«Bul qazaqtyń balasy,
Teginde neni kórmegen,
Neshe bir jaısań danasy,
Sheshen de bolyp sóılegen.
Kósem de bolǵan oımenen,
Biraq sonyń bári de,
Ydyrap jatqan qazaqtyń,
Qosa almady bastaryn.
Beıbit jatqan elimdi,
Jaýlap alyp qor qyldy-aý,
Kók atty kelip kóldeneń», dep úsh ǵasyr buryn Tóle bı babamyz zar qaǵyp, bolashaq urpaǵyna osydan úlgi alǵyn degendeı amanat tolǵaýyn aıtyp ketpep pe edi. Biz egemendigimizdiń shırek ǵasyrynda aýyzbirshiligimizdiń arqasynda kóptegen jetistikterge qol jetkize aldyq. Menińshe, bul habardyń da negizgi maqsaty elim dep eńirep, halqynyń birligin oılaǵan babalardyń asyl sózderin, amanattaryn halqyna jetkizýdi maqsat tutady.
Habardyń júrgizýshisi jýrnalıst Qoshan Mustafauly sol ótken bı, sheshenderimiz ben handarymyzdyń tulǵalyq qasıetterin, Elbasymyzdyń eren eńbekterimen ushtasqandyǵyn da tilge tıek etip, basa kórsetedi.
Osy rette atalǵan máselelerdi iske asyryp, nasıhattap otyrǵan birden-bir aqparat quraly, bul Qazaq radıosy ekeni ras. Osyndaǵy ultjandy azamattar der edik. Men bala kezimnen «Alpamys», «Qobylandy», «Qambar batyr» epostyq muralaryn tyńdap, Súıinbaı, Maıkót, Jambyl babalarymyzdyń jyrlarymen sýsyndap óstim. Shaǵyn aýylymyzda ár úıdegi radıolar eldegi bar jańalyqty jetkizip turatyn edi. Bizdiń tarıhymyzdy tanyp, ónerge ǵashyq bolýymyzǵa osylardyń sebebi kóp tıdi. Bolashaqta «Máńgilik el» bolýǵa qulash uryp otyrǵan elmiz. Buǵan qazaq halqynyń tarıhyn, babalardan qalǵan dástúrdi bilý óte mańyzdy. Menińshe, jaýap berip jatqan Qazaq radıosynyń «Injý-marjan», «Terme-tolǵaýlar» habarynyń redaktory, avtory Qoshan Mustafaulynyń eńbegi der edim. Men dombyra tartyp, óleń aıtyp, jyr jyrlap kele jatqannan beri Qoshandy jaqsy bilemin. Árkez radıodan habarlaryn tyńdap otyramyn. Bar qazaqtyń joǵyn joqtap, ǵylymı, tarıhı-tanymdyq jarty myńǵa tarta habar jasap, elge usyný kez kelgen adamnyń qolynan kele bermese kerek. Qoshannyń boıyndaǵy óziniń halqyna, jerine, eline degen súıispenshiligi men namysynyń kúshtiligi osyǵan ákelip otyr. Ol habar jasaý barysynda, kóne jyrlardyń túp negizi qaıdan shyǵatynyn, kim oryndaıtynyn jáne qaı elde, qaı jerde ekenine deıin erinbeı, jalyqpaı baryp taýyp, tyńdarmanǵa usynyp júrgen asyl azamat. Qoshan myrza halyq qazynalary, tarıhı muralar, babalar dástúri, handar, bıler, jyraýlar, bizdiń uly batyrlarymyzdyń eńbekterin, jyr-dastandarymyzdyń bárin asqaqtata kóterip, radıodan nasıhattady. Qarap otyrsańyz qazaq halqy, qanshama qıynshylyq kórse de, tárbıelik máni bar, eldi, jerdi súıetin, uly qasıetterin, abyz danalarymyzdyń aýzynan shyqqan asyl sózderin umytqan emes. Onyń dáleli retinde Q.Mustafaulynyń habarynan biraz mysaldar keltirýge bolady.
Mysaly, keıipkerimiz habar barysynda: «Sonaý VII-VIII ǵasyrdaǵy Túrik qaǵandyǵynyń irgesi shaıqala bastaýy, babalarymyzdyń aýyzbirshiliginiń buzylýy HVIII ǵasyrǵa jalǵasyp, halyqty «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulamaǵa» ushyraýyna ákep soqtyrdy. Osybir aýyr kezeńde ǵumyr keshken qazaqtyń aqylman da kóregen úsh bıi jóninde 1993 jyly Ordabasyda Tuńǵysh Prezıdentimiz N.Nazarbaev bylaı dep tebirene sóılegen edi» dep Elbasynyń tujyrymdy oılaryn da utymdy paıdalanyp, kelesi kezekte tyńdarmandy kesteli oı tunyǵyna batyrady. Nemese: «О́tken tarıhymyzǵa kóz salsaq, bı-sheshenderimiz memleket tarıhynda, el taǵdyrynda aıqyndalǵan, álem moıyndaǵan kórkem minez kósem, azýyn aıǵa bilegen sheshen, alyp tulǵalar edi. «Tóle taýyp aıtady, Qazybek qazyp aıtady, Áıteke jaryp aıtady» deı kele, «Sózdiń atasy – birlik, anasy – shyndyq» dep bir túıip tastaıdy.
Kezekti sózjarysynda Qoshan sózdi bylaı tórkindetedi: «Alataýdaı asqaq oıly, ǵulama M.H.Dýlatı babamyz zamandasy el bılegen Ubaıdolla han jóninde: «О́zi taqýa, dindar adam, onyń tusynda «ıgilik pen ádilettilik samaly álemdi hosh ıiske bóledi. Al onyń alaqany-jomarttyq teńiziniń túbindegi laǵyldy dúr tostaǵan syndy bolatyn, aqylman bıleri de barshylyq edi» dep kóp dúnıeni astarlap, aıshyqtap aıtady.
Dúnıe júzindegi eń sulý tildiń biri bizdiń qazaǵymyzdyń tili. Meniń Qoshanǵa sonshalyqty rıza bolatynym habar júrgizýi elden erekshe, tilimizdiń shuraılylyǵyn paıdalana biledi. Onyń ár habarda aıtqan sózderi tarıhqa taspalanady, bir sózi ólmeıdi. Myna bir tirkesterine tamsanbaı qoımaısyz. «Bul habarymyzdy kóshken saǵymdaı munartqan, baǵzy zaman tarıhynan qozǵap, el bolýdy kóksep, tebingini terge shiritip, terligin maıdaı eritip, at ústinde kún keship, el birliginiń bútindigine qyzmet jasaǵan, peıildiń muhıtynan oı men sózdiń laǵyl dúrleri tógilgen, aqyl-oıdyń qazynasy, shabyttansa qara sózdiń ózin jaqut jyrǵa aınaldyratyn, «Túgel sózdiń túbi bir,túp atasy Maıqy bı» babalarymyzdan bastaý alǵan, dara da dana bılerimizge arnasaq dep otyrmyz» deýinde úlken mán jatyr.
Shyntýaıtqa kelgende, Qoshan Mustafaulynyń jasap jatqany – úlken úlgi. Al endi bıler jóninde habar jasaý úshin buǵan úlken batyrlyq kerek. О́ıtkeni bul óte kúrdeli taqyryp. Maıqy bıden bastap búgingi bılerge deıin habar jasaý úshin qur sóz emes, ony zertteý, oqý, tereń bilý kerek. Tarıh burmalaǵandy keshirmeıdi. Qoıatyn suraqtarynyń mazmuny da, qasıeti de ǵıbratqa toly. Habaryna shaqyrǵan qonaǵy da Aqmola oblysy sotynyń tóraǵasy Dosjan myrza parasatty, bilimdi. Onyń da oı-órisi keń, sóıleý máneri, sóz saptaýy erekshe, artyq sózi joq, qysqa da nusqa sóıledi. Ekeýi de óte joǵary deńgeıde iltıpattylyqpen bir-birin tolyqtyryp otyrdy.
Jalpy, Qoshan Mustafauly búkil Qazaqstannyń, sonaý Altaıdan bastap Atyraýǵa deıin, Soltústikten Ońtústikke deıin, kerek deseńiz Qytaı, О́zbekstannyń ishinde júrgen jyraýlardyń ózderin taýyp alyp, efırden berip keledi. Bizdiń halyqtyq qazynalarymyz, jyraýlarymyz, tolǵaýlarymyz umyt bolyp, taptalyp ketetin be edi, osy Qoshandaı azamattar bolmasa. El radıo tyńdaıdy, osyndaı tarıhı habarlardy kútedi, osydan lázzat alady. Halyq qazynalary – úlken baılyq. El kim, qazaq kim degen suraq týǵanda aldymen Q.Mustafaulynyń eńbekterin aıtamyz biz. О́ıtkeni onyń barlyq shyǵarmasy tek qana eline, jerine, halqyna arnalady. Qudaıǵa shúkir, Qoshannyń áli talaı sharýa bitiretinine men ózim senemin jáne rızamyn.
Sábıt ORAZBAI,
Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty
