Sharýashylyq jylqyny jaılaýǵa erte kóktemde aıdaǵan bolatyn. Saryadyrda kóktem salqyn boldy, sýyq jeli azynaǵan quralaıdyń salqyny da biraz kúnge sozyldy. Mamyr aıynyń basynda qyltıyp shyqqan qyzǵaldaqty túngi sýyq uryp ketti. Biraq tabıǵat nápaqasy jerden buıyrǵan maldyń nesibesin kemitpeıdi eken ǵoı, dalada jýsannyń qyshqyltym ıisi muryn jarady. Jýsandy sýyq urmaıdy, kún saıyn kóterildi.
2015 jyldan beri mal sharýashylyǵyna bel sheship kirisken «Naz» jeke kásipkerligi úshin erte kóktem asa aýyr merzim. Bul kezde dalada tebinde júrgen bıeler qulyndaıdy. Qulyndar sýyqqa tońyp qala ma, ıt-qus ilip kete me dep, jylqyshynyń kózi ilinbeıdi. Jylqyshylar úıirdi kúnimen-túnimen baǵady. Qulyndaǵan bıeni aıdap kelip, saýynǵa baılaý da ýaqytyn jibermeı aınalysatyn jumys.
– Maýsym kezinde bıeler jýasydy, qolǵa úırendi. Qazir olardy saýý asa qıynǵa túspeıdi. Qys boıy tebinde júrgen soń bıeler asaýsyp ketedi de, qulyndaǵannan keıin saýǵyzbaıdy. Olardyń aıaǵyn baılap qoıyp saýamyz, munyń ózi ońaı sharýa emes, – deıdi Sársenbek.
Gúldana da bıe saýýdyń sheberi, qytyǵy basylmaǵan jas bıelerdi sıpalap, birneshe kúnde jýasytyp alady. Stepnıak aýylyndaǵy qymyzdyń naǵyz babyn keltiretin «tehnolog» ta, osy Gúldana. Qymyzdyń dámi baldaı bolǵanymen baby qatty.
– Áńgime qorda ǵoı, aldymen sony baptaý kerek. О́tken jyldyń kúzine qaraı jaqsy pisilgen qymyzdy qys boıy saqtaımyz da, kóktemde jyly jerge qoıyp, oǵan saýǵan sútti jylydaı ákelip quıa beremiz. Bir-eki kún ashyǵannan keıin pisemiz, jyldyń alǵashqy qymyzyn osylaı jolǵa qoıyp alamyz, – deıdi Gúldana. Bıyl oblysta birinshi ret Amangeldi aýdanynda ótken «Qyzǵaldaq» festıvalinde Gúldana usynǵan mamyrdaǵy bal tatyǵan sary qymyzdyń dámin týrıster áli umyta almaı, tamsanyp júrgen bolar, bálkim.
Sársenbek aýylda ósken soń atalar quryǵyn qolǵa almaı eldiń de, jerdiń berekesi kirmeıtinin aıtty.
– «Qulan» baǵdarlamasyna alǵysym sheksiz. 2015 jyly osy baǵdarlama arqyly 10 jylqy alyp edim, qazir onyń sany 30-dan asty. Odan keıingi jyldary et baǵytyndaǵy iri qara alǵanbyz, qazir ony sút baǵytyna aýystyryp jatyrmyz. О́ıtkeni biz úshin sútti sıyrlardy ustaýdyń tıimdiligin sezindik. Mine, sheksiz jatqan jýsandy dalamyz mynaý! Bul jerge otyz jylqy emes, 300 jylqy ustaýǵa bolady ǵoı. Biraq qıyndyqsyz eshnárse qolyńa kókten túspeıdi, – deıdi Sársenbek.
Aýyl sharýashylyǵynda óndirilgen kez kelgen ónim ýaqytyly ótpese, sol kúıinshe shyǵyn bolyp esepteledi. Qazir Amangeldi aýdanynda óndirilgen qymyz ben qurt-maıdyń ótýi birshama jolǵa qoıylypty. Sársenbektiń otbasy pisken qymyz, Gúldananyń qolynan shyqqan sapaly qurt, sary maıdy satý úshin olar aýdan, oblys ortalyǵyna nemese Arqalyq qalasyna baryp áýre bolmaıdy eken.
– Belgili bir kásipkerler bizdiń óndirgen taýarymyzdy úıden kelip alady da, Qostanaı, Arqalyq, Nur-Sultan qalalaryna jetkizedi. Tipti alýshylar bıeniń sútin, saýmalyn, qymyzyn bólek-bólek daıyndaýymyzdy suraıdy. О́ıtkeni olarǵa bıeniń endi saýǵan sútine de suranys beretinder bar eken. Bul bizge de úlken kómek bolyp tur. О́kinishke qaraı biz bıyl sıyrdy kóbirek saýyp, qymyzdy kúnine 25 lıtr ǵana óndirip otyrmyz. Biraq sapasy jaqsy bolǵan soń, qolǵa tıgizbeı alyp ketedi, – deıdi Sársenbek.
Amangeldi aýdanynda jylqy ustap, qymyz óndirip otyrǵandar tek Sársenbektiń otbasy ǵana emes. «Qulan» baǵdarlamasynyń arqasynda qulyndar kóbeıip, qymyzdyń berekesi artty. Qazir aýdan boıynsha 18 323 bas jylqy bar, sonyń 7963 basy – bıe. Mal basynyń artýyna «Qulan» baǵdarlamasynyń yqpaly mol bolǵan. 2014-2017 jyldar aralyǵynda memlekettik osy baǵdarlama aıasynda aýdandaǵy 11 sharýa qojalyǵy 98,3 mıllıon teńgege 248 bas bıe satyp alǵan.
2018 jyly «Igilik» baǵdarlamasymen aýdanda 39 kásipker 320 bas jylqy alsa, 2019 jyly osy baǵdarlama aıasynda 18 kásipker 120 bas jylqy alǵan.
– Amangeldi aýdanynda mal ustaýǵa jaǵdaı jetkilikti. Eń bastysy, jaıylym bar. Bıyl memlekettik baǵdarlamalarmen taǵy da mal alýǵa nıet bildirgender qujattaryn rásimdeýge kiristi, – deıdi aýdan ákiminiń orynbasary Bolat Alpysbaev. Alǵan malyn odan ári kóbeıtip, Sársenbek Dosmaǵambetov sekildi kásibin dóńgeletip otyrǵandar qatary da kóbeıgen. Qumkeshý aýyldyq okrýgynyń Aıtbaı aýylynda «Juman» sharýa qojalyǵy 350 bas jylqy ósirip otyr. Sharýashylyq 50 bıe baılap, óndirgen qymyzyn Arqalyq, Nur-Sultan jáne Qostanaı qalalaryna ótkizedi. Shóbi shúıgin Amangeldi aýdanynan jetkizilgen qymyzdyń sapasyn tutynýshylar biledi. El aýzynda «Amangeldiniń qymyzy» degen brendke ıe. Aýdandaǵy «Qamysbaı-Qyryqmyltyq» sharýa qojalyǵy 30 bıe baılaıdy, olar óndirgen qymyzyn Qostanaı qalasynyń ortalyǵynda «Torǵaıda óndirilgen» degen atpen tutynýshylarǵa usynady. Sonymen qatar «Batpaqqara» sharýashylyǵynyń 25 bıeden saýǵan qymyzy da Qostanaı men Nur-Sultan qalalaryna «Torǵaıda óndirilgen» degen atpen jetkiziledi. Amantoǵaı aýyldyq okrýgyndaǵy Qarajar aýylynda «Rahymbek» sharýa qojalyǵy 50 bıe saýady. Olar elektrmen jumys isteıtin arnaıy bıe saýý jelisin ornatyp, qymyz óndirýdi óndiristik deńgeıge jetkizýge talpynyp otyr.
Árıne, Batpaqqara dalasynda mal basynyń kóbeıgeni aýdannyń ǵana emes, oblysta mal sharýashylyǵynyń damýyna oń áser etedi. Alaıda, bul iste sheshimin kútken máseleler bar. Eń bastysy, aýdanda malshy, jylqyshy jetispeýshiligi belge tebedi.
– Qulyndaǵan bıelerdi saýynǵa úıretpese, teýip jazym etýi múmkin. Ony úıretýge qol kúshi kerek, ıaǵnı jylqyshy, jumys isteıtin adam joq. Sonyń saldarynan bizdiń sharýashylyqtaǵy tebinde júrip qulyndaǵan 11 bıe áli saýylmaı júr. Aýyldaǵy basty másele jylqyshy men malshynyń jetispeýi der edim. Qazir aýyldaǵylar tabysty qolyndaǵy malynan da taýyp otyr, sondyqtan jumysty asa qajet etpeıdi, – deıdi Sársenbek.
Aýyldarda jumysy joqtar da jetedi. Biraq mal baǵýǵa kelgende moıny jar bermeıtinder kóp. Onyń ústine mal urlyǵy da jaýdaı. Uzyn aıaqty maldy úıirimen, tabynymen aıdap ketetinder bar. Osyndaı qıyndyqtar mal sharýashylyǵyn damytqysy keletin kásipkerlerdiń aldyna kóldeneń turady. Amangeldi aýdanynda osyndaı qıyndyqtarǵa qaramastan «Qulannan» órgen qulyndar kóbeıip, qymyz da molaıyp keledi.
Qostanaı oblysy,
Amangeldi aýdany
