Bizdegi qaltaly azamattar da Eýropa elderindegi sekildi óner týyndylaryn jaqsy baǵalaı bastady. Ázirge, ózimniń eń qymbatqa satylǵan kartınam 45 myń $, ortasha baǵa degenderi 20-25 myń dollarǵa saýdalanǵan kezi boldy. Kórmelerge kelýshiler sany da burynǵyǵa qaraǵanda edáýir artyp keledi.
– Álemge áıgili Mıkelandjelo shákirtińiz bolsam dep aldyna kelgen sýretshiden eń aldymen armanyń ne dep suraıtyn kórinedi. Osy suraqty kezekti talapkerge qoıǵanda balań jigit: «Mıkelandjelo sekildi, ıaǵnı siz sııaqty sýretshi bolýdy armandaımyn» degen eken. Sonda uly daryn: «men kezinde qudaı bolýdy armandadym, biraq bola almadym. Al sen «men» bolýdy armandasań senen sýretshi shyqpaıdy», dep qaıtaryp jibergen desedi. О́ner ólkesinde ózine tán órnegi bar ózderińiz sııaqty aǵa býyn shákirtterge osyndaı talap qoıa ala ma?
– Osydan 500-600 jyl buryn aıtylǵan osyndaı dúnıeler bizge ańyz retinde jetip otyr. Dese de ár dáýirdiń óz úni bar. Biraq eshqashan buljymaıtyn bir qaǵıda – adamdy alǵa jeteleıtin onyń uly armandary. Bul jerde Mıkelandjelo adamnyń óresin eń birinshi talantymen emes, armanynyń asqaqtyǵymen ólshep tur. Kezinde Gagarın ǵaryshty baǵyndyrǵanda bárimiz túgel ǵaryshker bolǵymyz keldi. Osy bala qııal talaılardy úlken ómirge qanattandyrdy. О́zin kókti tilgen ǵaryshkerge balaǵan qanshama bala Gagarın bolmasa da, ómirde ózine talap qoıa alatyn jaýapkershiligi zor azamat bolyp qalyptasty. Aýylǵa aqyn-jazýshylar kele qalsa jaqsy yrymǵa joryp, balasynyń aýzyna túkirtip, otyrǵan jerine aýnatyp alatyn qazaq úshin arman men úmit ómirge talpyndyratyn aıbyndy kúsh.
Suraǵyńa naqtyraq oıysaıyn. Shákirt tárbıelep júrgendikten aldymyzǵa sandaǵan talapker keledi. Ishinde qalanyń da, dalanyń da balasy bar. Men anyq ańǵarǵan bir nárse pendeni arman bıigine alyp shyǵatyn ósken ortasy, týǵan tabıǵaty. Máselen, qalada ósken balalardyń kópshiligi aýyl, tabıǵat degen dúnıelerdi psıhologııalyq turǵydan kompıýter sııaqty qabyldaıdy. Aqparatqa baı bolǵanymen, sezimge jutań. Aýyldan kelgenderinen birdeńe surasań sýrettep aıtyp beredi. «Bizdiń úıdiń arǵy jaǵynda kishkentaı dóń bar edi. Sonyń shetinde ákemniń inisi turady. О́risten kele jatqan maldy sol tóbeniń basyna shyǵyp kútetinbiz. Sol mańnan kúnniń batqany tamasha kórinedi» degen sekildi áńgimeleriniń ózin beıneli, áserli etip jetkizedi. Munyń artynda sezim jatyr. Muny aıtyp otyrǵanym, shala-sharpy sýret salyp bizge aýyl-aımaqtan kelgen shákirtter eki jyldan keıin túrli stýdııa bitirgen, sýret mektebin aıaqtaǵan qalalyq balalardy basyp ozady. Áńgime qaıda jatyr? Olar ónerdiń bulaǵyna sýsap keledi. Eki jyldan keıin aıtaryńdy kózińnen-aq tanyp, qas-qabaǵyńnan uǵyp turady.
Men shákirtterime ómir boıy senderdi Qudaı adam qylyp jaratty ma, adam qalyptaryńda qalyńdar, eń aldymen adam bolyńdar, degen sózdi aıtyp kelemin. Adamnyń janýardan aıyrmashylyǵy biz kórgenimizdi oımen qorytyp, kelesimizge sózben jetkize alamyz. Ol kórmese de sony uǵady, túsinedi, sezinedi. Alǵashqy saýalyńa berer jaýabymnyń túıini osy.
– Qasteev: «men sýret salýdy taýdyń bulaǵynan, qoıdyń qulaǵynan, eshkiniń múıizinen, anamnyń kıizinen úırendim» deıdi emes pe? Alǵashqy bastaýdy qaıdan aldyńyz, ónerden ózińizdi qanshalyqty taba aldym dep oılaısyz?
– Men qoıshynyń balasymyn. Kózimdi ashqaly kórgenim dala, taý, aspan. Syldyrap aqqan sulý ózen. Qytaıda júrgende ákem kommýnanyń sıyryn baqty. Syrty aqtalǵan tam úıde turamyz. Samaýrynnyń shoǵyn alyp keregege túrli sýret salamyn. Úlkenderdiń aıtýynsha, ákemniń atqa minip sıyr aıdap bara jatqanyn salsam kerek. Biraq, naqty esimde joq. Bir esimde qalǵany kúıemen sýret sala berip appaq keregeniń qara túske boıalǵany. Ol kezde Qytaıda kúzde ósken kendirdi qatty baǵalaıtyn. Qabyǵyn sypyryp alyp kez kelgen dúkenge aparsań, salmaǵyn ólshep qarymyna zattaı taýar beretin. Sheshem ekeýmiz bir joly bir býma kendir ótkizip, 2-3 dápter, 5-6 túrli boıaý qaryndash, óshirgish alǵanymyz bar. Shımaılap júrip birdeńelerdi uqsata bastadym. Ákem sharýa adamy bolsa da epostyq jyr-dastandardy jatqa aıtatyn. Sybyzǵy tartatyn. Mal jaıǵap bolǵan soń aýyl adamdary dastarqan basyna jıylady. Ákem «Alpamys», «Qobylandy» dastandaryn naqyshyna keltirip oryndaıdy. Qaıǵyly tusyna kelgende kempirler jylaıtyn. Bári kóz aldymda. Osynyń bárin kórip, boıyma sińirip erjettim. Mektepte búkil synyptaǵylardyń sýret sabaǵyndaǵy tapsyrmasyn salyp beretinmin. Muǵalimder tarapynan da ótinishter aıtylatyn. Sóıtip júrgenimizde mektebimizge sýretshi aǵaı keldi. Meniń boıymdaǵy ónerge degen qushtarlyǵymdy baıqap baǵyt-baǵdar berdi. Osylaısha, arman arqalap Almatyǵa attandym. 1975 jyly Almatydaǵy sýretshilik ýchılıshesin támamdaǵanymda, boıymdaǵy ónerimniń óristeýin qalaǵan ustazdarym saǵan oqý kerek dedi. О́zin kádimgi sheber sezinip júrgen balań kóńil, oqyǵany qalaı, men dap-daıyn sýretshi emespin be dep bulqynǵanym da kúni keshe sııaqty edi. Lenıngradtaǵy I.Repın atyndaǵy sýret akademııasyna qabyldanyp, ónerge degen kózim ashyldy. Mine, dál osylaı sýret deıtuǵyn tylsym álemniń sońyna tústim. Al ónerden óz ornymdy alǵan-almaǵanymdy bolashaq aıta jatar. Táýbe, osy ýaqytqa deıin jazǵan-syzǵan dúnıelerim laıyqty baǵasyn aldy. Talantty ósiretin de, óshiretin de halyq. Halyq durys baǵa berip jatsa, beker ómir súrmegenimiz shyǵar.
Qylqalamdy serik etken qazaq balasynyń esimi sonaý 1980-jyldary I.Repın atyndaǵy kórkemsýret akademııasynda oqyp júrgen shaǵynan-aq búkilodaqtyq ónersúıer qaýymǵa máshhúr boldy. Oǵan sebep Qaırambaev oqý orny qabyrǵasynda júrgende Ermıtajdaǵy jahandyq jaýhar Rembrandtyń «Danaıa» kartınasynyń kóshirmesin jazǵan. Keıin áıgili týyndyny áldekimder kıslorod shashyp zaqymdaǵan tusta, kásibı qaıta jańartýshylar uly kartınany qalpyna keltirýde akademııa qorynda saqtalǵan Qaırambaevtyń qoltańbasyna júgingen. Kezinde «Danaıanyń» dál kóshirmesin árbir detalyna deıin aınytpaı keıiptegeni úshin oqý ordasynyń rektory Eremeev bastaǵan óner janashyrlary qazaq balasyna alǵysyn jaýdyrdy. Belgili sýretshi Beıbit Ásemqul bul týraly: «Áıgili Rembrandtyń «Danaıasy» ekinshi ret dúnıege qazaq sýretshisiniń arqasynda keldi. Sol úshin Qaırambaevty baǵalaıyq. Bári bilsin, álem estisin! Ol dara talant» – dep tebirene jazǵany bar.
– Sýretshilik izdenispen qalyptasatyn qasıet pe, joq álde anasy týyp, Allasy bermegen adamnan myń jerden tyrashtansa da «megatalant» shyqpaı ma? Jalpy naǵyz talantty qalaı tanýǵa bolady?
– Eger Qudaı talant bergen bolsa, ol saǵan syıǵa tartylǵan jeńildik. Eńbektenseń bul qasıet seni jyldam alyp júredi. Jyldam sezesiń, shyǵarmańnyń sheshimin jyldam tabasyń. Al keıbireýlerde joǵarydan daryǵan sezgishtik qasıet bolmaǵanymen, eńbekqor keledi. Qadalǵan jerinen qan alady. Izdenedi, janyn, baryn salady. Tap qazir akademııa qabyrǵasyndaǵy sheberhanamda tálim alyp jatqan segiz shákirtim bar. Solardyń ishindegi keıbiri sheberhanadan kúni-túni shyqpaıdy. Saǵattap salǵanyn qaıta óshirip, basynan beınelep, ony da san qyryp tastap, tynymsyz eńbektenedi. Keıde tipti olardy aıap ketip, aınalaıyn-aý, bir sheshimge kelseńshi dep aıtatyn kezderim bolady. Osyndaı jankeshti talapkerler sońǵy kýrsty bitirerde naǵyz sheber bolyp shyǵa keledi.
Bir baıqaǵanym, talantty azamattardyń kópshiligi jalqaý. Oǵan bir dálel aıtaıyn. Buryndary menen tálim alǵan bir stýdentim bar edi. Bir kúni qarasam bir adamdy salyp, bátińkesiniń baýyn baılap qoıypty. О́miri ózimniń de qolymnan kelmegen myna jumysty kórip tań-tamasha qaldym. Sýrette bátińkeniń baýyn baılap qoıý degendi kózińizge elestetińiz. Tup-týra tiri kórinis sekildi beınelegen. Sol kezde bar bolǵany birinshi kýrstyń stýdenti. Myqty talantty jigit. Biraq jambasynda jalqaýlyǵy bar. «Salatynyńdy erterek salyp bitirseńshi, dıplom qorǵaý jaqyndap keledi» desem, «oı, aǵa, báribir menen artyq eshkim sala almaıdy, erteń kelip bitire salam» deıdi. Qaljyńdap: «eı, erteń kelip bitire salatyn qudaısyń ba, qalamyńdy kenepke tıgizbeseń qaıdan salasyń» dep qaǵytatynmyn. Aıtqanymdaı-aq, dıplomdyq jumysyn qorǵaıtyn kezde sońǵylardyń biri boldy. Sonda ókpelep: «eı, birinshi kýrsta bátińkeniń baýyn baılap bárimizdi tańǵaldyryp ediń, mynaýyń ne» desem: «oı aǵa, kóńil kúıim joq, shabytym kelmeıdi» degendi aıtady. Shabytym joq degen bos sóz. Eńbektenseń ǵana isiń ónedi. Qysqasy, qudaıdan talant berilgen adamnan da, boıyndaǵy sál ǵana ushqyndy damytyp, eńbektengen jannan da sheber sýretshi shyǵady. Sýretshilik maǵan ata-babamnan daryǵan dep júre berseń talanttyń da bir kúni taýsylatynyn umytpaǵan jón.
– Qazirgi qoǵamnyń sýret ónerine degen talǵam-tanymy qalyptasty dep aıta alamyz ba? Mádenıetti baǵalaýdy qanshalyqty ıgerdik? Jalpy búgingi qazaq sýret óneriniń bási qaı deńgeıde?
– Qazaqtyń beıneleý óneriniń tarıhy tym áride jatyr. Biz shetelderden oqyp kelgen sýretshi balalardy tańbaly tasqa aparamyz. Sonaý tas ǵasyrynda tasqa basylǵan dúnıeler áli tur. Mán-maǵynasyna zer salsań qaptaǵan mal, naıza ustaǵan atty adamdar, tirshilik tynysynan kórinis beretin túrli beıneler. Olar muny bolashaqqa jetkizý úshin saldy. Qarap otyryp, qandaı asqan sheberlikpen keıiptegen dep qaıran qalasyń. Shet memleketterge barǵanda keshegi ımpressıonızm dep atalǵan óner kezeńin kókke kótergen dúnıelerdiń ózegi qazaqtyń kádimgi kıizi, syrmaǵy ekenin kórip tańǵalasyz. Ondaı dúnıeler bizde de bar. Tek sony túrli tústermen áldenelerdi japsyryp, úılestire bilgen. Kórshilerimiz tamaqty taıaqpen shuqyp otyrǵanda, babalarymyz qasyqpen tamaq ishken. Munyń ózi úlken óner, ǵajaıyp mádenıet. Kóshpeli halyqtardyń kıiz úıiniń qasıetin, paıdasyn búkil álem moıyndady. Qysta jyly, jazda salqyn, ońaı qurylady, ońaı jyǵylady. Jerimizden tabylǵan «Altyn adamdaǵy» jylqylar men barystarǵa qoldan quıylǵan altyn burandalarǵa qazirgi sońǵy tehnologııamen quıylǵan týyndylar jete almaı otyr. Bul halqymyzdyń mádenıeti áldeqashan tereńdep ketkenin ańǵartady.
Bizde sýrettiń deńgeıin kóbine-kóp onyń sapasy emes, tutynýshynyń talǵamy sheshedi. О́kinishke qaraı, áli kúnge deıin Sýretshiler akademııasyn asha almaı kelemiz. Teatr, mýzyka, sýret bári toptasqan óner ujymynyń quramyndamyz. Sýretshiler kóp sóıleı bermeıdi, tynyshtyqty súıedi. Osy oraıda olardy jeke-dara baýlıtyn oqý ordasy boı kóterse degen armanymyz da joq emes. Degenmen, shúkir dep aıtqan da durys shyǵar. Bizdegi qaltaly azamattar da Eýropa elderindegi sekildi óner týyndylaryn jaqsy baǵalaı bastady. Ázirge, ózimniń eń qymbatqa satylǵan kartınam 45 myń $, ortasha baǵa degenderi 20-25 myń dollarǵa saýdalanǵan kezi boldy. Kórmelerge kelýshiler sany da burynǵyǵa qaraǵanda edáýir artyp keledi. Egemendik alǵan jyldarda qazaq keskindeme ónerinde sýretshiler ulttyq kórkem mektepti joǵary deńgeıge kóterdi. Talantty sýretshilerimiz kóp. Búginde Qazaqstan Sýretshiler odaǵynyń 700-den astam múshesi bar. О́neriniń arqasynda ájeptáýir tabys taýyp otyrǵan qylqalam sheberleri de joq emes.
Ulttyq romantızm baǵytyndaǵy keskindemelik dúnıeler qazaq beıneleý ónerinde aıryqsha mánge ıe. Áldekim salǵan izderge áýestenbeı ózine tán jazý mánerin qalyptastyrǵan Qaırambaev qoltańbasy adam oıyn tuńǵıyq tereńge tartady. О́ner ıesiniń «Kóshpendiler jaıly jyr» kartınasyna kóz sýarsańyz, spektakl tamashalap otyrǵandaı kúı keshesiz. Ýaqyt tynysyn tap basqan tarıhı shyǵarma kórermenin dál sol kezeńge, dáp sol mekenge ıirip áketkendeı áserge qaldyratyny bar.
– Kóptegen jas sýretshilermen áńgimelesý barysynda realızm men sıýrelızmnen, akademızmnen alshaqtaı almaı jatyrmyz. Eýropa elderindegi sııaqty jańalyqqa, jańashyldyqqa, jańa deńgeıge kóterilip, ómirdiń jańa beınesin óner arqyly ashýǵa tyrysýymyz kerek degenine ne aıtasyz?
– Akademızmnen alshaqtaı almaı otyrmyz deıtin sýretshilerdi tejep otyrǵan eshkim joq. Erik ózderinde. Qolynan kelse jasasyn. Tańǵaldyrsyn. Eshkim túsinip bolmaıtyn shımaı-shatpaqqa boı aldyra berý qanshalyqty mańyzdy. Shyǵarmanyń aıtar oıy, arqalaıtyn júgi, fılosofııalyq máni bolýy shart. Japonııanyń belgili avangardısi osydan 5-6 jyl buryn «men bálen kóshedegi 25 qabat úıdiń tóbesinde turyp, trotýardaǵy qalbyrǵa dál shaptyramyn. Onyń baǵasy bálen turady» dep ǵalamtorǵa jar saldy. Sony kórýge kelgen adamdar kóshege syımaı ketken. Osyǵan baılanysty bir orys sýretshisiniń: «men myna áıeldi túsinem, oǵan aqsha kerek, biraq osy erikken isti tamashalaýǵa jınalǵandardy túsinbeımin» dep aıtqany bar. Eger sondaı kórermen taba alsań, jolyń ashyq. О́ıtkeni tapsyrys bolmasa taǵy bolmaıdy. Tapsyrys berýshilerdiń basym bóligi realıster. Bireý ákesiniń, bireý anasynyń, endi bireý týǵan jeriniń sýretin salǵyzǵysy keledi. Nemese janyna jaqyn tıgen dúnıeni satyp alady. Negizi bizdiń keste, tekemetterimiz naǵyz avangard. Olar naqty bir oıdy bermese de, ata-babalarymyz jasaǵan kezde árbiriniń jeke ataýy bolǵan. Qazir onyń bári umytyldy. Batystaǵylar bizdiń tekemet, túskıizderimizge qarap túrli dúnıeler jasap jatyr. Al biz ózimizdiń qundylyǵymyzdy elemeı, basqalardyń qańsyǵyn tańsyq qylǵymyz keledi.
– Ult tarıhynan oıyp turyp oryn alatyn arǵysy «Abylaı han», bergisi «Jambyl» syndy birqatar tulǵalardyń portretin keskindedińiz. Olardyń bolmys-bitimin, minezin, qasıet qalybyn ashyp, ishki dúnıesin qanshalyqty aqtara aldym dep oılaısyz?
– Egemendik alyp eńse tiktegen tusta bolashaǵymyzǵa qazyq, urpaǵymyzǵa azyq bolatyn tulǵalarymyzdyń beınesin qalyptastyrý qajet boldy. О́ıtkeni ulttyń ult ekenin kórsetetin onyń baılyǵy emes, tarıhty jasaıtyn sańlaqtary. Osy maqsatta birqatar izdenis jasadyq. Keńes ókimeti qulap, qabyrǵalardan Lenınniń portreti alynyp tastalǵanda, bolashaqqa baǵdar, halqymyzǵa aıbar bolatyn handarymyzdyń beınesin salý kerek edi. Sol tusta Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń: «Qazaqtyń memlekettigin saqtap qalǵan Abylaıdaı hany bar. Sol kisiniń obrazy kerek» degen bir aýyz sózi jazýshylar men tarıhshylardy, aqyndar men sýretshilerdi bir maqsatqa jumyldyrdy. Qalamgerlerimizdiń biri Fransııa, álde Germanııa eline barǵanda, sol jerdiń tarıhshysy mynaý Abylaı han dep jazylyp tur. Senderdiń handaryń bolar dep bir sýret tabystaǵan. Ol zamandarda ashyq aıtylmaǵanymen qazaqtyń bári Abylaı degen han ótkenin jaqsy bilgen. Bálkim, álgini sol kezderde el aralaǵan saıahatshylardyń biri salǵan bolýy kerek. Abylaı han bolmysyn keıiptegende osy derekke kóbirek súıendim. Biraq onda babamyzdyń túri sál eýropalyqqa kóbirek uqsap ketkendeı kórindi. Osy túpnusqany qaz-qalpynda alyp, qazaqy reń berdim. Aqyldastar alqasy meniń salǵan nusqamdy laıyqty dep tapty. Osylaısha, Abylaı hannyń alǵashqy beınesin jasaý meniń baǵyma buıyrdy. Qazir qarap otyrsaq, batyrlarymyzdyń bári birdeı bolyp ketti. Bárine dýylǵa kıgizip, atqa mingizip, qoldaryna qalqan men qylysh ustatyp qoıdyq. Áıteýir, mynaý Bógenbaı, anaý Qabanbaı dep aıta beremiz. Arnaıy komıssııa quryp túbinde muny bir izge túsirýimiz qajet.
Shyǵarmashylyq jolymda Kenesary, Abaı, Iаsaýı, Jalaırı, Raıymbek, Muqaǵalı, Jambyl sııaqty, taǵy basqa tarıhı tulǵalardyń beınesin qal-qaderimniń jetkeninshe keıiptedim. Sonyń ishinde Kenesary beınesin salýdyń qysqasha tarıhyn aıtaıyn. Shota Ýálıhanov aǵamyz Kenesary týraly jazylǵan 11 túrli materıal ákelip tapsyrdy. Solardy saralap otyryp barlyq derekterde bir adam týraly aıtylǵanyna kóz jetkizdim. Keıinnen tikeleı urpaqtarynyń birazymen tildesip, aqyry Aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynda sabaq beretin bir áıeldiń obrazyna toqtadym. О́ıtken sebebim, ol kisimen jolyqqanda, men tanysqan qujattardaǵy Kenesary kózime ottaı basyla ketti. Sol kisiniń janarynan ot alyp, Kenesary handy keıiptedim. Keıinnen nege Kenesarynyń saqaly sarǵysh degen turpattaǵy túrli áńgime aıtyldy. Bizge jetken saıahatshylardyń jazbalarynda «boroda ognennyı» dep jazylǵan. Osyny negizge aldym. Tarıhtan alshaqtaýǵa bolmaıdy. Bul adamdar artyna óshpes iz qaldyryp ketken qazaqtyń birtýarlary. Olaı bolsa, buǵan úlken jaýapkershilikpen kelý kerek. Salǵan sýretińniń uqsaǵandyǵy emes, mańyzdysy onyń obrazyn berý, harakterin ashý. Boıaýlardy bir-birimen úndestire otyryp uly fılosof pen talantty aqynnyń, qaısar batyrdyń bolmysyn aqtarýǵa tyrystym. Mundaı názik jumystarda qylqalam ıesiniń shyǵarmashylyq túısigi bolmasa qıyn.
Sýretshiniń «Jolaýshy» atty shyǵarmasynda bir-birimen únemi talasyp-tartysyp júretin adam deıtin beıbaǵyńyz ómir degen uly bekettiń jaı ǵana jolaýshysy ekenin eskertedi. Jolyńda jarqyn iz, shuǵylaly shýaq qalmasa keshken tirshiligińniń baıansyzyn baıandaıdy. Kenep betin kómkergen san alýan boıaýlar zamana kelbetin adamdary arqyly ashýǵa tyrysady. «О́mir qasiretke toly ekenin de bilemin... Biraq men jaryq pen úılesimniń jarasymyn izdep kelem. Meniń shyǵarmashylyǵym úmitke baǵyshtalǵan» deıtin sýretshi úmittiń qulan ıek qula tańynan kúder úzbeýge úndeıtindeı.
Búginde Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Jumaqyn Qaırambaevtyń shákirtteri beıneleý ónerine jańasha serpin ákelgen shoqtyǵy bıik talanttar shoǵyryna aınaldy. Dalanyń rýhy men babanyń ǵurpyn izdeseńiz, Qaırambaevtyń qoltańbasyna siz de bir qaıyrylyp kórińiz.
Áńgimelesken Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»