«Elbasy 2019 jyldy Jastar jyly dep jarııalady. «Jastar – el tiregi» arnaıy jobasy jumys isteı bastady. Biz «Jas kásipker» jastardyń bıznes-bastamalaryn damytý baǵdarlamasyn iske asyrýdamyz, jastar startaptaryn qoldaımyz. Jastardy jumyspen qamtý baǵdarlamalaryn iske asyramyz. Meniń mindetim – sizderdiń eń úlken armandaryńyzdy iske asyrýǵa jáne jeke «tabysqa jetý tarıhyn» jasaý úshin barlyq múmkindikterdi jasaý. Bizdiń jastar maqsatty, eńbekqor, jigerli, sondyqtan Qazaqstannyń bolashaǵy jastardyń qolynda», degen edi.
Alystaǵy aýyldarǵa barǵysy kelmeıdi
Shyǵys Qazaqstanda jastarǵa qanshalyqty kóńil bólinip jatyr? Jastar jyly aıasynda olar qandaı qoldaýǵa ıe boldy? Oblystyq Ishki saıasat basqarmasyna qarasty oblystyq Jastar resýrstyq ortalyǵynyń dırektory Araılym Esimbekqyzynyń aıtýynsha, búginde óńirdiń qala-aýdandarynda 20 Jastar resýrstyq ortalyǵy jumys isteıdi. «Jasyl el» baǵdarlamasy aıasynda jyl saıyn aımaqta jazǵy maýsymda 1475 stýdent jumyspen qamtylady. Al bıyl osy baǵdarlamaǵa oblystaǵy kóp balaly otbasylardyń 166 balasy qosylmaq. Sonymen qatar «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy boıynsha 2019 jyly 12 jas kásipkerge 27 mıllıon teńgeniń granty bólinipti. «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasy sheńberinde bıyl 256 jas mamanǵa 969 mıllıon teńgeniń nesıesi berilipti. Oblystyq Jastar resýrstyq ortalyǵynyń muryndyq bolýymen, Atyraýdaǵy áriptesteriniń qoldaýymen «Embimunaıgaz» AQ-tyń qarjylaı kómeginiń arqasynda byltyr kóktemde Altaı aýdanynda tasqynnan zardap shekken 6 otbasy baspanaǵa qol jetkizipti. Ortalyq óńirdegi jastar arasyndaǵy qylmysty tómendetý baǵytynda jergilikti polısııa men qylmystyq-atqarý júıesi mekemelerimen tize qosa jumys istep, kóńilge kirbiń túsiretin kórsetkishterdiń tómendeýine úles qosypty. Túzý joldan taıyp, shalt qadam basyp, temir tordyń ar jaǵynan kelgen azamattardy qoǵamǵa beıimdeý baǵdarynda da ıgi isterge muryndyq bolypty. Áke-sheshesi jaısyz otbasy sanalyp, esepke alynǵan balalardy da nazardan tys qaldyrmaı, olardy mektepke daıarlaý jaıyn da esten shyǵarmapty.
«Bıyl elimizde – Jastar jyly, kelesi jyl Eriktiler jyly dep jarııalanyp jatyr. Bul – jastar úshin úlken múmkindik. Biz Jastar jylynda bir rettik emes, olarǵa erteńgi kúni paıdasy tıetin, bolashaqta kádesine jaraıtyn salmaqty dúnıelerdi júzege asyrsaq deımiz. Jaqyn arada ár salanyń bilikti mamandarymen birge oblystyń barlyq aýdan, qalalaryn aralap shyqpaq oıymyz bar. Qazir óńirde jastardyń óz-ózine qol jumsaýy, jas otbasylardyń ajyrasýy ózekti máselege aınalyp tur. Osy baǵytta jumys istemek nıettemiz. «Damý» kásipkerlikti damytý qory arqyly taǵy bir joba qolǵa almaqpyz. Qorǵa jumyssyz jastardyń tizimi berildi. Joba aıasynda 18 ben 29 jas aralyǵyndaǵy jastarǵa 500 myń teńgege deıin grant beriledi. Tek bıznes jospar bolýy kerek», deıdi jastardyń janashyry Araılym Esimbekqyzy.
О́ńirde aýylǵa baryp eńbek etkisi keletin jastardyń qolyn jipsiz baılap otyrǵan jaıttar da bar. Ol – joldardyń nasharlyǵy men shalǵaılyǵy, ınfraqurylymnyń jetkiliksizdigi, baılanystyń joqtyǵy.
«Jyl saıyn aımaqtaǵy aýdan-qalalar ókilderiniń qatysýymen eńbek jármeńkesin ótkizemiz. Sonda baıqaıtynym, stýdent jastar oblys ortalyǵyna jaqyn Ulan, Jarma, Besqaraǵaı, Abaı aýdandaryna júgiredi. Alys aýyldarǵa attap basqysy kelmeıdi. Biz arnaıy saraptama jasadyq. Máselen, shekara shebindegi Katonqaraǵaı aýdanynyń Aqsý aýylyndaǵy mektepte biraz jyldan keıin múlde muǵalim qalmaıtyn sekildi. О́ıtkeni mundaǵy ustazdardyń deni zeınetkerlikke shyǵýǵa jaqyn. Sondyqtan shalǵaı aýyldardaǵy jol, baılanys máselesi sheshilse kóp máseleniń túıini tarqaıtyny anyq», deıdi Araılym Esimbekqyzy.
«Zhas project» jobasy jalǵasa ma?
2018 jyly Qostanaı, Qyzylorda, Aqtóbe, Jambyl, Shyǵys Qazaqstan jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynda Dúnıejúzilik bank pen Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qoldaýymen «Zhas project» jobasy júzege asyrylǵany belgili. Joba sheńberinde oblys jastaryna 260 mıllıon teńgeden astam qarjy bólinip, onyń 130 mıllıony granttardy qarjylandyrýǵa, 135 mıllıony stıpendııa tóleýge jumsalǵan edi. «Jobaǵa oblys aýmaǵynda turatyn 14-29 jas aralyǵyndaǵy jastar qatysty. Basymdyq NEET kategorııasyndaǵy, ıaǵnı jumys istemeıtin, oqymaıtyn nemese jumys istep az tabys tabatyn jastarǵa berildi. Jobanyń nátıjesinde oblysymyzda sút jáne et ónimderin óndirý boıynsha 37 joba qolǵa alynyp, 10 sport úıirmesi, 21 tilderdi jáne kompıýterdi úıretý kýrsy, 14 volonterlik joba, 8 naýbaıhana, 7 shashtaraz ben sulýlyq salony, 4 atele, balalardy damytý úıirmesi, 3 kishi qus fermasy, omarta, dybys jazý stýdııasy, polıgrafııa jáne korreksııalaý synyby, ıppoterapııa kýrsy, aıaqkıim sheberhanasy ashyldy. Aı saıyn ózderiniń jobalary aıasynda 491 qatysýshy myńdaǵan shyǵysqazaqstandyqqa tegin qyzmet kórsetip keledi.
Bálkim bireýge bul jaı ǵana qarapaıym sandar bolyp kórinetin shyǵar. Biraq onyń artynda tek ózine ǵana emes, qorshaǵan ortaǵa kómek kórsetýdi armandaǵan jastardyń jeńisteri tur. Biz osy jastarǵa joba kezeńinde ıgergen bilimderi dara tulǵa retinde damýyna, kómekke zárý adamdarǵa paıdasyn tıgizýge, qarjylandyrý aıaqtalǵan soń jobany jalǵastyrýǵa kómektesedi degen senimdemiz», – degen edi jyl basynda О́skemende ótken qorytyndy jıynda sóz sóılegen atalǵan jobanyń Shyǵys Qazaqstan oblysy boıynsha aımaqtyq úılestirýshisi bolyp jumys istegen Serik Júnisov.
Gazetimizde osy joba arqyly grant utyp alyp, 2 myńnan astam turǵyny bar aýyldy ınternetpen qamtyp otyrǵan Tarbaǵataı aýdanynyń shalǵaıyndaǵy Qyzylkesik aýylyndaǵy jastar týraly «Úsh jigit aýyldy ınternetpen qamtyp otyr» dep maqala jazǵan edik. Talapty jigitterdiń qolǵa alǵan «Sıfrly aýyl» jobasymen tanysýǵa Qyzylkesikke arnaıy barǵanymyzda: «Bizdiń aýyl shalǵaıda oryn tepkennen keıin be, ınternet áli jetpeı jatyr. Qazir ınternetsiz jumys bitpeıtin boldy ǵoı. Myna jastar qolymyzdy uzartyp otyr. Úsheýine rahmet. Endi olar otyrǵan ǵımaratty jaqsylap jóndeýden ótkizip berse durys bolar edi», – dep ótinish bildirgen-di grant utyp alǵan úsh jigittiń biri О́mirjan Muqyshevtiń ákesi Serik aǵamyz.
Rasynda, byltyr bul jobany óńir jastary zor qyzyǵýshylyqpen qabyldaǵan edi. Semeılik jas jigit 60 anany balaǵa massaj jasaýǵa úıretip, oqytyp, qoldaryna sertıfıkat beripti. Zaısan qalasynda «Otbasynda zorlyq-zombylyqqa jol joq» jobasy arqyly 300 áıelge psıhologııalyq-quqyqtyq kómek kórsetilipti. Aıajan atty boıjetken Glýbokoe aýdanynda 50 zeınetkerdi kompıýterlik saýattylyqqa úıretipti. Zaısan aýdany Qarabulaq aýylynyń bir bozbalasy ákimdik bergen tizim boıynsha áleýmettik az qamtylǵan otbasylardyń aıaq-kıimderin jóndep beripti. Altaı qalasynda bir jigit óziniń jobasy aıasynda múgedek jandardyń kólikterin tegin jóndep, alǵystaryna bólenipti.
Araılym Esimbekqyzy bul joba óńirdiń jastaryna úlken qoldaý bolǵanyn, 2018 jyly «Zhas project» jobasy aıasynda grant utyp alǵan jastardyń 80 paıyzy óz kásibin dóńgeletip áketkenin aıtady. «Oblys ákimdigine osy jobany aımaqta jalǵastyrý jóninde jastar tarapynan usynys aıtyldy. Máselen, shekaradaǵy Marqakólde týrızmdi nege damytpasqa?! Tarbaǵataıdyń Qyzylkesik aýylynyń jastary sekildi Marqakóldiń de jastaryna grant berip, alty aı 60 myńnan stıpendııa tóleseńiz kól jaǵasyndaǵy týrızmniń órkendeýine úles qosýdan bas tartpas edi dep oılaımyn. Arnaıy týr jasap, burynǵy aýdan ortalyǵy – Marqakólden kólge deıin týrısterdi nege aparmasqa?! Osyny qolǵa alsaq, sheteldik týrıster qyzyǵýshylyqpen keletinine kúmánim joq» deıdi ol.
Jastarǵa basqosý emes, bıýdjet kerek
Oblystaǵy jastardyń jaı-kúıin, olardy tolǵandyrǵan máselelerdi jaqsy biletin, ózi de jastar saıasaty salasynda jumys istegen Serik Júnisov Jastar jyly respýblıkada da, óńirde de óz deńgeıinde ótpeı jatqanyna, naqty isterden góri paıdasy az jınalystardyń kóptigine qynjylysyn bildirdi. «Jastar jylynda meniń oıymsha, «Zhas project» jobasy sekildi jastarǵa naqty, adrestik kómek kórsetetin baǵdarlamalar júzege asyrylý kerek edi. Mine, jarty jyl ótti. О́kinishke qaraı, mundaı jobalar jasalǵan joq. Merekelik is-sharalardan, forýmnan basqa jastarǵa bıýdjet berildi me? Bıýdjet berilmese olardyń máseleleri qalaı sheshiledi? Onsyz da aldyn ala josparlanǵan dástúrli sharalarǵa Jastar jylynyń logotıpin japsyryp jıyndardy ótkizip jatyrmyz. О́z basym budan basqa eshqandaı nátıje kórip otyrǵanym joq. Jalpy respýblıkalyq arnaıy baǵdarlama, jalpy respýblıkalyq bıýdjet bolmaǵan soń bári beker sekildi. Shyǵys Qazaqstanǵa qatysty aıtar bolsam, joǵaryda aıtyp ótkenimdeı kóp bıýdjetti qajet etpeıtin, qujat jumystary da jeńil «Zhas project» jobasynyń balamasyn óńirde qolǵa alý kerek edi. Buǵan 300 mıllıon teńge oblystyq bıýdjetten tabylar edi dep oılaımyn. Esesine 300 mıllıonǵa qanshama joba qolǵa alynyp, qanshama jas jumys tabar edi. Eń bastysy, qanshama jastyń ıdeıasy júzege asar edi. Jurttyń kóbi jastardy erinshek dep oılaıdy. Joq, olarǵa tek múmkindik berý kerek, jaǵdaı jasaý kerek», degen Serik Júnisov Jastar jylynda jastardyń máselesi sheshilmese de, «jastardyń arasynda shynaıy jumyssyzdyq deńgeıi qandaı, jas otbasylardyń tabysy qansha, memlekettik baǵdarlamalarmen nesıe alý qanshalyqty tıimdi?» degen sekildi olardy tolǵandyrǵan máselelerdi naqty anyqtap alsaq jaqsy bolar edi dep esepteıdi.
S.Júnisov qaladaǵy aýla klýbtarynyń jumystaryn zaman talabyna saı qaıta qaraıtyn kezdiń jetkenin de tilge tıek etti. О́ıtkeni qazirgi jastardyń, jasóspirimderdiń kózqarasy, dúnıetanymy, qyzyǵýshylyǵy basqa. «Aýla klýbtary kitaphana sekildi. Munymen qazirgi jastardy qyzyqtyra almaısyń. Sondyqtan aýla klýbtaryn solardyń qyzyǵýshylyǵyna qaraı beıimdeý kerek» deıdi ol.
Shyǵys Qazaqstan oblysy
