Eń ulyq mártebe – el senimi

Senbi, 5 qańtar 2013 8:17

Elbasynyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýynda myqty memlekettiń, damyǵan ekonomıkanyń jáne jalpyǵa ortaq eńbektiń negizinde berekeli qoǵam qurý baǵyty aıqyndaldy. Biraq bul uzaq merzimdi mindetti oryndaý úshin, aldymen, eldiń barlyq salasy tórt aıaǵyn teń basýy kerek.

Bul degenińiz, qazirgi aqsap jatqan kóptegen kemshilikterden arylyp qana qoımaı, kez kelgen jahandyq syn-qaterlerge tótep bere alatyndaı máńgilik El bolý jolynda túpkilikti damý. Al osy kózdegen maqsatymyzǵa jetýdiń jetekshi salalarynyń biri jáne biregeıi quqyqtyq saıasatty jetildirý bolyp tabylady. Endeshe, Joldaýda aıtylǵandaı, sot tóreligin júzege asyrý prosesin ońaılatýǵa, ony basy artyq bıýrokratııalyq rásimderden aryltýǵa qaıtkende, qalaı qol jetkizýge bolady? Oǵan qazir qandaı keleńsizdikter qolbaılaý bolyp tur? Mine, osy jáne basqa da máselelerge jaýap izdep, biz Joǵarǵy Sottyń Tóraǵasy Bektas BEKNAZAROVQA jolyqqan edik.

– Bektas Ábdihanuly, atalǵan Jol­­daýda Prezıdent Nursultan Nazarbaev bıliktiń bir tarmaǵy – sot bıligine baı­­lanysty «Quqyqtyq saıasattyń mańyzdy  máselesi  azamattardyń     Kon­s­­­­­­­­­­­­­­­­­­­tıtýsııa kepildik beretin sot arqyly qorǵalý quqyn júzege asyrýy bolyp tabylady», – dep atap ótti. Árbir jeke jáne zańdy tulǵanyń óziniń quqyǵy men zańdy múddelerine nuqsan kelgen jaǵdaıda sotqa júginip, sottan zańǵa saı qoldaý ári qorǵaý tabýy tıis ekendigin kórsetti. Demek, endi tek sot arqyly, meıli kim bolsyn, qorǵalý quqy qashan túpkilikti júzege aspaq?

– Bizdiń elde árbir adamnyń quqyǵyn sot arqyly tolyq qorǵaý barysy túpkilikti ornyqqan. Buǵan jetkilikti negiz de bar. Al Elbasynyń sot júıesiniń aldyna qoıǵan basym mindetteri kúlli halyq úshin shyn máninde ózekti de, mańyzdy ekeni sózsiz. Sondyqtan da, sot ádildigin alqa bılerdiń qatysýymen atqarý, mamandandyrylǵan sottar júıesin qurý, daýlardy sheshýdiń balamaly ádisterin engizý, tergeý áre­ketterine sot baqylaýyn júzege asyrý, sýdıa kadrlaryn daıarlaý men bilik­tiligin arttyrýdyń oqytý júıesin ja­saý, sottardyń buqaralyq aqparat qural­darymen jumysyn túbegeıli ózgertý arqyly sottyń ashyq jáne túsinikti bolýyn qamtamasyz etý sekildi ister otandyq sot júıesin udaıy damýǵa jeteleıdi.

Máselen, Prezıdent Jarlyǵymen alǵash ret tájirıbe retinde Almaty jáne Qaraǵandy qalalarynda mama­n­dandyrylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq sottar qurylǵany belgili. Al 2002 jyldan bastap respýblıkanyń barlyq oblys ortalyqtarynda jáne Astana, Al­maty qalalarynda resmı túrde maman­dandyrylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq sottar ashyldy. Jańa joba ózin-ózi aqtap, jaqsy nátıjege qol jetkizilgendikten, respýblıkamyzdyń barlyq oblys ortalyqtarynda ekonomıkalyq sottar resmı túrde shańyraq kóterdi.

El ekonomıkasynyń jedel damýyna jáne halyqaralyq ekonomıkalyq, qarjylyq baılanystardyń keńeıýine oraı, qarjylyq sottyń qurylýy da zaman talabynan týǵan shara. Sonymen qatar, 2007 jylǵy shildeden bastap alqa bıler soty ınstıtýty engizilip, qylmystyq is júrgizýdi alqa bılerdiń qatysýymen júzege asyrý úrdisi qalyptasty. Qazir Astana, Almaty qalalarynda jáne barlyq oblystarda ákimshilik qylmystyq ister jónindegi mamandandyrylǵan sottar qurylyp, jemisti jumys jalǵasýda. Sot arqyly adam quqyn qorǵaýdaǵy taǵy bir oń jańalyq – Elbasynyń Jarlyǵymen 2012 jylǵy aqpannan bastap barlyq oblystarda kámeletke tolmaǵandardyń isin qaraıtyn mamandandyrylǵan sottar ashyldy. Bul sottar jasóspirimderdiń isterin qarap qana qoımaı, olardyń quqyqtyq bilimi men mádenıetin jetil­dirýge úles qosady dep senemin.

Qylmystyq zańdy izgilendirý maqsa­tynda Qylmystyq kodekstiń keıbir baptaryna ózgerister engizildi. Qylmystyq sot isin izgilendirýdiń máni bilmestikpen qylmystyq áreketke urynǵan, abaısyzda ot basqan, buryn qylmys jasamaǵan adamǵa bas bostandyǵynan aıyrýdan basqa aıyp salý, qoǵamdyq jumystarǵa tartý, bas bostandyǵyn shekteý tárizdi balamaly jazalar túrin qoldaný bolyp tabylady. Sondaı-aq, azamattyq, ákimshilik isterdi, keıbir aýyr emes qylmystarǵa qatysty isterdi bitimgerlik (medıasııa) jolymen, taraptardy tatýlastyrý, kelisimge keltirý, jábirlenýshiniń keshirim jasaýy arqyly sotqa jetkizbeı sheshý de osy izgilik qaǵıdalaryna negizdelgen.

– Bul oraıda, Prezıdenttiń sot isin júrgizýdi barynsha jetildirý jáne ońtaılandyrý jónindegi oılary da óz sheshimin taýyp kele jatqany kóńil qýantady.

– Iá, bul rette tutynýshylar úshin sot sheshimderin qabyldaýdyń kópdeńgeıli júıesin alyp tastap, olardyń quqyǵyn qorǵaýdyń jańa júıesin daıyndaýda kóptegen naqty qadamdar jasaldy. О́zińiz bilesiz, respýblıka boıynsha san myńdaǵan ister qaralady. Buryn ol ister boıynsha shyǵarylǵan, kúshine engen úkimder men sheshimderdiń zańdylyǵyn oblystyq sottardyń qadaǵalaý alqalary birden tekserip, qatelerin tez arada túzep otyratyn. Úsh býyndy júıede zańdy kúshine engen sot aktilerin tekserý tek Joǵarǵy Sottyń ǵana quzyretinde boldy. Elimizdiń basty sotyna azamattardyń jáne zańdy tulǵalardyń shaǵymdarymen túsip jatqan myńdaǵan sot aktileriniń zańdylyǵyn sapaly tekserý ońaı bolǵan joq. Máselen, 2011 jyly Joǵarǵy Sot­tyń ár sýdıasynyń óndirisinde, aı saıyn, turaqty túrde 70-80 isten kem bolǵan joq. Árbir sýdıa apta saıyn 20-30 shaǵymdy saraptap, sot alqasynda baıandaýǵa tıis boldy. Al eger osy isterdiń basym kóp­shiligin Joǵarǵy Sotqa joldamaı, adamdardy Astanaǵa sabyltpaı, oblystyq sottarda qarap, qatelikterin der kezinde joıyp otyrsa, bul halyq úshin de, sot úshin de tıimdi bolar edi. Men osy oı-usynystarymdy Elbasyna baıandadym. Prezıdent usynylǵan aqparatty zerdeleı kele, oblystyq sottardyń áleýetin tolyq paıdalaný jóninde tapsyrmalar berdi.

– Osynyń arqasynda sot isin ońtaılandyrý úshin «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań qabyldandy ǵoı.

– Iá, ótken jylǵy 1 shildeden bas­tap sottar sot isin júrgizýde, ózińiz aıt­qan jańa zańdy qoldana bastady. Zańda apellıasııalyq, kassasııalyq jáne qadaǵalaý satylarynyń isterdi qaraý tártibi óte aıqyn belgilengen. Endi apellıasııalyq satydaǵy sottar aýdandyq (qalalyq) sottarǵa isterdi qaıtadan qa­raýǵa jibermeı, ózderi sot aktilerin tekserip, jańa sheshim shyǵara alady. Tek alqa bılerdiń qatysýymen qaralǵan isterdi ǵana jańadan qaraýǵa jiberýge jol beriledi. Ásirese, apellıasııalyq satydaǵy sottyń qaýlysy jarııa bolǵan sátten bastap zańdy kúshine enetinine nazar aýdarǵan jón. Bul isterdi sózbuıdaǵa salmaı sheshýge jáne sheshimniń oryndalýyn jedeldetýge jol ashty jáne bul jóninde bıylǵy Joldaýda «sot tóreligin júzege asyrý prosesin ońaılatý, ony basy artyq bıýrokratııalyq rásimderden aryltý kerek», dep anyq kórsetildi. Demek, biz ýaqytpen úndese áreket etip kelemiz.

Sonymen qatar, kassasııalyq sot satylarynyń quzyreti keńeıip, to­lyq­qandy jumys isteýine múmkindik berilip otyr. Olar alty aı merzim ishinde zańdy kúshine engen sot aktileriniń zańdylyǵyn tekserip, túpkilikti sheshim shyǵarady. Kassasııalyq satyda isterdiń túbegeıli sheshimin tabýy halyqqa qolaıly ekendigi kúmánsiz. Endi tek oblystyq sottyń kassasııalyq satysynyń sheshimimen kelispegen tulǵalar ǵana Joǵarǵy Sotqa júgine alady. Joǵarǵy Sot olardyń ótinishterin oryndy dep tapsa, isti qadaǵalaý tártibimen qaraıdy.

– Degenmen, sottar aqtaý úkiminen góri aıyptaý úkimin jıi shyǵarady. Munyń sebebi nede?

– Qylmys jasaǵan adamǵa jaza qol­daný zańnyń ǵana emes, adamgershilik ólshemderiniń de talaby. Basqanyń quqyǵyna qol suǵý, ómirine qııanat jasaý jazasyz qalmaýy kerek. Alaıda, qylmys jasaýdyń túrleri, tásilderi, sebep-saldarlary bar. Qasaqana qylmys jasaý bar da, abaısyzda, bilmestikpen qylmystyq áreketke uryný bar. Kánigi qylmyskerdi qoǵamnan alastaý kerektigi kúmán týdyrmaıdy. Al abaısyzda ot basqan, buryn jaza baspaǵan adamdy birden temir tordyń arǵy jaǵyna jiberý qanshalyqty oryndy bolmaq. Túrme adamdy tárbıeleı me, álde taǵdyryn teris arnaǵa buryp jibere me?

Sýdıalar qylmystyq isterdi qaraǵanda osyndaı suraqtarǵa jaýap izdeýge mindetti. Iаǵnı qasaqana, kánigi qylmystarǵa qatysty isterden basqa jaǵdaıda, adamdy bas bostandyǵynan aıyrýǵa sottamas buryn aqtaý amaldaryn da jan-jaqty qarastyrý qajet. Alaıda, birinshi satydaǵy sottardyń sýdıalary osyndaı múmkindikterdi tolyq qarastyrady dep kesip aıtý qıyn. О́ıtkeni, shynynda da bizde aqtaý úkimderi az shyǵarylady. Mysaly, respýblıka sottarynyń 11 aıdaǵy kórsetkishterin alyp kóreıik. 2012 jyldyń 11 aıynda 9 080 adam bas bostandyǵynan aıyrýǵa sottalǵan ( sot úkimi shyǵarylǵan adamdardyń jalpy sanynyń 43/4 %), 379 adam aqtalǵan. 319 adamǵa qatysty sot úkimi alqa bı­lerdiń qatysýymen shyǵarylyp, onyń ishin­de 29 adam aqtalǵan. Bul úrdistiń sebebi nede? Menińshe, bizdiń sanamyzda sonaý Keńestik kezinen qalǵan keıbir saqtanýdyń sarqynshaǵy áli bar. Sebebi, batys elderimen salystyrǵanda, TMD memleketteriniń sottary aqtaý sheshimin shyǵarýǵa sarań. Eýropa elderinde aqtaý úkimderi 40-50 paıyzdy qurasa, TMD elderiniń kópshiliginde bul kórsetkish 2-3 paıyzdan aspaıdy, Qazaqstanda 8-9 paıyz aqtaý úkimderi shyǵarylady. Tek kórshiles Reseıde ǵana bul kórsetkish 20 paıyzǵa jetedi.

– Osynyń da saldary ma, keıde, birqatar BAQ-ta sýdıa sheshimdi du­rys shyǵarmady, is burmalandy, ádiletsizdik boldy dep jatady. Muny oqyǵan jurt eki oıda qalady. Buǵan ne deısiz?

– Rasynda, ókinishke oraı, mundaı jaǵdaı jıi qaıtalanyp jatady. Máselen, keıbir BAQ ókilderi sot otyrysy ótisimen, sol isti qarap jatqan sýdıa bizge birden suhbat bermedi dep jazǵyrady. О́ıtkeni, olar sýdıa sheshim qabyldady ma, endeshe, sol týraly ózi jedel túsinik berýge tıis deıdi. Tipti, sýdıa nelikten sondaı sheshim qabyldaǵanyn aıtyp berýge tıis dep zańsyz talap qoıady. Al en­di osy jýrnalısterdiń talaby durys dep esepteısiz be? Mundaı talap bizdiń Konstıtýsııalyq zańymyzǵa qaıshy keledi. Bul kádimgi esep berý degen sóz. Al sýdıa, zańdarymyzda jazylǵandaı, naqty qandaı sheshimdi qalaı qabyldaǵany jóninde eshkimniń aldynda eshqashan esep bermeıdi. Ol – táýelsiz.

Máselen, ótkende KTK telearnasy­nan Z. degen azamatshany bireýler tonap, odan keıin zorlap ketken dep habar berdi. Bul oqıǵany zerdelep, baıybyna baryp qarasaq Z. ashynasymen birge kúni boıy ishken, sodan kóshede jatyp qalǵan. Sol kezde olardyń qasynan ótip bara jatqan balalar jerde jatqan bir uıaly telefondy qyzyq kórip alyp ketedi. Odan arǵysy belgili, álgi bala­lar bir aıdan soń Z.-ny tonaǵan jáne zorlaǵan degen kúdikpen ustalady. Z. telefonyn joǵaltqan soń bir aptaǵa deıin polısııaǵa esh aryz túsirmegen. Tekserý kezinde balalardy aıyptaıtyndaı naqty aıǵaq-dálelder tabylmaǵan. Balalar, ketip bara jatqanymyzda bir mas áıel jatyr eken, qasynda uıaly telefon jatyr, sony qyzyǵyp aldyq ta ári kettik deıdi. Sol úshin olar sottaldy, al tonaý, zorlyq degen dáleldengen joq. Al endi telearnaǵa osylaı nege shyndyqty ashyp kórsetpeısińder desek, olar, sýdıa sheshimdi qalaı shyǵarǵandyǵyn aıtpady deıdi. Biraq jýrnalıster sottyń baspasóz qyzmetinen eshqandaı aqparat suramaǵan. Sot durys sheshim shyǵarmady dep aıqaı salyp júrgen jábirlenýshilerden suhbat alǵan da, sol boıynsha efırden shyndyqqa saı kelmeıtin dúnıeni habarlaı salǵan. Al bul jerde eger sýdıalar zańdaǵy kórsetilgen baptardy qoldanbasa, onda qandaı sot tóreligi týraly aıtýǵa bolady?

Sol sııaqty Shymkent qalasynda qyz balany polısııa qyzmetkeriniń kólikpen qaǵyp ketkenin, biraq, ol júrgizýshige raqymshylyq jasalǵanyn keıbir telearnalar qaıta-qaıta kórsetip, sotqa kúıe jaǵýǵa tyrysty. Aý, bul jerde sýdıanyń qandaı kinási bar? Adam qaqqan júrgizýshige raqymshylyq jasalmas úshin eń áýeli zańdy ózgertý kerek. Eger sýdıa zańdy basshylyqqa almasa, zańda kórsetilgen baptardy sot isine saı qoldanbasa, onda qandaı tártip bolmaq? Sýdıa qoldanystaǵy zańdy qoldanýǵa mindetti. Eger zań boıynsha raqymshylyqqa jatýǵa tıis adamdy sottap jiberse, sýdıanyń ózi jaýapqa tartylady.

– Sot tóreligin júzege asyrǵan kezde zań buzýshylyqqa jol bergen, qate úkim, sheshim shyǵarǵan sýdıalarǵa qandaı shara qoldanylady?

– Másele sýdıa qateliginiń sıpatyna baılanysty. Eger qate sheshim shyǵarǵan sýdıany birden jazalap, shash al dese, bas alatyn bolsaq, onda bolashaǵymyzdyń qaıyry bolmaıdy. Sýdıany jazalamas buryn ol naqty bir isti qaraǵan kezde zańdy kórineý buzdy ma, álde durys istedi me degen saýalǵa jaýap izdeý kerek. О́ıtkeni, aýdandyq, oblystyq jáne Joǵarǵy Sotta otyrǵan sýdıalar naqty bir is boıynsha ártúrli pikirde bolýy múmkin. Eger aýdandyq sýdıa qylmystyq nemese azamattyq zańnamaǵa saı zań normalaryn qoldansa, alaıda, onyń sheshimimen joǵary turǵan sot sýdıalary kelispeı, basqa sheshim qabyldasa, aýdandyq sot sýdıasy qatelik jiberdi dep aıyptaý durys emes. Al sýdıanyń salǵyrttyǵyna, ne onyń tómengi biliktiligine baılanysty nemese qoldanystaǵy zańdy bilmeýine baılanysty óreskel kemshilik jiberilse, mundaı sýdıanyń jumysyna saraptama jasalyp, atqarǵan jumysy talqyǵa salynýy qajet. Eger sýdıa júıeli túrde qate jiberip, óz qyzmetin jaqsartýǵa talpynbaıtyn bolsa, mundaı adam sýdıalar qaýymdastyǵynan alastatylady.

– Degenmen, bizdiń qolymyzdaǵy má­limetke súıener bolsaq, sot she­shim­deriniń kóbi kúshine enip jatqan kórinedi. Bul sýdıalardyń shyǵarǵan sheshimderine shaǵymdanyp jatqandar joq nemese óte az degen sóz be? Jáne osy­ǵan qarap sot júıesine baǵa berile me?

– О́tken jylǵy on bir aıdyń qo­rytyndysy boıynsha, búgingi kún­de qylmystyq is boıynsha árbir qabyl­danǵan júz úkimniń alpys besi qaıta shaǵymdanýsyz kúshine enip jatyr. Iаǵnı júz úkimniń alpys bes paıyzyna jábirlenýshi de, prokýror da, qorǵaýshy da, qarsy tarap jaq ta qarsylyq tanytpaı, kelisip otyr. Qalǵan otyz bes adamnyń ishinde ıa jábirlenýshiden, ıa sottalýshydan, keıde prokýrordan narazylyq túsedi. Al azamattyq ister boıynsha kúshine engen 88 paıyz is boıynsha eshkim narazylyq keltirmeıdi. Sonda ár 100 azamattyq is boıynsha qaralǵan sot isine 88 adam shaǵymdanbaıdy, ıaǵnı sheshim nátıjesimen kelisedi degen sóz. Bul bile-bilseńiz, úl­ken jetistik. Demek, bul sheshimderdiń bári birden oryndalýǵa jiberiledi. Al ákimshilik ister boıynsha qaralǵan júz istiń 98,8 paıyzyna eshkim qaıta aryzdanbaıdy. Bir paıyzdaı shaǵymdanǵan aryzdar qaıta muqııat tekseriledi.

Mine, bizdiń elimizdiń qazirgi sot jú­ıesine naqty baǵa bergende osy kór­setkishterdi eskerý qajet dep oılaımyn. Eger sot isinde osyndaı naqty kórsetkishter bolyp turǵanda ony attap ótip, joq ol durys emes, bizde bári ótirik, kózboıaýshylyq, ádildik joq dep esh dálelsiz boljammen jalǵan aıtý adaldyqqa jatpaıdy. О́ıtkeni, joǵaryda aıtylǵan derekter sot júıesiniń naqty beınesin kórsetedi. Bul sot reformasyn júzege asyrýdaǵy, sot tóreligi men ádildigin qalyptastyrýdaǵy orasan zor atqarylyp jatqan jumystardyń kórsetkishi. Kórmes túıeni de kórmes degendeı, qalaısha muny attap ótýge bolady? Joǵaryda atalǵan sot júıesindegi úsh dárejede: qylmystyq, azamattyq jáne ákimshilik prosester boıynsha qaralǵan ister nátıjesine, ıaǵnı 65, 88 jáne 98,8 paıyz isterge qaıta shaǵym túspese, qa­laısha ony burmalap, zańsyz deı alamyz?! Al kúshi joıylǵan úkimderdiń sany bir paıyzǵa da jetpeıdi.

– Demek, bizde zańsyz sot she­shim­deriniń sany óte az deısiz ǵoı. Biraq, bul týraly sheteldik sarapshylar ne deıdi?

– Bizde BUU baǵdarlamasy boıynsha 640-tan astam táýelsiz sarapshylar el aralap «Qazaqstandyqtar sot bıligine qanshalyqty senim artady?» degen eń basty suraqqa jaýap izdedi. Olar sot prosesine qatysý arqyly sýdıalardyń beıtaraptyǵyn anyqtady. Sýdıalar  ádil me, sypaıy ma, olarǵa senesiz be, senbeısiz be jáne t.b. kóptegen máseleler ortaǵa salyndy. Ol táýelsiz sarapshylar qazaqstandyqtardyń basym kópshiligi sotqa senim artatyndyǵyn bıliktiń de, sottyń da aralasýynsyz ózderi-aq aıǵaqtap berdi.

Máselen, salystyrmaly túrde aıtar bolsaq, Reseıdiń bir ǵana Máskeý qalasy sottarynda azamattyq isterdiń 13 paıyzy zańda kózdelgen merzimnen ótip qaralady eken. Al bizde respýblıka boıynsha bul bir paıyzǵa da jetpeıdi. Kórdińiz be, qanshalyqty aıyrmashylyq bar. Bizde el boıynsha zańdy merzimde kúshi joıylyp qaralǵan isterdiń sany bir paıyzǵa da jetpeı turǵanda, bir Máskeýde 13 paıyz degen óte kóp.

– Jalpy, sýdıalardyń sany qansha? Bir aıda bir sýdıa shamamen qansha is qaraı alady?

– Búginde sýdıalardyń sany 387 adamǵa qysqardy. Qazir bir aıda ár sýdıaǵa 54 isten keledi. Buryn-sońdy mundaı aýyrt­pashylyq sýdıalarda bolǵan emes. Al muny aıtasyz, Almaty, Astana jáne Qaraǵandy sekildi qalalardaǵy sýdıalarǵa túser aýyrtpalyq tipten kóp, olarǵa bir aıda 150-ge deıin jetedi. Bir aıdyń ishinde munshalyqty tom-tom isti búge-shigesin aqtaryp qarap shyǵý degen múmkin be? Bir is boıynsha qanshama adam sotqa shaqyrtylýy tıis: talapker, jaýapker, kýáger, sarapshy t.b. Al 150 is boıynsha sonshama adamdy shaqyrtyp, olardan jaýap alý, aqyr sońynda istiń bárin birdeı qarap shyǵý sapaǵa áser etpeıdi dep oılaısyz ba? Eger bul isterdi ýaqytynda qarap úlgermese, ıaǵnı isterdiń zańda kórsetilgen merzimi buzylyp qaralsa sýdıa opyq jeıdi. Ol tipti jumystan da qýylýy múmkin.

Biz, árıne, sot júıesindegi bar kem­shilikterdi aıtpaı otyra almaımyz. Árbir qatelikti der ýaqytynda kór­setip otyrmasaq, erteń kesh bolady. О́ıtkeni, joǵaryda aıtylǵan 150 isti ýaqytyly qaraý, oǵan baılanysty durys sheshim shyǵarý ońaı nárse emes. Osy iri qalalardaǵy sýdıalarda bos ýaqyt degen atymen joq. Olar jumys kúnderi úzilissiz, úlgermese senbi, jeksenbi kúnderi de tańǵy saǵat segizden, keshki segizge, onǵa deıin tapjylmaı otyryp jumys isteıdi. Sýdıalardyń otbasy joq pa eken, olar da jurt qatarly dem alǵysy kelmeıdi deısiz be? Biraq olarǵa qalaıda, eń aldymen, jumystaǵy tapsyrylǵan mindetti oryndaý qajet.

Eýropa elderinde ár júz myń adamǵa 30-40 sýdıadan keledi. Tipti, myna irgeles jatqan alyp el Qytaıda ár 100 myń adamǵa 14 sýdıadan keledi eken. Al Qazaqstanda ár 100 myń adamǵa 13 sýdıadan ǵana keledi. Sonda álem boıynsha eń tómengi san bizde. Budan ári sýdıanyń sanyn azaıtý túgil, osy ár sýdıaǵa túsetin júktemeni alyp júrýge múmkin emes jaǵdaıda turmyz. О́tken 9 aıdyń ishinde 97 adam qyzmetten bosady. Sonyń ishinde jıyrma shaqty sýdıa qyzmetin atqara almady degen uıǵarymmen jumystan bosatyldy. Buǵan qosa taǵy osynsha sýdıa mindetin atqara almaıtyn bolǵandyqtan óz erikterimen qyzmetten ketti. Bul bizdegi sot júıesin oıy taıaz, pıǵyly teris, qoly las adamdardan tazartý maqsatyndaǵy qatań sharalardyń júrip jatqandyǵyn kórsetedi. Osy qyzmetten qýylǵan sýdıalardy der kezinde anyqtap, bosatpaǵanda, qazirgi jaǵdaıdy kózge elestetýdiń ózi qorqynyshty. Demek, biz sot júıesinde keleńsizdikter oryn almasyn degen maq­satpen aldyn ala halyqqa qolaıly qadamdar jasap jatyrmyz.

– Iá, elimizdiń sýdıalary zańǵa       sú­ı­e­nip, sheshim shyǵaratyny aqıqat. Alaıda, keıde jazylǵan zańnyń da «tisi» bata bermeıtin jaǵdaılarda sýdıa muny óz tarazysyna tartyp, sheshim shyǵara ala ma?

– Amerıkanyń sot júıesinde pre­sedentti quqyqqa sáıkes jańadan bir isti talqylaǵanda ony buryn qandaı zańmen qaralǵandyǵyna baılanystyryp, ıaǵnı sol zańǵa uqsastyryp júrgizip qana qoımaı, aldyńǵyǵa saı sheshim de shyǵarady. Al bizde Kodeks. О́ıtkeni, bizde buryn mundaı is qalaı, qandaı zańǵa cáıkes qaralyp, sheshilip edi dep emes, jańa is boıynsha árqashan zańǵa ǵana súıenip, ıaǵnı Kodekste ne jazylsa soǵan sáıkes sheshim shyǵaramyz. Sizge bir mysal aıtaıyn. AQSh ta bir qylmys jasaǵan adam zań tártibimen jazaǵa tartylyp, úlken kólemdegi aıyppul tóleýi kerek eken. Biraq ol aılyǵyn aılyqqa áreń jetkizip júrgen qatardaǵy qarapaıym adam emes, mıllıarder bolyp shyǵady. Oǵan sot qylmysy úshin qansha aıyppul salsa da, aqsha túk emes. Al olardyń zańdary boıynsha, ıaǵnı presedentti quqyqqa baılanysty buryn qaralǵan iske saı bul qylmyskerge de tek aıyppul ǵana salynýy kerek eken. Sýdıa sonda ne istegen? Qandaı jaza bolmasyn ol óziniń tárbıelik mánin atqarýy kerek, al myna sottalýshy óte baı adam, sondyqtan oǵan qansha aıyppul salsaq ta túk emes, ıaǵnı jaza bolyp eseptelmeıdi, shybyn shaqqan qurly kórmeıtinin sýdıa túsinedi. Sondyqtan men oǵan aıyppul taǵaıyndamaımyn, kerisinshe, presedentti quqyqtan aýytqyp ony 6 aıǵa qamaýǵa úkim shyǵaramyn, deıdi.

Demek, olardyń zańdy qoldaný tásili ózgeshe, sýdıa istegi oqıǵa barysyna saı zańnan aýytqyp óz paıymy boıynsha sheshim shyǵara alady. Endeshe, biz de eger zańymyz múmkindik beretin bolsa, ana jas balany qaǵyp ketken polıseıdi zańnan aýytqyp, birneshe jylǵa sottap jiberer edik. Amal, ne olaı isteýge Qylmystyq, Azamattyq, Ákimshilik kodeks jibermeıdi, biz tek jazylǵan zańǵa sáıkes úkim shyǵarýǵa mindettimiz. Máselen, bir adam ekinshi bireýge qaryz berdi delik. Biraq ne qolhat, ne aqsha bergeni resmı túrde kýálandyrylmaıdy. Sodan qaryzyn qaıtartý úshin sotqa júginedi. Ekinshi adam alǵan joqpyn, ne berip qoıdym deıdi. Zań boıynsha talap aryz bergen adam óziniń aıtqanyn dáleldeý kerek. Ol dáleldeı almaıdy, óıtkeni, kýá da, dálel de joq. Al shyndyǵynda, birinshi adamnyń qaryz bergeni ras delik, biraq sot birinshi adamnyń qaryzyn qanaǵattandyrmaıdy, óıtkeni, joǵaryda aıtqanymyzdaı, dálel joq. Sonan birinshi adam mindetti túrde sot biliksiz eken, men odan ádildik izdep kelsem ózime dálelde deıdi, ádildik joq eken, dep shý shyǵarady. Mine, osyndaı jaǵdaılarǵa baılanysty talaı adam sotqa rıza bolmaı, zańdy sheshimdi qanaǵat tutpaı, narazylyq tanytady. Onyń bárin men jaqsy bilemin, alaıda, zańnan atap ótýge eshýaqytta bolmaıdy.

– Jalpy, Sizdiń oıyńyzsha, osy quqyq taqyrybynyń jazylý barysy qalaı? Keıbir sot otyrystarynyń jabyq ótýi aqıqattyń ashylýyna salqynyn tıgizbeı me?

– Sot prosesiniń qalaı, qandaı jaǵdaıda ótýi mańyzdy emes, eń ma­ńyzdysy is boıynsha naǵyz shyndyqtyń ashylýy. Mine, sottyń mindeti osy. Keıbir mekemeler, uıymdar, BAQ ókilderi bizdi sot otyrysyna qatystyrmady deı­di, bile-bilsek, sottaǵy qos taraptyń múd­desi úshin eń bastysy olardyń sot otyrysyna qatysýy, qatyspaýy emes, másele aqıqattyń ashy­lyp, zańnyń ústemdik qurýynda jatyr. Keıbir jaýapkerler, kýáler, jábirlenýshilerdiń ózderi telekamera aldynda ashylyp sóıleı almaıdy, aıtaryn búgip qalady. Sondyqtan sot prosesiniń ashyqtyǵy degenimizdiń ózi de «kúrektiń basyn bassańyz saby mańdaıǵa tıedi» degendeı, oılanarlyq másele. Al bizdiń ómirimizde quqyq ara­laspaıtyn sala joq. Zańsyz birde-bir is bitpeıdi. Úıde de, túzde de kez kelgen adamnyń quqy zańdy qorǵalýy tıis. Endeshe, quqyq taqyrybyn jazatyn jýrnalısterdiń sot isinen, zańnan, jalpy, quqyqtanýdan habary bolǵany jón. Byltyr QazUÝ jýrnalıstıka fakýltetiniń stýdentterimen kezdeskende bolashaqta quqyq taqyrybyna qalam tartatyn jýrnalısterdi qazirden bastap tárbıeleý kerektigin aıttym. Sol quqyq taqyrybyna qalam tartýdy kózdeıtin stýdentterden top quryp, olarǵa qazirden bastap eń áýeli, quqyq degenimiz ne, on­daı taqyrypqa maqala jazylǵanda ne eskerilýi jáne maqala qalaı jazylý qajettigi týraly praktıkalyq dáris oqylýy qajet. Ony tek quqyq taqyrybyn biletin, soǵan saı maqalalar jazyp júrgen jýrnalıster júzege asyrýǵa atsalyssa durys bolar edi. Qa­zir ár oblystyq sottarda baspasóz qyzmetiniń suraqtaryna tolyqqandy túsinik beretin bir sýdıadan bekitildi.

– Sotqa quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerlerin attestattaý boıynsha qansha aryz tústi? Olardyń qaralǵandary, adamdardyń qyzmetine qaıta ornalasqandary qansha?

– Osy kezge deıin Astana qalalyq sotyna quqyq qorǵaý organdaryn kezekten tys attestattaý qorytyndysyna baılanys­ty qyryqtan asa talap aryz tústi. Olar qaralyp, sheshim shyǵaryldy. 16 talap aryz qanaǵattandyrylmady, al 7 talap aryz qanaǵattandyryldy, 6 talap aryz kemshiligine baılanysty qaıtaryldy, 4-i qaraýsyz qaldyryldy, 3-i óndiriske alyný aldynda tur, 6-y qaralý barysynda. Joǵary attestattaý komıssııasynyń sheshimine de baılanysty birneshe talap aryz tústi. Olar qanaǵattandyrylmady. Apellıasııalyq tártippen 5 is qaraldy, onyń bári de ózgerissiz qaldyryldy. Áli 9 is qaralý ústinde.

– Keıbir zańsyzdyqqa qarsy kúres júrgizetin komıssııa músheleri Joǵarǵy Sotty jabyq mekeme dep tanıtyny aqparat kózderinde ashyq aıtylady. Buǵan ne sebep?

– Rasynda, zańsyzdyqqa, sybaılas jemqorlyqpen kúres júrgizetin, partııalyq baqylaý jasaıtyn keıbir komıssııa basshylary ózderine sýdıalar isine baılanys­ty aryz tússe, biz sot júıesin tekserýge tıispiz dep esepteıdi. Bul bizdiń zańymyzǵa qaıshy áreket. Baıqap qarasańyz, olar sot qyzmetin ózderine almaqshy. Sýdıalardyń qaraǵan isterin aldyrtyp, táýelsiz zańgerler arqyly tórelik júrgizbekshi. Eger bir partııa sondaı quqyqqa ıe bolsa, erteńgi kúni ekinshi, úshinshi partııalarda da zańsyzdyqqa qarsy komıssııalar qurylyp sottyń qyzmetine qol suǵýǵa, bılik aıtýǵa, sóıtip, ózderinshe sheshim shyǵarýǵa ulasady. Munyń aqyry qaıda aparady? Kimniń sot, kimdiki durys, kimdiki burys ekendigin aıyryp, bilý múmkin bolmaı qalady. Sýdıalar týraly arnaıy zań bar, oǵan qol suǵýǵa eshkimniń qaqy joq. Onyń ústine sýdıalar partııa, uıym, birlestik músheliginde joq, onda kirýge quqy da joq. Al árbir taǵaıyndalatyn sýdıa, sot tóraǵalarynyń aty-jóni saıtymyzda, gazette únemi jarııalanyp turady. Eger solardyń bireýi týraly aqparat biletin bolsa, kez kelgen adamǵa jazýǵa bolady. Ondaı pikir mindetti túrde eskeriledi. Biraq jańaǵy atalǵan komıssııalar tarapynan birde-bir ret bir úmitker sýdıa, ıakı sot tóraǵalary týraly pikir jazylmady. Áıteýir tıse – terekke, tımese – butaqqa dep únemi jalpylaı jala jaba berý etek alǵan.

– Joldaýdaǵy sot júıesi aldyna qoıylǵan naqty talaptardyń biri – bul sottardyń jumysyn jeńildetý maqsatynda daýlardy sottardan tys retteý ınstıtýttaryn damytýdy jalǵastyrý boldy.

– Iá daýlardy sheshý sottardan tys tártippen júrgiziletindeı tetikter qarastyrý kerektigin Elbasy qadap aıtty. Bul jóninde jumystar atqarylyp jatyr. Otandyq sot júıesi qazirgi kúni medıasııa (bitimgerlik) ınstıtýtyn taraptardy tatýlastyrý, kelisimge keltirý, jábirlenýshiniń keshirim jasaýy ıns­tıtýttaryn zań sheńberinde barynsha keńinen qoldanýda.

–  Áńgimeńizge raqmet.

Áńgimelesken

Aleksandr TASBOLATOV,

«Egemen Qazaqstan».