Qazaqstan – О́zbekstan: yntymaqtastyqtyń jańa kókjıegi

Sársenbi, 12 maýsym 2013 2:40

Qazaqstan men О́z­bek­stan­­nyń qarym-qaty­nas­­tary úılesimdi da­mý­­dy­ń jańa sapaly kezeńine kó­te­ri­lýde jáne ol eki memleket halyqtarynyń ál-aýqatyn jaq­sartýǵa, sondaı-aq Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy turaqtylyq pen beıbitshilikti qamtamasyz etý múddesine baǵyttalyp, saıa­sı yqpaldastyqty odan ári ny­ǵaıtý, saýda-ekonomıkalyq yn­ty­maqtastyqty jan-jaqty keńeıtý úrdisimen erekshelenedi.

Sársenbi, 12 maýsym 2013 2:40

Qazaqstan men О́z­bek­stan­­nyń qarym-qaty­nas­­tary úılesimdi da­mý­­dy­ń jańa sapaly kezeńine kó­te­ri­lýde jáne ol eki memleket halyqtarynyń ál-aýqatyn jaq­sartýǵa, sondaı-aq Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy turaqtylyq pen beıbitshilikti qamtamasyz etý múddesine baǵyttalyp, saıa­sı yqpaldastyqty odan ári ny­ǵaıtý, saýda-ekonomıkalyq yn­ty­maqtastyqty jan-jaqty keńeıtý úrdisimen erekshelenedi.

О́zbekstan Qazaqstannyń negizgi áriptesteriniń biri bolyp tabylady, bul kórshiles eldiń ekonomıkalyq áleýeti men saıası róliniń óńirdiń damýymen tikeleı sabaqtastyǵymen túsindiriledi. Egemendi jáne táýelsiz damý jyldarynda О́zbekstanda munaı-gaz salasy, sondaı-aq toqyma, aýyl sharýashylyǵy, qurylys jáne týrıstik salalar qarqyndy damydy. Avtomobıl ónerkásibinde eleýli jetistikterge qol jetkizgen О́zbekstan TMD sheńberinde jeńil avtomobılderdi iri eksporttaýshy, sondaı-aq kólik kommýnıkasııalary men logıstıkada aıtarlyqtaı tabystarǵa qol jetkizdi. Elde 2008 jyldan bas­tap «Naýaı» erkin ın­dýs­trııa­lyq-ekonomıkalyq aımaǵy, 2012 jyldan – «Angren» erkin ın­dýstrııalyq-ekonomıkalyq aı­­maǵy jumys isteıdi, 2013 jy­ly «Jyzaq» jańa erkin eko­no­mı­kalyq aımaǵyn qurý kózdelgen. Bul erkin ekonomıkalyq aı­maq­tarda eldiń logıstıka men tranzıt salalaryndaǵy múm­kindikteri birtindep júzege asy­rylýda. Búginde О́zbekstan aımaqtyq qaýipsizdikti saqtaý men nyǵaıtýda, sonyń ishinde Aýǵanstandaǵy beıbitshilik pen turaqtylyqty saqtaýda mańyz­dy ról atqarady. Saıası kózqaras turǵysynan Qazaqstan men О́zbekstan qazirgi zamanǵy ha­lyqaralyq qatynastar júıesinde teń quqyqty ári jaýapty sýbek­tiler bolyp tabylady ári Eýrazııa keńistiginde aıryqsha orynǵa ıe.
Memleket basshylarynyń tu­raqty kezdesýleri aımaqtyq jáne halyqaralyq saıasattyń eń ózekti máseleleri boıynsha ortaq sheshim tabýǵa múmkindik beredi. Astana men Tashkent BUU, ShYU, TMD, EQYU jáne ózge de halyqaralyq uıymdarda tyǵyz yqpaldasyp keledi.
Qazaqstan men О́zbekstan naqty usynystardy ózara ilge­ri­letý arqyly ıadrolyq taratpaý rejimin nyǵaıtýǵa qatysýda. Bul Astananyń Birikken Ulttar Uıymy aıasynda Iаdrosyz álem jalpyǵa birdeı deklarasııasy bas­tamasyn ilgeriletý boıynsha eki eldiń ortaq ustanymdarynan, son­daı-aq Ortalyq Azııa aıma­ǵynda ıadrolyq qarýdan azat aı­maq qurýdaǵy úılesken qı­myl­darynan kórinedi. О́tken jy­ly qyrkúıekte BUU Bas As­sambleıasynyń 67-shi sessııasynda tıisti qarar qabyldandy.
Jalpy, ekijaqty qatynastarda ótken eki onjyldyqta qol jet­ki­zil­gen oń nátıjeler, joǵary já­ne úkimettik deńgeıdegi baılanystar serpini keń aýqymdy yn­tymaqtastyqty odan ári da­my­týǵa berik negiz qalady.
2013 jylǵy 13-14 maý­sym kúnderi Qazaqstan Respýb­lı­ka­synyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń О́zbekstan Res­pýb­lıkasyna resmı sapary ótedi. Sapar barysynda bizdiń el­derimiz arasyndaǵy kóp qyrly áriptestiktiń joǵary deńgeıin kórsetetin mańyzdy qujattarǵa qol qoıylatyn bolady.
Qazaqstan men О́zbekstan kósh­basshylary saıası jáne saýda-ekonomıkalyq salalardaǵy yn­ty­maqtastyqty odan ári nyǵaı­tý jóninde alǵa qoıyp otyr­ǵan mindetterdi sheshýde О́z­bek­stan Respýblıkasynyń Pre­zı­denti I.Karımovtiń ót­ken jy­ly qyrkúıekte ótken As­ta­naǵa resmı sapary, Qazaqstan Respýblıkasynyń Premer-Mı­nıstri S.Ahmetovtiń 2012 jylǵy jeltoqsandaǵy О́zbekstanǵa resmı sapary, Ekijaqty yntymaqtastyq boıynsha úkimetaralyq komıs­sııa­nyń Tashkenttegi 2012 jyl­ǵy qarashadaǵy otyrysy, Qazaq­stan Syrtqy ister mınıstri E.Ydy­rsovtyń 2013 jylǵy naý­ryzdaǵy jumys sapary jáne qazaqstandyq parlamenttik dele­ga­sııanyń О́zbekstanǵa ótken sáýir aıyndaǵy sapary eleýli ról atqardy.
3-4 maýsym kúnderi Astanada Ekijaqty yntymaqtastyq boıynsha úkimetaralyq komıssııanyń 13-shi otyrysy ótkenin atap ótken jón. Munyń barlyǵy keshendi túrde qazaq-ózbek qarym-qatynastaryn strategııalyq árip­testik deńgeıine shyǵardy, onyń negizinde eki eldiń ulttyq múddelerin saqtaý, aımaqtyq jáne halyqaralyq aýqymda turaq­tylyq pen qaýipsizdikke septesý maqsattary toǵysqan. Qazaqstan men О́zbekstan kóptegen aımaqtyq jáne jahandyq máseleler boıynsha uqsas ustanymda.
Jalǵasyp otyrǵan álemdik qarjy daǵdarysy jaǵdaıynda, árıne, saýda-ekonomıkalyq ynty­maq­tastyqty keńeıtý birinshi kezekti mánge ıe ekendigi túsinikti. Qazaqstan О́zbekstannyń Reseı men Qytaıdan keıingi iri saýda áriptesteriniń biri. Sońǵy jyldary bizdiń elderimiz arasyndaǵy saýda aınalymynyń ornyqty ósý úrdisi baıqalady. 2009-2012 jyldary Qazaqstan men О́zbekstannyń ózara saýda aınalymy 2 eseden astam ósti. О́zbekstannyń Sta­tıstıka jónindegi memlekettik komıtetiniń málimetteri boıyn­sha, eger 2009 jyly bizdiń elderimiz arasyndaǵy ózara saýda kólemi 1,3 mlrd. AQSh dollary bolsa, 2012 jyly 2,7 mlrd. AQSh dollaryn qurady.
Saýda aınalymynyń ósimine áser etetin faktorlardyń biri dep kompanııalar ókildik­teri­niń ashylýy jáne birlesken kásiporyndardyń qurylýyn aıtýymyzǵa bolady. Búginde О́zbekstan aýmaǵynda qazaq­stan­dyq qarjynyń qatysýymen 178 kásiporyn jumysyn júrgizýde, sonyń ishinde 143 birlesken kásip­oryn jáne 35 kásiporyn 100 paıyzdyq Qazaqstan bıznesi úle­sinde, al Qazaqstanda 118 ózbek ká­sip­orny ártúrli salalarda ju­mys isteıdi.
Qol jetkizilgen kórsetkishter saýda-ekonomıkalyq qaty­nas­tar­dy odan ári damytýǵa jaǵymdy ári senimdi faktor retinde baǵalaýǵa laıyq. Qazirgi ýaqytta ekijaqty, sondaı-aq kópjaqty saýda-eko­nomıkalyq qatynastarǵa, sonyń ishinde TMD sheńberindegi Erkin saýda aımaǵy týraly shartty qosa alǵanda, ózara tıimdi ın­ves­tısııalyq yntymaqtastyqty ilgeriletý, tranzıt-kólik kommýnıkasııalaryn tıimdi paıdalaný, kásipkerler arasyndaǵy tikeleı baılanystardy keńeıtý men yntalandyrý, kapıtal men jumys kúshteriniń erkin qozǵalysy, aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý men jetkizý jáne basqalary úlken úles qosyp otyr.
Qazaqstan men О́zbekstannyń bıznes-qoǵamdastyǵy arasynda ekonomıkanyń ártúrli salalarynda tyǵyz baılanystardy jolǵa qoıý ózekti bola túsýde. Eki eldiń Saýda-ónerkásip palatalary arasyndaǵy yntymaqtastyqty damytý da zaman talabyna saı, bul óz kezeginde Qazaqstan men О́zbekstan kásiporyndary arasyndaǵy ózara baılanystardy yntalandyrýǵa septigin tıgizbek. Resmı Tashkent halyqaralyq ma­man­dandyrylǵan EKSPO-2017 kórmesin ótkizetin oryn retinde Astananyń kandıdatýrasyn qol­dasa, bul mańyzdy is-sharaǵa qa­tysý úshin de óz ókilderin jibe­retin bolady.
Ýaqyt ótken saıyn Ortalyq Azııadaǵy memleketter úshin sý-energetıkalyq qorlardy tıimdi paıdalaný erekshe mańyzǵa ıe bolýda. О́zbekstan Prezıdenti I.Karımovtiń Qazaqstanǵa 2012 jylǵy qyrkúıektegi sapary bary­synda memleket basshylary bizdiń elderimizdiń sý-energe­tı­kalyq máseleler boıynsha us­tanymdary ortaq ekendigin má­lim­dedi.
Eki memleket te bul saladaǵy máseleler halyqaralyq quqyq normalaryna sáıkes jáne aı­maq­taǵy barlyq elderdiń múddelerin eskere otyryp sheshilýi qajet­tigin jaqtaıdy. Qazirgi kezdegi sý jónindegi daýlardy saıası ún­qa­tysýsyz jáne Ortalyq Azııadaǵy barlyq memleketterdiń, ásirese, shekaraaralyq ózenderdiń tómengi saǵasynda ornalasqan elderdiń múddelerin eskermesten sheshý múmkin emestigi aıqyn.
Transshekaralyq ózenderdiń, ásirese, Syrdarııa ózenin tıimdi paıdalaný boıynsha ekijaqty jáne keıinderi tórtjaqty keli­sim­derge qol qoıýdyń ózektiligi sezilýde. Sý qorlary tóńiregindegi aǵymdaǵy kúrdeli máselelerdi keıinge qaldyrý Ortalyq Azııa­nyń barlyq memleketteri úshin qaterge aınalýy yqtımal.
Jalpy, Qazaqstan О́z­bek­stan­men ekonomıkalyq ynty­maq­tastyqty damytýǵa basym mán beredi. Bul oń úrdis kele­shekte de jalǵasa bermek, óıtkeni, onyń túpki máni bizdiń halyq­tarymyzdyń baqýattylyǵy men ıgilikke qol jetkizý maqsatyn kózdeıdi.
О́zara tatý kórshilestiktiń mań­yz­­dy sharty retinde mádenı-gýma­nıtarlyq ynty­maq­tastyqty ataýymyz qa­jet. 2012 jyly Tashkentte О́zbek­stan basshylyǵynyń belsen­di qoldaýymen Qazaqstan men О́zbekstan arasynda dıp­lo­ma­tııalyq qatynastardyń orna­ǵa­nyna 20 jyl tolýy aıasynda «Qazaqstan men О́zbekstan yn­tymaqtastyǵyna 20 jyl: ót­ke­ni, búgini jáne keleshegi» at­ty Halyqaralyq ǵylymı-tá­ji­rıbelik konferensııa, sondaı-aq qyrkúıek aıynda О́zbekstandaǵy qazaq kınosynyń kúnderi, al jyl­dyń sońynda qazaq jáne ózbek shyǵarmashylyq ujymdarynyń, óner juldyzdarynyń qatysýy­men saltanatty merekelik kon­sert ótkizildi. Sondaı-aq, qazaq­stan­dyq belgili skrıpkashy Orda­bek Dúısenniń jeke konserti be­rilip, qazaqstandyq telearna jo­basy boıynsha «Aǵaıyn» baǵ­dar­lamasy úshin О́zbekstanda tu­ratyn qazaq dıasporasynyń ómiri jaıynda derekti fılmder túsirildi.
Mádenı-gýmanıtarlyq baılanystardy odan ári nyǵaıtý maq­satynda qazirgi ýaqytta eki eldiń múddeli mem­lekettik organdary Qazaqstan men О́zbekstannyń 2013-2015 jyldarǵa ar­­nalǵan mádenıet salasyndaǵy yn­­­­­ty­­­maq­tastyq baǵdarlamasyn ázirleýde.
Ýaqyttyń ózi bizdiń elderi­miz­de ózara dıasporalardyń úl­ken sany turatyndyǵy sheka­ra­mańylyq jáne gýmanıtarlyq yntymaqtastyqty arttyrý­da mańyzdy ról atqaryp, olar Qazaqstan men О́zbekstan ara­syn­daǵy dostyqtyń naǵyz altyn kópiri bolyp otyrǵandyǵyn dáleldedi.
Qazaqstan men О́zbekstanda táýelsizdik alǵan sátten bastap ultaralyq jáne konfessııaaralyq kelisimdi nyǵaıtýǵa aıryqsha mán berilip keledi. Eki memlekette de tarıhı hám mádenı qundylyqtar qaıta jańǵyrtylýda, qos elde de ulttardyń tól mádenıeti men salt-dástúrlerin saqtap, da­my­týǵa tıisti jaǵdaılar ja­sal­ǵan. Qazaq halqynyń tarı­hı tulǵalary Tóle bı men Áıte­ke bıdiń etnomemorıaldyq ke­shen­deriniń О́zbekstan aýmaǵynda tur­ǵandyǵynyń da tarıhı má­nin atap ótýimiz kerek. 2012 jyl­ǵy sáýirde Qazaqstan Res­pýb­­lıkasynyń О́zbekstan Respýb­lı­ka­syndaǵy Elshiliginiń jáne jer­gilikti atqarý bıliginiń qol­daýymen Naýaı oblysynda «Áı­teke bı» etnomemorıaldyq ke­sheniniń ashylý saltanaty ót­ki­zilip, oǵan eki eldiń zııaly qaýym ókilderi, ǵalymdary men qoǵam qaıratkerleri qatysty. Qa­zirgi ýaqytta osynaý qaıta jań­ǵyr­tylǵan keshender jergilikti jáne qazaqstandyq azamattardyń táý etetin qasterli oryndaryna aınalǵan.
Mádenı salada da eki el ynty­maqtastyǵy jarasym taýyp otyr. Buǵan mysal retinde ulttyq teatrlar men shyǵarmashylyq uıymdardyń ózara gastroldik saparlar almasýyn aıtýǵa bolady. Máselen, jyl saıyn óz­bek teatr ujymdary Almaty qa­lasynda ótkiziletin Ortalyq Azııa halyqtary teatrlarynyń festıvaline qatysady. Sondaı-aq «Dostyq tamyrlary», «Máńgilik dostyq» jáne ózge de derekti fılmder birlesip túsirildi. О́z kezeginde Qazaqstannyń mádenıet jáne óner ókilderi О́zbekstanda ótetin «Sharq taronaları» mýzy­ka­lyq festıvaline úzbeı qatysyp keledi.
Qoryta kelgende, Qazaqstan men О́zbekstan egemendi da­mý kezeńinde ulttyq, saıa­sı jáne ekonomıkalyq da­mý­dyń óz úlgilerin qalyptas­tyr­ǵa­nyn atap aıtqan jón. Mu­nyń barlyǵyn eki eldiń eko­no­mı­kalarynyń ornyqty ósýi, olardyń kezeń-kezeńmen júıe­li ártaraptandyrylýy ınfra­qury­lym­dardyń damýy, mádenıet pen sport, densaýlyq saqtaý men bilim be­rý júıeleriniń nyǵaıýy aıqyn kórsetedi.
Qazirgi halyqaralyq úde­ris­terdi boljaýǵa bolmaıtyndyǵyn, Taıaý Shyǵys pen Soltústik Af­rı­kada oryn alyp otyrǵan des­trýk­tıvti úrdisterdi jáne Aýǵan­standaǵy turaqsyzdyqty nazarǵa alatyn bolsaq, Qazaqstan men О́zbekstannyń Ortalyq Azııa aı­ma­ǵyndaǵy uzaq merzimdi tu­raqty damýdy qamtamasyz etý­ge baǵyttalǵan ózara saıası yqpal­das­tyǵyn tyǵyz úılestirý máselesi barynsha ózekti bola túsedi.
Bóribaı JEKSEMBIN,
Qazaqstan Respýblıkasynyń О́zbekstan Respýblıka­syn­da­ǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi. 
TAShKENT.