áýel basta Qarataýdyń kún­geıinde ornalasqan ortalyǵy Túr­kis­tan bolǵan búkil qalalyq aımaq Qara­shyq atalǵan. Bul megapolısti aına­la qyryq qaqpaly qorǵan bolýy ábden múmkin degen oıdamyz, áıtpese qyryq qaqpa ortaǵasyrlardyń eń úlken qa­la­lary atanǵan Baǵdat pen Buharada da bol­maǵan.

Túrkistan óńiriniń odan bergi tarı­hy belgili desek te bolady, tek kóne túrik zamanyn Qarahan órkenıeti sııaq­ty ǵalamat qubylyspen baılanystyra qaraǵan jón. Sebebi Qarahan mem­­leketiniń saıası dástúrleri de kóne zamandardan óz bastaýyn alady, olar­dyń bıleýshi áýletteriniń tipti Afrasııab patsha tuqymymyz degen tarıhı senimi de kóne zamandarǵa, arıı-týr zamandaryna nusqaıdy. Ejelgi túrik ádebıetinde Alyp Er Tońǵa atymen belgili Afrasııab ataýynyń túpki maǵynasy bizdiń oıymyzsha Qarahan. Sebebi Afrasııab Qarahan ataýynyń ıransha aýdarmasy, ataqty shyǵys sha­ıyry Ferdoýsı jyrlaıtyn Iran-Turan soǵystary zamanyndaǵy túrik eliniń áfsanalyq basshysy Afrasııab bizdiń ańyzdarymyzdaǵy Qarahanǵa dóp keledi. Al eger Qarahan qaı zamanda ómir súrýi múmkin degen suraq bolsa, onda Ábilǵazy shejiresindegi «Qara han ákesinen keıin búkil elge patshalyq qurdy. Jazdy kúni ol Er taq jáne Ker taq degen taýlardy jaılar edi, qazirgi kúni bul taýlar Uly taý jáne Kishi taý atanady. Al qys túsken kezde Qaraqumdy jáne Syr ózeniniń jaǵasyn qystar edi» degen málimetine súıený kerek. Ábilǵazy han Ulytaý men Kishitaýdyń mys kenin óndiretin úlken ortalyq bolǵanyn eskertedi. Qarahannyń ataqty Oǵyz hannyń ákesi ekenin jáne olardyń ómir súrgen zamany bizdiń paıǵambarymyzǵa deıingi úsh myń tórt júzinshi jyldar ekenin de uly shejireshi jazyp qaldyrǵan.

Sonymen qorytyndylaı aıtsaq, Túrkistan aımaǵynda qalalyq órkenıet óz bastaýyn neolıt dáýirinde paıda bolǵan shaǵyn qonystardan alady dep esepteýge bolady. Eger biz Betpaqdalanyń ortasynan neolıttiń qalyń turaǵyn kezdestirip jatsaq, ondaı turaqtyń Túrkistannyń ornynda bolǵany sózsiz. Eger Túrkistan qashan qala bolyp qalyptasty desek, onda biz qola dáýirin, sol dáýirde qazaq dalasynda keremet qanat jaıǵan kóne ındýstrııa­ny, metallýrgııa men metall saýdasyn eske túsirgenimiz jón. Qazaq jerinde óndirilgen metall álem órkenıetterine Túrkistan, ıaǵnı tarıhı Qyryq qaqpaly Qarashyq arqyly jetkizildi degen pikirdemiz. Mine, Túrkistan qalasy qashan paıda boldy degende eń aldymen eske túsetin másele osy.

Jambyl ARTYQBAEV,

professor