Genderlik saıasat degen qaıdan shyqty ózi? Áıel men er-azamattyń óz mindetterin umytyp, birdeı bolýy múmkin be? Otbasyn umytyp, bala tárbıesin bir qudaıǵa tapsyryp, erli-zaıyptylardyń qatar jumysbasty, anyǵyraǵy birdeı salyq tóleýshi bolýy qaı qoǵamǵa tıimdi? Biz osy sııaqty jaıttarǵa basymyzdy qatyryp jatqan kezde, damýdyń dańǵyl jolyna túsken elder saıasattan tys áıel densaýlyǵy men quqyǵyn nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan halyqaralyq jobalardy qarjylandyrýǵa kirisipti. О́ıtkeni dóńgelengen dúnıe qanshama ózgerse de, kez kelgen memleket úshin deni saý urpaq pen áıel densaýlyǵyn qorǵaý kókeıkesti máselelerdiń basynda qala bermek.
Máselen, Kanada federaldyq úkimeti 2023 jyldan bastap seksýaldyq, reprodýktıvtik, ana densaýlyǵy, náresteler men balalardyń densaýlyǵyna qatysty halyqaralyq jobalardy qarjylandyrýdyń jyldyq salymyn birtindep 1,4 mıllıard dollarǵa deıin kóbeıte bastaıtynyn málimdedi. Bul týraly Kanadanyń Úkimet basshysy Vankýverde 3-6 maýsym aralyǵynda ótken Women Deliver 2019 halyqaralyq konferensııasynda málimdedi. Atalmysh májiliske 160 eldiń 8 myńnan astam qoǵam belsendisi men sarapshy qatysqanyn eskersek, bul álemdegi eń iri oqıǵalardyń biri bolǵanyn atap ótken jón.
О́ıtkeni myna jerdiń betinde ár 2 mınýt saıyn júktilik pen bosaný barysynda týyndaǵan dertterdiń asqynýynan áıelder kóz jumyp jatady. Jyl saıyn álemde qaýipsiz medısınalyq kómektiń joqtyǵy men teris túsinikterdiń saldarynan 25 mıllıon áıel ajalǵa bas tigip, túrli jaǵdaıda qaýipti abortqa barady.
«Áıelderdiń quqyqtaryn saıasılandyrýdyń saldary bara-bara asqyna túsýi múmkin. Sondyqtan da mundaı mindetterdi óz jaýapkershiligimizge alamyz jáne qyz-kelinshekterdiń densaýlyǵy, jynystyq jáne bala týýǵa qabilettilik quqyqtaryn qorǵaýǵa ınvestısııa salamyz», dep málimdegen osy halyqaralyq májiliste Kanada premer-mınıstri Djastın Trıýdo.
Qazirgi tańda bala súıýge qabiletti jastaǵy erli-zaıyptylardyń jasandy jolmen jıi júkti bolýǵa júgine bastaýy jeke-dara memleketterge ǵana tán jaǵdaı emes. Áıelderdiń reprodýktıvti densaýlyǵyn nasharlatatyn faktorlar kóbeıip barady. Túsik jasatý men odan keıingi asqynýlardyń, jynystyq jolmen beriletin juqpalardyń, qaýipsiz zamanaýı kontrasepsııalardy paıdalanbaýdyń saldarynan gınekologııalyq aýrýlardyń kórsetkishi kóbeıip keledi.
Bul máselede jahandaný úderisine ilesken Qazaqstan da beıtarap qala almaıdy. Buǵan memleket qana emes, qoǵam tarapynan múddelilik pen belsendilik kún ótken saıyn artyp keledi.
«Aman-saýlyq» qoǵamdyq qorynyń prezıdenti ári qoǵamdyq densaýlyqty saqtaý salasynyń sarapshysy Baqyt Túmenovanyń oıynsha, bizdiń elimizde erte bastan júktilik pen 25 jasqa deıingi qyz-kelinshekter arasyndaǵy túsik jasatý kórsetkishiniń joǵarylyǵy ózektiligin joımaı otyr. Bala kóterýge qabiletti jastaǵy áıelderdiń basym bóligi qajetsiz júktilikten qutylýdyń jalǵyz joly abort dep esepteıdi. Al onyń sońy nemen aıaqtalatyny barshamyzǵa aıan.
«Jasandy túsikten keıin qoıylatyn eń aýyr dıagnoz – bedeýlik. Qazir elimizde árbir besinshi otbasy osy bedeýlik máselesimen betpe-bet kelip otyr. Sondyqtan da reprodýktıvti densaýlyq máselesinde táýekelder faktorlaryn basqarýǵa júıeli túrde kelý kerek. Bul oraıda profılaktıkalyq sharalardyń mańyzy orasan. Zııandylyqty azaıtý jónindegi tujyrymnyń bir qadamy da osy preventıvtik jáne terapevtıkalyq aralasýlardyń jekelegen túrleri bolyp tabylady», deıdi sarapshy.
Sol sııaqty ósip kele jatqan jas aǵzalardy jynystyq joldarmen beriletin túrli ınfeksııalardan saqtaý, jasóspirimderdi zorlyq-zombylyqqa uryndyrmaý syndy jaıttar da osy máselemen sabaqtasady.
Árıne baǵanǵa tamyzyq bolyp otyrǵan máselege qatysty, belgili bir dárejede Úkimet te, qala berdi qoǵamdyq uıymdar da qol qýsyryp qarap otyrǵan joq.
Biraq qoryta kelgende, osynyń túpki máni saıasattan tys, shyn mánindegi adamgershilikke qurylǵan izgilikti bastamalar bolǵanda ǵana baıandy bolaryna san túrli soqpaq pen almaǵaıyp zamandardan ótken halyqtardyń túpkilikti kózi jetti.
