Ádeptilik – ákeden

Sheshem «qalaı eken?» degendeı tý syrtymnan kúle qarap tur eken. Men jumysty jan-tánimmen berile istep jatqan syńaı tanyttym. Ákem men jaq­qa birer márte qaraǵyshtady da úıge kirip ketti. Sodan áke-she­shem shaıǵa shaqyrǵansha qora­dan shyqqanym joq.

Úıge kirsem, ákemniń qabaǵy qatýly eken. Sheshem «ákeń ashýly, ony mazalama» degendeı ymmen túsindirdi. Dastarqan shetine dybysymdy bildirmeı jaıǵastym.

– Sabaǵyń qalaı? – dep surady ákem.

– Jaqsy.

– Bolashaq – bilimde. Saba­ǵyńdy jaqsy oqy, – dedi ákem.

Áńgime osymen bitti.

Dastarqan basyndaǵylar túgeldeı ákemniń qabaǵyn baǵyp, ol kisi bata bergennen soń ǵana ornymyzdan kóterildik.

Bul bir bizdiń ǵana otbasy­myz­da qalyptasqan dástúr emes-ti. Aýyl­daǵy barlyq otbasy áke­leriniń ǵana aıtqanymen jú­­re­tin. Bul buljymas zań dep esep­teýshi edik. Analarymyz balalaryna únemi ákeni syılap, qurmet kórsetýge tárbıeledi. Qatar­lastarymyz ákeleriniń aıaq kıimin maılap qoıatyn. Úlken kisi­ler (atalar, ájeler) kelse, keterinde aldaryna kebisin qoıý­dy sanamyzǵa sińirgen bolatyn. Ol kezde búgingideı avto­kólik qaıda, esekterine qolty­ǵynan demep mingestirip, shylby­ryn qolyna ustatyp, jolǵa salyp jiberetinbiz. Tárbıe nári jas­tar­dyń sanasyna osylaı sińdi.

Osy bir buljymas zań, bu­zyl­­maıtyn qaǵıda sońǵy kezde kúrt ózgerdi. Oǵan keshegi to­qyraý jyldary da sebep sııaqty. О́ıtkeni erkek kin­dik bitken jumystarynan aıyry­lyp, áıel­der ala qap arqa­lap ba­zar jaǵalap ketkende ákeler­diń be­deli tómendep ketti. Otbasy­nyń basty asyraýshysy áıelder boldy. Otbasylyq bılik te solar­dyń qolyna yǵysty.

Psıhologtardyń aıtýynsha, kúıki tirliktiń kúrdeli kúıbeńi men kúızelisine er-azamattar shydaı bermeıdi eken. Sol sebepti de olardyń arasynda ózine-ózi qol jumsaý oqıǵalary jıi kezdesedi desedi. Júrek-qan tamyrlary aýrýyna da jıi ushyraıtyndar – erler.

Otbasynyń quldyraýy túp­tep kelgende ulttyń, qoǵam­nyń órkendeýine zııanyn tıgi­zedi. Otbasyn saqtaı alma­ǵan er-azamattar qoǵamda túrli keder­gilerge tap bolady. Áke me­ıi­rimine muqtaj balalar óz ortasynda oryndaryn taba almaıdy. Olar jaltaq, bireý­diń kómeginsiz eshteńe jasaı al­maı­tyn boıkúıez bolyp qalypt­asady. Er-azamattyń mysy bol­maǵan­dyqtan da minez-qulqynda aýytqýshylyqtar ańǵarylady. Kórgen-baqqany anasy bolǵan soń soǵan elikteıdi. О́z betinshe sheshim qabyldaı almaıdy. «Jasyq, qorqaq, ekijúzdi, jas­qan­­shaq, bos sózge qumar, syr saqtaı almaıtyn balalar ákesiz óskender» degendi de psıhologtar aıtyp júr.

Árıne otbasynda erkek pen áıeldiń óz oryndary bar. Áıel – úıdiń shyraǵy, erkek – úıdiń pyraǵy. Osy ekeýi barda bala tolyqqandy azamat bolyp qalyptasady. Biraq sońǵy kezde bala tárbıesi tek ananyń moınynda. Muny keıbir kelinshekter ózderi tilep alatyndaı. «Ták» dese ata jóneletin kıik­teı, kú­ıeýi sál zekise tórkinine taıyp turatyndar «ákesiz de balamdy tár­bıeleı alamyn» dep kergıdi. Qaıtyp kelgen qyzdy jaýdan jaman kóretin qazaq búginde «ishine syıǵan qyzdy syrtyna da syıǵyzady». Osydan baryp jetim, jaýtańkóz balalar kó­beıdi. Qaıtyp kelgender balalaryn kúıeýine kórsetpeıdi. Áke meıirimin kórmeı ósken bala endi jasyq bolmaǵanda qaıtedi?

Búginde otbasynda erkek pen áıeldiń oryndary aýysyp ketkendeı. Erkek – bas ta, áıel – moıyn. Demek, moıyn basty qalaı qaraı buramyn dese de erkinde. Osydan soń erkektiń bedeli qala ma? Menińshe, bizdegi zańǵa ózgeris kerek sııaqty. Eger erli-zaıyptylar ajyrasatyn bolsa, balalaryn tek anasynyń baýyryna qaldyrady. Al erkek balasy 18 jasqa tolǵansha alıment tóleýi tıis. Osynyń ózi áke be­de­lin tómendetý emes pe? Qa­shanda ul-qyzǵa ákelik meıirim qajet.

Otbasynda bereke-birlik, balalardyń tártibi, ádepti bolyp ósýi shańyraqtyń negizi bo­lyp sanalatyn áke men anaǵa tikeleı qatysty. «Áke kórgen – oq jonar, sheshe kórgen – ton pisher» degendi burynǵylar tekke aıtpaǵan.

Jýyrda bir tanysymyz ajyrasty. Jap-jaqsy-aq otbasy edi, ne túlen túrtkenin kim bilsin, dúnıe-múlik qyldaı bólindi. Al balalar kim­niń qolynda qala­dy degenge kelgende qııamet-qaıym bastaldy da ketti. Ne­me­releri­ne baýyr basyp qalǵan ata men ájeniń óksigin kórip shydap tura alma­dyq, sot aqyry kelinge balalardy alyp berdi. Shyryldap balalar ketti, jer bolyp áke qaldy.

Taǵy bir burynǵy erli-zaıyp­ty­­lar­dyń taýqymetin bilemiz. Ajy­rasqan soń kelinshek ulyn ákesimen kezdestir­meı qoıypty. Ol endi jasy on segizge tolǵannan soń ǵana qalaý erkine ıe. Oǵan deıin ol ákesin jek kórip óspeı me? «Qaramady, qaraılaspady, ózeginen shyqqan uldy ózeginen tepti» dep ákesin ǵumyr boıy kinálap ótpesine kim kepil? Al ol anasynyń tákapparlyǵyn qalaı baǵalaıdy? Ajyrasqan áıelder burynǵy kúıeýin maqtaı qoıýy neǵaıbyl. «Ákeń ońbaǵan edi, maskúnem edi, sarań edi, jatypisher edi. Bizdi qańǵyrtyp tastap ketti» dep balasynyń qulaq quryshyn jeıtinder de joq emes. Osydan soń balanyń ákege degen senimi setinemeı me?

Bir boıjetkenmen tanyspyz. Ákesiz ósti. Sondyqtan ol sheshesin kinálaıdy. «Ákem tiri. Biraq anamyz onymen qatys­tyrmaı qoıdy. Esesine sherkóńil bolyp óstim. Eger ákemniń qaıda turyp jatqanyn aıtqanda, ony taýyp alyp ómirimniń sońyna deıin aıalap óter edim» dep armandaıdy boıjetken.

Aıtyp otyrǵanyńyzdyń bar­lyǵy ajyrasýdan kelgen zardaptar. Osy zardaptyń sońy – apat. О́ıtkeni olardyń basynda da ult taǵdyry tur. Qazir ákesin tanymaıtyn, ony bilgisi de kelmeıtin urpaq ósip keledi. Meıirimge shomylyp óspegen nemese anasynyń ǵana aıdaýymen júrip kelgen olardyń erteńi ne bolady? Otba­sylyq qundylyqtardy jartykesh sezingen ul erteń óz otbasyn saqtaı ala ma? Ákesiz ósken boıjetken erteń kelin bolǵanda kúıeýiniń qadirine jeter me?

Iá, otbasynda ákeniń orny qashan­da bólek. Ol tek bir otbasynyń ǵana emes, aýyldyń, rýdyń qamqorshy­sy. «Ákege baǵyný – Allaǵa baǵyný» depti Muhammed paıǵambarymyz. Al sahabalardyń hadısterinde: «Balanyń izgi bolýy – Alla taǵaladan, al ádeptilik – ákeden» degen sózinde de úlken mán jatyr. Bizdiń qazaqta bireý ónegeli isimen kórinse «Ákesi nemese atasy jaqsy kisi edi. О́negeli jerden shyqqan ǵoı, kórgendi bala eken» dep otyrady. Demek, ónege órisi – áke men ata eken. Bul jerde ananyń ornyn tómendetkimiz joq. Aıtqymyz kelgeni – ákesiz ósken uldyń jartykesh bolyp qalýy. Otbasylyq bereke tolyqqandy urpaq tárbıeleıdi. Al sanaly urpaq – ulttyń keleshegi.

Urpaqty saqtaý arqyly ult­ty saqtaı alatynymyzdy esten áste shyǵarýǵa bolmaıdy.

Sabyrbek OLJABAI