– О́zińiz biletindeı, «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń iske qosylýyna brıtandyq sarapshylar úlken úles qosty. Olardyń jumysyn qalaı baǵalaısyz? Ortalyqtyń áleýeti qandaı?
– «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵymen tyǵyz yntymaqtastyq ornatqanbyz. «TheCityUK» brıtandyq jáne qazaqstandyq sarapshylardyń bastamasymen birqatar jumys toptaryn qurdy. Sol arqyly halyqaralyq ashyq yntymaqtastyq qaǵıdaty men halyqaralyq retteýshi standarttaryna sáıkes qurylymdyq elementterdi biriktirýge atsalysty. Ortalyqtyń quqyqtyq jáne zańnamalyq negizi retinde aǵylshyn quqyǵyna sáıkes áreket etip, daýlardy sheshý jáne arbıtraj júıesin soǵan negizdeıdi degen senimimiz aqtaldy.
2016 jyldan beri yntymaqtastyq ornatqan brıtandyq zań sarapshylary men kompanııalardyń kóbi búginde AHQO-nyń Quqyqtyq konsýltasııalyq keńesi, Soty jáne halyqaralyq tórelik ortalyǵy arqyly jumysyn sátti jalǵastyryp otyr. Ulybrıtanııa bıligi Nur-Sultandaǵy elshiligi arqyly bizdiń jumysymyzǵa úlken qoldaý kórsetedi.
Osyndaı qysqa merzim ishinde qarjy ortalyǵyn qurý arqyly Qazaqstan tarapy eldegi ekonomıkalyq damýdyń deńgeıine halyqaralyq ınvestorlardyń kózin jetkizdi. Bul – el ekonomıkasyn jekeshelendirý men ártaraptandyrýdyń aýqymdy prosesin iske asyrý úshin mańyzdy.
– Nur-Sultan álemdegi qarjy habynyń birine aınalýdy kózdeıdi. Bul úderiste AHQO-nyń alar orny qandaı? Nur-Sultan qarjy habyna aınalý úshin qandaı salalarda jumysty jandandyrý qajet?
– AHQO-nyń negizgi fýnksııalarynyń biri – otandyq jáne halyqaralyq deńgeıdegi ınvestorlar, qarjylyq qyzmetterdi jetkizýshiler jáne basqa da mańyzdy múddeli taraptar úshin Qazaqstannyń jahandyq profılin jáne eldegi múmkindikterge qol jetkizýdiń túsinikti ári senimdi tásilin qurý.
London men Ulybrıtanııanyń qarjy ortalyqtarynyń tarıhy dáleldegendeı, mundaı múmkindikter tanymal jáne bıznesti júrgizýge senimdi orta arqyly ǵana tolyq iske asady. Zańnyń ústemdigi bızneste óte mańyzdy oryn alady jáne AHQO josparlaǵan maqsattarynyń negizi de osy.
Osy oraıda «TheCityUK» korporatıvtik basqarý kodeksin jáne etıkalyq tájirıbe men bıznes júrgizýdiń eń joǵary standarttaryn qamtamasyz etý ádisterin ázirleý boıynsha AHQO-men tyǵyz jumys isteıdi. Ulybrıtanııada jáne basqa da aǵylshyn quqyqtyq negizine baǵynatyn elderde úzdik tájirıbeni qamtamasyz etý – basty mindetimizdiń biri. Sondyqtan bul jumysty AHQO-da da jalǵastyramyz.
Ortalyqtyń jumysyn qadaǵalaıtyndar úshin jaqsy jańalyq bar. AHQO basshylyǵy qandaı jumys isteý qajettiginen, nendeı máselelerge kezigetinimizden habardar. Sondaı-aq Ulybrıtanııany asa mańyzdy áriptes retinde ári qaraı qarastyrý baǵytyndaǵy jumys jalǵasa beredi. Tabysty yntymaqtastyqtyń eki elge paıdasyna qazirdiń ózinde kýá bolyp otyrmyz.
– AHQO-nyń negizgi maqsattarynyń biri – ınvestısııa tartý. AHQO osy turǵydan basqa elderge qanshalyqty qyzyqty bolýy múmkin? Jalpy alǵanda, Ortalyq Azııa, onyń ishinde Qazaqstan ınvestorlar úshin qanshalyqty tartymdy?
– Halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń tabysyn anyqtaýǵa kómektesetin faktorlardyń ishine sheteldik ınvestısııalardy tartýdyń paıdasy kiredi. Bankter, saqtandyrý, qorlardy basqarý, baǵaly qaǵazdar, týyndy qarjy quraldary, valıýta aıyrbastaý, kásibı qyzmetter jáne eń bastysy, adam kapıtalynyń bir jerde ornalasýy mańyzǵa ıe.
AHQO osy faktorlardy eskeredi. Álemdegi búkil halyqaralyq qarjy ortalyqtary London, Nıý-Iork nemese Sıngapýrdaǵy sekildi jahandyq habqa aınalmaıtyny belgili. Endeshe, jergilikti nemese óńirlik deńgeıge kóńil bólgen, maqsatty mamandandyrylǵan qyzmet usynatyn, belgili bir taýar túrlerine basymdyq bergen qarjy ortalyqtarynyń bolashaǵy zor. Biraq ádil jáne ashyq zańnamalyq orta – eń mańyzdy faktor. Qalǵan faktorlardyń tabysy osyǵan tikeleı baılanysty.
– AHQO daýly jaǵdaı týyndaǵanda aǵylshyn quqyq qaǵıdattary júıesine júginetini belgili. Jalpy, aǵylshynnyń quqyqtyq prınsıpteri qalaı jumys isteıdi?
– Aǵylshyn quqyq qaǵıdattary Ulybrıtanııadan basqa álemniń kóptegen bólikterinde, onyń ishinde Aýstralııa, Kanada, Gonkong, Úndistan jáne Jańa Zelandııada qoldanylady. Onyń prınsıpteri – sottardyń úlgili isterine negizdelgen jazylmaǵan zańdardyń jıyntyǵy. Aǵylshyn quqyǵy sot organdary men jarııa alqabılerdiń pikirleri men túsindirmelerine negizdeledi. Onyń maqsaty – tıisti isterge túsindirmelerdiń biryńǵaı standarttaryn qoldaný arqyly dáıekti nátıjelerge qol jetkizý.
Ulybrıtanııanyń birqatar sottary men zańgerlerin tartý arqyly azamattyq jáne kommersııalyq daýlardy sheshýdi halyqaralyq standart boıynsha júrgizýge múmkindik bar. AHKO-ǵa Lord Výlf (AHQO Sotynyń tóraǵasy), Barbara Domann (AHQO Halyqaralyq tórelik ortalyǵynyń tóraǵasy) jáne Maıkl Bler (AHQO Quqyqtyq konsýltasııalyq keńesiniń tóraǵasy) sııaqty Birikken Koroldiktiń birqatar syıly halyqaralyq bas sottary, sýdıalary jáne zańgerleri kiredi.
Bul sot Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesine táýelsiz. Onyń apellıasııalyq soty, is júrgizý normalary, usaq talaptar úshin arnaıy jedeldetilgen prosedýrasy bar. Eń bastysy, AHQO sotynyń sýdıalary, rásimderi, tájirıbeleri jáne standarttary qazirgi ýaqytta Ulybrıtanııada jáne búkil álem boıynsha basqa da iri qarjy ortalyqtarynda jumys isteıtin kásipkerlerge tanys.
– Qytaıdyń «Bir beldeý, bir jol» bastamasy búgin álemde jáne óńirde óte ózekti. Osy úderiste AHQO-nyń róli qandaı?
– AHQO-da «Beldeý jáne jol» sheńberindegi kez kelgen ulttyq ınfraqurylymdyq jobany damytý úshin asa mańyzdy quqyqtyq kepildikter bar. Bul «Beldeý jáne jol» sheńberindegi bastamalardy ilgeriletýge qajetti óte kúrdeli qatynastar men baǵdarlamalarǵa tirek bolatyny anyq.
Atalǵan bastama aıasynda kózdelgen aýqymdy jobalarǵa atsalysýǵa qyzyǵatyndar kóp. Halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń qundylyǵy osyndaı kezde anyqtalady. Qatysýshylar men uıymdardy biriktirý, yntymaqtastyq pen kelisimsharttar úshin negizder usyný, kez kelgen daý nemese kidiris boıynsha ádil sheshim qabyldaý nemese sheshý úshin senimdi prosesti usyný sekildi qyzmetter mańyzǵa ıe.
Ulybrıtanııa turǵysynan biz «Beldeý jáne joldyń» mańyzyn kórip otyrmyz. Qazaqstanmen jáne AHQO-men qarym-qatynasymyz Ulybrıtanııa qatysatyn jobalardyń qundylyǵy men kommersııalyq ımperatıvin arttyrady. AHQO Qazaqstannyń Qytaımen qarym-qatynasynda mańyzdy áriptesi bola otyryp, ulttyq jobalardy anyqtap, damytady, birlesken ınvestısııalarǵa járdemdesedi, júzege asyrylatyn jobalar úshin zańnamalyq jáne normatıvtik ortany qamtamasyz etedi. Ulybrıtanııa halyqaralyq zań jáne ınvestısııalyq jobalar salasyndaǵy saraptamalyq bilimdi usyna alady. Sondaı-aq qosymsha qarjylandyrý jáne ınvestısııalar kózderimen kómektesýine múmkindik bar. Osyndaı jobalar barysynda kezdesetin transshekaralyq kelisimsharttarǵa qatysty daýlardy sheshýge oń yqpal etedi.
Qarjy ortalyqtary jaqsy yntymaqtastyqtyń arqasynda ósip keledi. Mundaı ósý qarjy ortalyqtary ornalasqan elderdiń ekonomıkasyna paıda ákeledi. Qazir Ulybrıtanııa men Qazaqstannyń qarjy ortalyqtary arasynda osyndaı áleýet paıda bolyp jatqanyn kórý qýantatyn jaıt.
Áńgimelesken Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
