* * *
Respýblıkaǵa belgili jýrnalıst Sovet Shımanbaev Qaraǵandy oblysynyń Aqtoǵaı aýdanyndaǵy áıgili Qyzylaraı taýyndaǵy Aqsorań shyńynyń eteginde týdy. Qyzylaraı taýy ataqty Kent, Qarqaraly taýlarymen jalǵasady. Alty alashtyń arysy Álıhan Bókeıhan, Jaqyp Aqbaev, Álimhan Ermekovtiń kindik qany tamǵan kıeli ólke ǵoı.
Sábeń aýylǵa jıi keletin. Áke-sheshesiniń kózi barda Jińishkege at basyn burýdy bir sát te umytpaıtyn. 1970 jyldyń jazy. Bala kezimiz. Bir kúni shaı ústinde «Sport» gazetin qolyna ustap, oqyp otyrǵan Maǵuz aǵam:
– Sovettiń de aýylǵa at izin salatyn mezgili bolyp qaldy-aý, – dedi. Sóıtti de:
– «Sport» gazetine maqalasy jıi shyǵyp júr, jaqsy jýrnalıst, – dep bir qoıdy.
...Keıinnen bárin de túsindim. Taý bókterindegi Ospanǵaly aqsaqaldyń jalǵyz uly Sovet kóp keshikpeı «Lenınshil jasqa» aýysty. Aǵaıym Maǵuz rýhanı jan dúnıesi baı adam bolatyn, gazet-jýrnaldarǵa kóptep jazylatyn. Men de qumarlana oqımyn. Armanym jýrnalıst bolý. «Lenınshil jastan» «Bul kúnde Tımýr trener» degen úlken ocherkti oqydym. Avtory Sovet Shımanbaev, qyzyqpaı gór. Kóp keshikpeı «SQ»-ǵa aýysypty, taǵy bir tartymdy ocherkin oqydym. Taqyryby «Gımalaıdyń kún súıgen shyńdary bar». Meniń asyl aǵamen jaqyndyǵym osylaı bastalǵan-tyn.
Ospanǵaly ákemiz, sol úıdegi Rysbala anamyz bar jıǵan-tergenin saqtap qoıady. Jaz ortasynda Sovet aǵanyń otbasymen elge kelýi dástúrge aınalǵan. Birde Sovet aǵanyń kelgenine ózim kýá boldym. Maǵuz aǵammen birge aýylda qarsy aldym. Jaqyn kelip sálem berdim. Aqquba óńdi, ádemi jigit aǵasy, sulý, kórkem kórindi maǵan. Anam Saqan, jeńgemiz Kúlásh Sovetke dep saqtaǵan semiz qoıyn soıyp, basyn úıtip, qonaqqa shaqyrdy. Sol kúni Sovet aǵanyń oń jaǵynda otyryp, biraz súısindim, qanattandym. Maǵuz aǵam ekeýi zamandas edi, uzaq áńgimelesti, syrlasty.
Ol 1938 jyly dúnıege kelgen.
Bir kezderi alaqandaı Aqtoǵaıdan shyqqan bes jýrnalıst-aqyn bir mezette «Egemen Qazaqstanda» istedi. Olar: osy Sábeń, Dáýitáli Stambekov, Abzal Bóken, Serǵazy Muhtarbekov, menshikti tilshi Baǵdat Mekeev edi. Olardyń barlyǵy da Sábeńdi aǵa tutty.
* * *
Balqash qalalyq «Balqash óńiri» gazetiniń redaktory bolyp aıaqastynan taǵaıyndala qaldym. Buryn bas redaktorlyqqa talas-tartys shıelenisti bolatyn. Oryn bos tur, usyndy, kelistim. Kóp uzamaı Sovet aǵa keldi Almatydan. Kabınetimde birinshi bolyp quttyqtady. Ekinshi bir arnaıy kelip quttyqtaǵan oqymysty aǵam Tóleýqadyr Toqtamysov edi.
– Qoǵamdy túzeımin dep kúıip ketip júrme. Bılik te, gazet te ustaranyń júzi, abaı bol. Gazetiń jaqsy bolýy úshin talantty jýrnalısterdi janyńa jına, jaqyn tart, – dedi.
Aǵanyń aıtqan aqyl-keńesin shama-sharqym kelgenshe isteýge tyrystym.
* * *
Aǵanyń bedeli taýdaı boldy. Jaryqtyq, «SQ»-nyń arqasy ǵoı dep otyratyn. О́zi de kópshil, ashyq-jarqyn edi. Jazǵan kósemsózdik materıaldaryn kitap etip shyǵardy. Ákesi Ospanǵaly Uly Otan soǵysyna qatysqan. Jurtshylyq Shımekeńdi Toqyraýyn Aq bıdaıynyń atasy deıtin.
Mektepti bitirgennen keıin Aqtoǵaı aýdandyq «Qyzyl tý» gazetine túrli taqyrypta maqala jazady. Osy gazetke qyzmetke qabyldanady, kitaphanashy bolyp eńbek etedi. Arman qýyp Almatyǵa keledi. Qazaqtyń S.M.Kırov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetine túsip, oıdaǵydaı bitirip shyǵady. Sóıtip jýrnalıstik eńbek jolyn respýblıkalyq «Sport» gazetinen bastaıdy. Jaqsy aǵa sport taqyrybynda túrli-túrli máselelerdi kóterdi, aýyl sportynyń jandanýyna basa nazar aýdardy. О́zi de sportpen únemi, udaıy shuǵyldanatyn. Al 1960 jyldardyń sońyna taman «Lenınshil jas» gazetiniń sol kezdegi bas redaktory, qoǵam qaıratkeri, belgili jazýshy Sherhan Murtaza Sovet aǵany óz redaksııasyna shaqyryp, sport bólimin basqarýdy usynady.
* * *
Aqtoǵaıdan shyqqan tuńǵysh kásibı jýrnalıst Sovet Shımanbaıdyń esimin este qaldyrý úshin nendeı áreket jasalyp jatyr? Ázirshe, túk te joq. Bizdiń patsha kóńil aıtady. Sábeń eńbek jolyn kitaphanashy bolyp bastady ǵoı. Olaı bolsa aýdan ortalyǵyndaǵy, nemese Shabanbaı bı aýylyndaǵy kitaphanaǵa Sovet Shımanbaı esimi berilse tipten jarasyp-aq keter edi. Bul usynysymyzdy aýdandyq mádenıet salasynyń basshylary qoldaıdy, nazardan tys qaldyrmaıdy degen oıdamyz.
Shabanbaı bı aýyly Sábeńniń kindik qany tamǵan ataqonysy. El arasynan shyqqan osyndaı jaqsy men jaısańdardy osy turǵyda este qaldyra alamyz.
Sábeń ár jyldary «Egemen Qazaqstannyń» basshysy bolǵan Sapar Baıjanov, Kórik Dúıseev, Ábish Kekilbaev, Sarbas Aqtaev, Nurlan Orazalın, Erjuman Smaıylov, Janbolat Aýpbaev sekildi aǵa-inilerin qurmetpen atap otyratyn. Aıtys-tartysqa múlde aralaspaıtyn.
– Sábeńmen qurdas edim, syrlas edim, aqkóńil bolatyn. Sonaý 1960-jyldarda bir úzim nandy bólip jedik. Qoly qalt etkende eldegi áke-sheshesine tartyp ketetin. Týǵan aýyly Aqtoǵaıdy óte-móte ystyq kórdi. Asqaqtata maqtaýdan jalyqpaıtyn. Shynynda da Aqtoǵaı maqtaýǵa turarlyq ólke ǵoı, – dep shat-shadyman kúı keshetin jýrnalıstıkanyń tarlanbozy Nurmuhan Orazbekov aǵamyz.
Sábeń elge kelgen saıyn halqyna eńbegi sińgen aıaýly aǵasy Mákárim Nurjigitovtiń qara shańyraǵyna qaraı mindetti túrde at basyn buratyn, sálem berip, maýqyn basatyn. Aǵalardyń jarasymdy ázilderine san márte kýá boldyq.
– Sovet-aý, ana jazǵysh, qalamy júırik Nurıddın Mýftah qudamyzdy aýylǵa bir alyp kelseńshi, áńgimeleseıik, syı-qurmet kórseteıik, ádilet jolynda júrgen jigit qoı, jazǵany unaıdy, – dep otyratyn.
Sábeńniń úıindegi jeńgemiz batystyń qyzy bolatyn. Qarymdy jýrnalıst Nurıddın aǵamyz da batystan. Sábeń bul turǵyda abyz jazýshy, ǵulama Ábish Kekilbaev, talantty aqyn Jumeken Nájimedenov, ataqty fotojýrnalıst Sıez Básibekovpen qadirles, syılas boldy. Ony da kózimiz kórdi.
Bir kezderi alaqandaı Aqtoǵaıdan shyqqan bes jýrnalıst-aqyn bir mezette «Egemen Qazaqstanda» istedi. Olar: osy Sábeń, Dáýitáli Stambekov, Abzal Bóken, Serǵazy Muhtarbekov, menshikti tilshi Baǵdat Mekeev edi. Olardyń barlyǵy da Sábeńdi aǵa tutty.
Birde Almatydan telefon soqty.
– Sen, «Ortalyqtyń» Balqashtaǵy menshikti tilshisi emes pe ediń, bizdiń sol óńirdegi tilshimiz Maǵaýııa Sembaev oblystyq gazetke bas redaktor bolyp ketti. О́zi Qarqaralynyń jigiti, durys bala, – dep júrek lúpilin jetkizgen-tin.
Sol «durys balamen» aralas-quralasqanymyzǵa da jıyrma jyldan asyp barady.
* * *
Qazaq jýrnalıstıkasynda ózindik qoltańbasy bar Shımanbaıdyń Soveti jaıly qysqasha aıtpaǵymyz osy edi. Qadirles aǵanyń baqıǵa ketkenine biraz boldy. Taǵdyrdyń jazýyna ne shara, jeńgemiz Gúlim de kelmes saparǵa ketti. Sońynda Aryn, Arǵyn esimdi uldary qaldy. О́miriniń jalǵasy – nemereleri ósip jatyr.
«Men ǵoı, Shımanbaıdyń Soveti», degen bııazy únin árdaıym saǵynyp júremin.
Kelmeske ketken asyl aǵalar-aı!
Oralbek JÚNISULY,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi
Qaraǵandy oblysy
Sýrette: jýrnalıst Sovet Shımanbaı ómirlik jary Gúlimmen birge.
