Shanhaı yntymaqtastyq uıymy: búgini men bolashaǵy

Sammıtke deıin

Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe memleketter basshylarynyń ke­zek­ti sammıti Bishkekte ótetini byltyr Qytaıdyń Sındao qalasynda belgili boldy. Bir qyzyǵy, bıyl qańtar aıynda Qyrǵyz Respýblıkasynyń Qaýipsizdik keńe­sinde Prezıdent Sooronbaı Jeen­bekov maýsym aıyna josparlanǵan sam­mıt­tiń ótýine eldegi keıbir saıası kúshter kedergi keltirýi múmkin dep málimdedi. Alaıda ol kúshterdiń kim ekenin aıtpa­sa da, eks-prezıdent A.Atambaev pen onyń jaqtastary dep boljam jasaýǵa ne­giz bar.

Sammıt

Uıymnyń sammıti Bishkek qalasynda 14-15 maýsym kúnderi ótti. Memleket basshylary Prezıdenttiń «Ala-Archa» rezıdensııasynda kezdesti. Bul basqosýǵa Qa­^­zaqstan, Úndistan, Reseı, Qyrǵyz Res­pýblıkasy, Pákistan, Tájikstan jáne О́zbekstan elderiniń jetekshileri uıym­­nyń múshesi retinde qatysty. Son­daı-aq Aýǵanstan, Belarýs, Iran, Moń­ǵolııa prezıdentteri baqylaýshy memleketterdiń ókili retinde keldi.

Kezdesý barysynda ár eldiń basshy­la­ry túrli máselelerdi kóterdi. Árı­ne, eń aldymen óz múddelerinen shy­ǵa­­tyn taqyryptardy ortaǵa saldy. Má­selen, Úndistannyń Premer-mı­nıs­tri Narendra Modı medısına, tý­rızm, energetıka, Aýǵanstan jáne aımaqtaǵy qaýipsizdik jaıly aıtty. Al bul elmen qarym-qatynasy túzelmeı jat­qan Pákistan Premer-mınıstri Imran Han óz eliniń úlken tartymdy ınves­tı­sııa­lyq naryq ekenin, Qytaımen erkin ekonomıkalyq dáliz salǵanyn jetkizdi. Sondaı-aq ol eliniń terrorızmmen kúres tájirıbesin ózgelermen bólise alatynyn málimdedi.

Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtın terrorızmniń barlyq túrimen kúresýge shaqyrdy. Sırııada Reseıdiń bul salada biraz jetistikke jetkenin habarlady. Oǵan qosa AQSh-tyń, Irannyń ıadrolyq kelisimnen shyǵýyn synǵa aldy. Iran Prezıdenti Hasan Roýhanı da AQSh-tyń búgingi júrgizip otyrǵan saıasatyn qatań sy­nap, bul el Taıaý Shyǵys aımaǵyna qaýip tóndiredi, sondyqtan Iran men Re­s­eı bul salada yntymaqtastyqty art­­tyrýy qajet dep usynys jasady. Qys­qa­sy, ár memleket basshysy Bish­kek­tegi sammıt alańyn kóptegen másele boıynsha óz ustanymyn jarııalaý úshin paı­dalanýǵa tyrysty.

Prezıdent Q.Toqaevtyń usynysy

Bishkek sammıti – Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń saılanǵannan ke­­­ıingi attanǵan alǵashqy sheteldik res­­­mı sapary. Tipti, osy basqosýǵa ke­lý úshin ulyqtaý rásimin de erte ót­kiz­­­di. Prezıdent sammıt barysynda Qyrǵyzstan basshysy Sooronbaı Jeen­be­kovpen, Aýǵanstan Prezıdenti Mu­hammed Ashraf Ǵanımen jáne Qytaı Tóraǵasy Sı Szınpınmen ekijaqty kez­de­sý ótkizdi.

Q.Toqaev Bishkektegi jıynda birne­she bastama kóterdi. Aldymen Shan­haı yntymaqtastyq uıymynyń úl­ken ekono­mı­kalyq áleýetin paıdalanyp, damytýdy usyndy. Osy baǵytta bul uıym Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq, ASEAN, Eýroodaq, BRIKS-pen árip­tes bola alatynyn atap kórsetti. ShYU hatshylyǵy men «Astana» halyqa­ralyq qarjy ortalyǵy arasynda ja­sal­ǵan memorandým uıym músheleriniń qar­jy júıesin damytýǵa múmkindik bere­tinine senim bildirdi. Buǵan qosa kıber­qaýipsizdik máselesiniń ýshyǵyp bara jatqanyn eskerip, ShYU aıasynda Aq­part­­tyq qaýipsizdik ortalyǵyn qurýdy usyn­dy. Prezıdent múshe memleketter kótergen taqyryptarǵa qatysty da óz usta­nymyn jetkizdi. Atap aıtsaq, «Sırııa máse­lesi oń sheshimin tabý úshin Astana alań­yn odan ári usynýǵa daıarmyz», dedi. Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy, Soltústik Koreıadaǵy ıadrolyq másele tek dıplomatııalyq kelissóz arqyly sheshimin tabýy qajettigin aıtty.

Sammıtten soń

Basqosý sońynda memleket basshylary Bishkek deklarasııasyn qabyldap, odan bólek 20 qujatqa qol qoıdy. Olardyń arasynda «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵymen, Búkilálemdik týrıstik uıymmen memorandým jasaý, 2023 jylǵa deıingi esirtkige qarsy strategııanyń ju­mys jospary, «ShYU-Aýǵanstan» baılanys toby jumysynyń jol kartasy jáne basqalary bar.

Shanhaı ynty­maq­tastyq uıymynyń kelesi jylǵy tóra­ǵalyǵy kezek boıynsha Reseıge ótti. Endi­gi sammıt 2020 jyldyń 22-23 shilde kúnderi Chelıabi qalasynda ótpek.

Uıymnyń maqsaty men «salmaǵy»

Shanhaı yntymaqtastyq uıymy resmı túrde aımaqtyq qaýipsizdikti qamtamasyz etip, terrorızm men eskirtki tasymalyna qarsy uıym retinde qurylǵanymen, shyn máninde Reseı men Qytaıdyń ortaq ustanymdaryn bekitý maqsatynda paıda boldy. Ol maqsattardyń arasynda AQSh áreketterine qarsylyq ta bar edi. Eger sońǵy 20 jyldaǵy saıası tarıhqa kóz jú­girt­sek, Reseı men Qytaı Amerıkadan te­pe­rishti az kórmedi. Ásirese sońǵy jyl­dary. 2014 jyldan beri Reseı Qy­rym­ǵa qatysty saıasaty úshin sanksııalyq qysymǵa ushyrady. Al Qytaı byltyrdan beri Vashıngton jarııalaǵan saýda soǵysynan zor shyǵyn kóre bastady. Endi Donald Tramp qytaı­lyq Huawei jáne oǵan qatysy bar 70 kompanııany qara tizimge qosyp, jańa tehnologııalyq soǵys jarııalap ta jiberdi. Iаǵnı, Máskeý men Beıjińniń osy uıym aıasynda AQSh-qa qarsy jaqyn­da­s­ýy óz mańyzyn joǵaltqan joq.

Búginde Shanhaı yntymaqtastyq uıy­my­na kiretin elderdiń halyq sany 3 mlrd 120 mln-ǵa jýyq. Iаǵnı, úlken naryq, múmkindik. Alaıda osy ýaqyt ara­lyǵynda bul uıym shynaıy saıası odaqtan góri, saıa­sı pikir almasý klýby deńgeıinde qalyp qoıdy desek, artyq emes. Jyl saıyn sammıtter ótkenine qaramastan, ár eldiń basyna túsken syn sátterinde uıym músheleri ózara qol­ushyn berip nemese ortaq ustanym bildirgen joq. Máselen, qyrǵyz elinde eki revolıýsııa ornaǵanda ShYU eshbir reaksııa bildirmedi. Reseıdiń Ońtústik Osetııa men Abhazııaǵa, Qyrymǵa qatysty saıa­satyn da uıymdaǵy barlyq múshe memleketter qoldamady. Shyńjańdaǵy «qaıta tárbıeleý lagerleri» máselesi ýshyqqanda da Qytaıdy BUU-da resmı túrde qoldaǵan el az boldy.

Onyń óz sebepteri bar. Joǵaryda atal­ǵan oqıǵalardyń basym bóligi halyq­ara­lyq quqyq júıesine qarsy áreketter edi. Sondyqtan ShYU-ǵa múshe memleket basshylary jyl saıyn sammıtterde ondaǵan ortaq qujatqa birge qol qoı­ǵanymen, «kúrdeli oqıǵalar kezinde» áriptesterin qoldap, Batystyń synyna ushyraǵysy kelmedi.

Uıymdaǵy ortaq ustanymnyń joq­ty­ǵy bıyl da taǵy aıqyn baıqaldy. 2017 jyly Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna Úndistan men Pákistan múshe atandy. Alaıda 2019 jyldyń aqpan aıynda Kash­mır shtaty úshin bolǵan qaqtyǵysta eki el azamattarynyń qany tógildi. Bul qaı­ǵyly oqıǵa da ShYU áli saıası odaq re­tinde tolyq qalyptaspaǵanyn taǵy kórsetti. Áli de múshe memleketterdiń ara­synda ózara sheshilmegen máseleler az emes. Oǵan qosa, uıym atalǵan jaıtqa qatysty resmı ustanymyn bildirmedi.

Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń yqpaldy kúshke aınalýyna, joǵaryda aıtylǵandaı, múshe elderdiń arasyndaǵy she­shilmegen máseleler de kedergi. My­saly, Úndistan men Pákistan arasyn­da Kashmır shtatynyń mártebesi úshin qarýly qaqtyǵys jıi tirkeledi. Qy­taı men Úndistanda shekara syzyǵy, trans­shekaralyq ózenderdiń mártebesi tol­yq anyqtamaǵan. Keshegi kúnge deıin О́zbek­stannyń kórshileri – Tájikstan, Qyr­ǵyz Respýblıkasymen qarym-qaty­nasy qıyn edi. Tájikstannyń da uıym­da­ǵy baqylaýshy mártebesine ıe el – Iranmen barys-kelisi, alys-berisi túzý emes. Kópshiliginiń ortaq shekaralary beki­til­me­gen. Daýly terrıtorııalar jeterlik.

Oǵan qosa múshe elderdiń ekono­mı­­­kalyq múmkindikteri mol bolsa da, Shan­haı yntymaqtastyq uıymy aıasyn­da shynaıy ekonomıkalyq nemese ener­ge­tı­kalyq ıntegrasııa júrmedi. Uıymnyń saıası áleýeti ekonomıkalyq naqty qa­dam­­darǵa ulaspady. Iá, múshe elderdiń eko­nomıkalyq júıesi, júrgizetin saıasaty basqa. 20 jylda uıym bastamasy­men kedendegi ortaq jeńildikter, ınves­tı­sııa­daǵy artyqshylyqtar sekildi bıznes úshin mańyzdy máselelerdiń ortaq qujat arqyly sheshilgeni shamaly.

Uıym aıasyndaǵy Qazaqstannyń mindeti

Nursultan Nazarbaev Qazaqstan syrt­qy saıasatta beıbitsúıgish, derja­va­lar­dyń qaqtyǵysynan irgesin aýlaq salatyn, kıkiljińderdi sheshýge atsalysatyn el degen ustanymda boldy. Bul – bir adam­nyń qalaýy emes, bul Qazaqstannyń geo­saıası, geoekonomıkalyq jaǵdaıynan týyn­daǵan tujyrym, ıaǵnı qajettilik.

Shanhaı yntymaqtastyq uıymy aıasynda Qytaı men Reseı AQSh-qa qarsy óz narazylyqtaryn bildirip, arnaıy basta­malardy usynýy múmkin. Ásirese 2020 jylǵy Reseıdiń uıymǵa tóraǵalyǵy barysynda bul jumys jandanýy ǵajap emes. Qytaı Tóraǵasy Sı Szınpınniń Reseıge bıyl maýsym aıynda jasaǵan mem­lekettik saparynda eki eldiń bul máse­lede kózqarastary ortaq ekeni anyq baıqaldy.

Degenmen Qazaqstan basshylyǵy aldyn­da saıası bloktarǵa qosylmaı, bar­lyq tarappen teń qarym-qatynas ustaý mindeti tur. Qazirgi saýda soǵysy, tehnologııalyq kúres, sanksııalyq rejim kezeńinde bul – óte kúrdeli mindet. О́ıtkeni bir derjavanyń soıylyn soǵý ózgelermen qatynasty buzý degendi bildiredi. Sondyqtan alystaǵy AQSh, Eýroodaqpen de, jaqyndaǵy Reseı, Qytaımen de kópvektorly teń qarym-qatynas ustaný eń tıimdi sheshim bolyp qala beredi.