Uly dala eliniń tarıhyna qatysty aıtar bolsaq, eń aldymen ortaǵasyrlyq Syǵanaq qalasy shamshyraqtaı jarqyrap kóz aldyńyzǵa keledi. Bul qalada qazaqtyń úsh handyǵy dúbir salyp ótken. Aýyzǵa jıi oralatyn Qypshaq, Aq Orda, Qazaq handyqtary tarıhynyń ózi ózgelerdiń basyn ıdirgen iri memleket dárejesindegi orny bólek oqıǵalarǵa toly boldy.
Osy Syǵanaq shaharynda nebir uly oqıǵalar bastan ótken. Bul kóne qalada qanshama ataqty ǵulamalar ómir súrgen. Syǵanaqta HVI ǵasyrda tarıhshy Fazallah ıbn Rýzbıhan birqatar ýaqyt turǵan. О́ziniń eńbeginde bul jerden Deshti Qypshaq dalasy bastalady, degen derek qaldyrǵan. Sonymen qatar Syǵanaqta ǵulama ǵalym Hýsam ad-Dın as-Syǵnaqı ǵumyr keshken. Búginde bul kisi jaıynda úlken ǵylymı-zertteýler júrgizilip, kitap bolyp basylyp ta shyqty. Doktorlyq dıssertasııalar qorǵalyp jatyr.
«Egemen Qazaqstan» gazetinde («Syǵanaq – aýdan atyna suranyp tur», 19 aqpan 2019 j. ) Jańaqorǵan aýdanynyń atyn Syǵanaq qalasynyń atyna ózgertý týraly maqala jarııalandy. Bul árıne, quptarlyq is.
Al tarıhı qala Syǵanaqqa keler bolsaq, Joshy hannyń tórtinshi urpaǵy Sasy-Buqanyń (1309-1315) jáne onyń uly Erzen hannyń tusy Syǵanaqtyń dáýirlegen kezeńi boldy. Onda Aq Orda handarynyń atynda kúmisten aqsha quıý isi jolǵa qoıyldy. Ol kezde handardyń atynda aqsha soǵý bıliktiń derbestigin kórsetetin edi. Derekterde Erzen han uzaq ýaqyt bılik quryp, 1344-1345 jyldary dúnıe salyp, Syǵanaqta jerlengendigi ári osydan bastap Syǵanaq Joshy han áýletinen taraǵan aqordalyq bıleýshilerdi jerleıtin ata qoryqqa aınalǵandyǵy aıtylǵan.
Orys hannyń bıliginen keıin, Syǵanaq qalasy derekterde jıi ushyraıdy. О́ıtkeni ol Shyńǵys han múldem qurtyp jibergen Syǵanaq, Saıram, Iаssyny qaıtadan turǵyzyp, Syǵanaqqa astanasyn kóshirgen. Bul kezde de teńge shyǵarylyp, hıjranyń 772-773 (1370-1371) jyldary soǵylǵan monetalar Ermıtajda saqtalǵan. HV ǵasyrda Ábilhaıyr han da óziniń astanasyn kóp ýaqyt Syǵanaqta ustaǵan.
HV ǵasyrdyń 80-jyldarynda qalany qazaq hany Buryndyq bıledi, al mańy qazaq taıpalarynyń qysqy qonystaryna aınaldy. Osy kezden bastap jáne negizgi saıası, ekonomıkalyq ortalyqtardyń biri sanaldy. HV-HVIII ǵasyrlarda da qala-saýda, qolóneri jaqsy damyǵan jáne úlken áskerı-strategııalyq mánge ıe boldy. Syǵanaq halqy Syrdarııa boıyndaǵy basqa qalalar sekildi sýarmaly eginshilikpen aınalysty. Ol týraly Ibn Rýzbıhan óziniń eńbeginde «Egistik jerlerdi sýǵarýǵa paıdalanylǵan aryqtar Seıhýnnan shyǵarylady» dep kórsetedi. Syǵanaq qalasynyń Deshti-Qypshaqpen etene tyǵyz baılanysta bolýy jáne onyń Túrkistan aımaǵymen túıisken jerde ornalasýy, saıası-ákimshilik, ekonomıkalyq mańyzyna oraı ony bıleýshiler qýatty bekiniske aınaldyrdy.
Elbasymyz N.Nazarbaev «Uly dalanyń jeti qyry» atty tarıhı-tanymdyq eńbeginde «Bizdiń jerimiz materıaldyq mádnıettiń kóptegen dúnıeleriniń paıda bolǵan orny bastaý bulaǵy desek, asyra aıtqandyq emes», dep búkil túrki dúnıesiniń túp-qazyǵy bolǵan jerdi erekshe atap ótken bolatyn.
Bul bizdiń tarıhı jerlerimizdiń qaıta gúldenip, óziniń ortasyna qaıta qaýyshýǵa jol ashyp turǵan joq pa? Olaı bolsa, «Egemen Qazaqstan» gazetinde bastama bolǵan Qyzylorda oblysyna qarasty Jańaqorǵan aýdanynyń atyn «Syǵanaq aýdany» dep ataý óte oryndy ári qoldaýǵa turarlyq oı-pikir degim keledi.
Bul másele oń sheshimin tapsa, «Otyrar-Túrkistan-Syǵanaq» arqyly týrızmniń jańa biri qyry ashylyp, elimizdiń ózge jurtqa tanylýyna esigin aıqara ashatyn ózekti joldyń birine aınalyp, ekonomıkalyq tabys kóziniń de damı túsýine jaqsy yqpal eteri de sózsiz.
Qaırat QURMANBAEV,
«Nur-Múbárak» Mysyr ıslam mádenıeti ýnıversıtetiniń prorektory, PhD doktory
