Azamattardyń tabys deńgeıin arttyrý – basty maqsat

Kún tártibinde birqatar ózekti má­se­le­lerdi qozǵaǵan Memleket basshysy bıylǵy birinshi jartyjyldyqta áleýmettik-ekonomıkalyq damý kór­set­kishteri boıynsha alǵa ilgerileýshiliktiń de bar ekenin málimdedi.

Prezıdenttiń aıtýynsha, bıylǵy qańtar-maýsym aılarynda ekonomıkalyq ósim 4,1 paıyzdy qurady. Bul negizinen qu­rylys – 11,1 paıyz, saýda – 7,5 paıyz, kólik – 5,3 paıyz, aýyl sharýashylyǵy – 3,8 paıyz jáne ónerkásiptiń 2,6 pa­ıyz ósýine baılanysty bolsa, basqa salalardyń da damý qarqyny oıdaǵydaı. Inflıa­sııanyń jyldyq kórsetkishi 5,4 paıyz boldy. Negizgi kapıtalǵa salyn­ǵan ınvestısııalardyń kólemi 11,7 pa­­ıyzǵa ósti. «Árıne, atalǵan ekono­mı­kalyq kórsetkishterdiń barlyǵy ha­lyq­tyń turmysyna oń yqpal etýi tıis. Qazir osy baǵytta atqarylǵan jumys­tar­dy talqylap, aldaǵy josparlardy anyq­taımyz. Basty maqsat – qolda bar múmkin­dikterdi, áleýetimizdi tolyq paıdalaný. Atalǵan jetistikterimizdi eseleýimiz kerek», dedi Memleket basshysy.

Premer-Mınıstr A.Mamınniń aıtýynsha, eko­n­o­mıkanyń turaqty damýyn qamtamasyz etý jáne nátıjeli jumys oryndaryn qurý úshin negizgi másele – ınvestısııalardyń jańa tolqynyn tartý. «Bizdiń mindetimiz – jyl saıyn negizgi kapıtalǵa ınvestısııalar kólemin orta eseppen 20 paıyzǵa arttyryp, onyń deńgeıin 2025 jylǵa qaraı IJО́-niń 30 paıyzyna deıin jetkizý», degen A.Mamın, negizgi kapıtalǵa ınvestısııalar 11,7 paıyzǵa ulǵaıǵanyn, onyń ishinde jeke ınvestısııalar 13 paıyzǵa óskenin atap ótti.

Tikeleı sheteldik ınvestısııalardyń jyldyq kólemin qazirgi 24 mlrd dollardan 2025 jylǵa qaraı 34 mlrd-ǵa deıin arttyrý kerek», deı kelip Úkimet basshysy ınvestısııalar tartý úshin óńdeý ónerkásibiniń, otyn-energetıka kesheniniń, kólik jáne logıstıkanyń, AО́K pen týrızmniń áleýeti zor ekenin málimdedi.

«Investısııalar tartý jahandyq básekelestiktiń artýy jaǵdaıynda júzege asyrylyp jatqanyn atap ótý qajet. Osyǵan baılanysty Úkimet barlyq memlekettik qoldaý sharalaryn qoldanýmen jáne qolaıly ın­vestısııalyq ahýal qurýmen ınvestısııa­lar tartý boıynsha proaktıvti jumys­tardy júrgize bastady», dedi Premer-Mınıstr.

Nesıeleý talaptary jeńildeýde

Naqty ekonomıkany damytýda qarjy sektorynyń rólin kúsheıtý jumystary men aqsha-kredıt saıasaty aıasynda qolǵa alynyp jatqan sharalar týraly Ulttyq bank tóraǵasy Erbolat Dosaev baıandama jasady. Bas bankırdiń aıtýynsha, 2019 jylǵy 1-jartyjyldyqtyń qorytyndylary boıynsha ınflıasııa aǵymdaǵy jylǵy 4-6 paıyz nysanaly dálizde saqtalyp, jyldyq kórsetkish 5,4 paıyz deńgeıde qalyptasty.

«Ulttyq bank ekonomıkany qol­je­timdi kredıttik resýrstarmen qamtamasyz etý jónindegi Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn iske asyrý boıynsha sharalar qabyldaýda. Aǵymdaǵy jylǵy 1-toqsanda kredıt portfeli bankterdiń jumys istemeıtin qaryzdardy 624 mlrd teńge somaǵa 12,5 trln teńgege deıin esepten shyǵarýy nátıjesinde tómendegen soń, sáýir-mamyrda kredıttik belsendiliktiń qalpyna kelýi baıqaldy», degen bas bankır bank sektorynyń jalpy kredıt portfeli aǵymdaǵy jylǵy sáýir-mamyrda 2,2 paıyzǵa ulǵaıyp, 12,8 trln teńgege deıin óskenin málimdedi.

Sonymen qatar bıylǵy qańtar-mamyr aralyǵynda bankter ótken jylǵy osy kezeńmen salystyrǵanda jańadan berilgen kredıt kólemi 14,2 paıyzǵa óskeni aıtyldy. «Aqsha-kredıt talaptary jeńildeýde. Bıznes úshin teńgemen kredıtter mólsherlemesi 2018 jylǵy mamyrdaǵy 12,5 paıyzben salystyrǵanda 11,9 paıyzǵa deıin tómendedi. Qorlandyrý bazasyn jaqsartý úshin halyqtyń depozıtteri boıynsha eń joǵary mólsherleme merzimdi jáne jınaq salymdardyń paıdasyna 12,5 paıyzǵa jáne 13,5 paıyzǵa deıin ósirildi. Shetel valıýtasyndaǵy salymdardy teńgedegi salymdarmen almastyrý jalǵasýda. Depozıtterdiń dollarlaný deńgeıi jyl basyndaǵy 48,4 paıyzdan aǵymdaǵy jylǵy mamyrdyń qorytyndylary boıynsha 39,1 paıyzǵa deıin tómendedi», dep atap ótti E.Dosaev.

Bas bankır Elbasynyń tapsyrmasyna sáıkes Ulttyq bank ekonomıkanyń basym salalaryn jeńildikpen kredıtteý baǵdarlamasyn iske asyryp jatqanyn, onyń sheńberinde bankterge 600 mlrd teńge somaǵa uzaq merzimdi qorlandyrý usynylǵanyn atap ótti.

Osy oraıda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq bank tóraǵasynan keı azamattardyń kredıttik júktemelerin azaıtý týraly Jarlyqtyń qalaı oryndalyp jatqanyn surady.

«Memleket teńdessiz áleýmettik qoldaý sharalaryn qabyldady. Sebebi tutyný kredıtterine qatysty qordalanǵan máselelerdi shuǵyl sheshý qajet boldy. Myna nárseni taǵy da qaıtalap aıtamyn: bul bir rettik qana shara. Sondyqtan, Ulttyq bank jiberilgen kemshilikterdi eskerýi qajet. Kez kelgen jaǵdaıǵa sapaly saraptama júrgizip, boljam jasaýy tıis. Saılaýaldy baǵdarlamany júzege asyrý maqsatynda men banktik emes uıymdardy Ulttyq banktiń baqylaý júıesine engizýdi tapsyrdym. Osyǵan baılanysty qandaı sharalar qabyldanyp jatyr?» dep surady Prezıdent.

Ulttyq bank basshysy aǵymdaǵy jylǵy 30 shildege deıin bankter men mıkroqarjy uıymdary eseptelgen turaqsyzdyq aıyby boıynsha bereshekti keshiretinin aıta kele: «Bıylǵy shildede qarjy naryǵyn retteý men damytý fýnksııalaryn Ulttyq bankten 2020 jylǵy 1 qańtardan bastap jeke memlekettik organǵa berý týraly Zańǵa qol qoıyldy. Jyl sońyna deıin Ulttyq bank barlyq qajetti normatıvtik-quqyqtyq bazany qabyldaý jumysyn aıaqtaıdy», dedi.

Bıyl 13 mln sharshy metr úı salynady

Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri Roman Sklıar bıyl res­pýblıka boıynsha 13 mln sharshy metr turǵyn úı salynatynyn aıtty. 2017 jyly 11,1 mln sharshy metr nemese 100,8 myń turǵyn úı, 2018 jyly 12,5 mln sharshy metr nemese 113 myń páter, 2019 jyldyń 6 aıynda 5,7 mln sharshy metr nemese 48 925 turǵyn úı salynǵan. «Bıylǵy alty aıda turǵyn úı qurylysyna 605,7 mlrd teńge ınvestısııa tartyldy, bul 2018 jylǵy deńgeıden 15,5 paıyzǵa joǵary.  Memlekettik qarajatqa 7,4 mlrd teńge jeke ınvestısııalar tartyldy. Jyl sońyna deıin barlyǵy 118 myń turǵyn úı salýdy josparlap otyrmyz, onyń ishinde 48 925 turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Turǵyn úı qurylys jınaq banki salymshylarynyń sany 1,3 mln adamǵa jetti», dedi R. Sklıar.

Mınıstrdiń málimetinshe, turǵyn úıdi paıdalanýǵa berý boıynsha kóshbasshy Túrkistan, Qyzylorda, Almaty jáne Qostanaı oblystary eken. Turǵyn úıdi ýaqtyly iske qosý úshin qurylys alańdaryna tıisti ınjenerlik kommýnıkasııany júrgizýge 81,7 mlrd teńge qarastyrylyp otyr.

Nur Otan partııasynyń XVIII sezinde berilgen Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha kóp balaly otbasylar úshin turǵyn úı salý jáne satyp alý qarastyrylǵan. 7 jyl ishinde 40 myń otbasy turǵyn úımen qamtamasyz etiledi. Bıyl mamyr aıynan bastap 1610 kóp balaly otbasyna turǵyn úı berildi. Onyń ishinde Mańǵystaý (9 páter), Aqtóbe (22 páter) oblystary men Nur-Sultan qalasynyń (24 páter) ákimdikterimen barlyǵy 55 páter berildi», dedi R. Sklıar.

«Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha, Nur-Sultan, Almaty jáne Shymkent qalalarynda jumys isteıtin jastarǵa jalǵa beriletin turǵyn úı salýǵa jáne satyp alýǵa qarjylandyrý ulǵaıtyldy. 3 jyl ishinde 3 myń jalǵa beriletin páter beriledi. Nur-Sultan, Almaty qalalarynda 1050 páter jáne Shymkentte 900 páter berý kózdelgen. Jyl saıyn 3 jyl ishinde kóp balaly, tolyq emes otbasylar men múgedek balalary bar otbasylar úshin jylyna 2%-ben 6 myń jeńildikti qaryz beriletin bolady», dedi mınıstr.

Sondaı-aq 2019 jyldyń sońyna deıin «Nurly jer» memlekettik baǵdarlamasy ja­ńa redaksııada qabyldanatynyn atap ótti. Oǵan turǵyn úılerdi jylýmen, sýmen jabdyqtaý jáne sý burý, kommý­naldyq sektordy jańǵyrtý jáne úılerdi jóndeý máseleleri engiziletin bolady.

«Prezıdent tapsyrmasyn oryndaý mınıstrliktiń erekshe baqylaýynda. Indýstrııalyq jáne ınfraqurylymdyq saıasatty iske asyrý qazaqstandyqtardyń ómir súrý sapasyn odan ári jaqsartýǵa já­ne ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵyttalatyn bolady», dep qorytyndylady sózin R.Sklıar.

5,2 mln qazaqstandyqtyń turmysy jaqsardy

Bıyl halyqty áleýmettik qamsyz­dan­dyrýǵa 3,4 trln teńge bólindi. Bul res­pýblıkalyq bıýdjettiń 27 paıyzy. Qarajat memleket tarapynan kórse­ti­le­tin 39 túrli áleýmettik kómekke jum­salmaq.

Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Berdibek Saparbaevtyń aıtýynsha, bıyl eń tómengi jalaqynyń kóbeıýimen 1,3 mln azamattyń eńbekaqysy ulǵaısa, 230 myń jeke kompanııada jalaqy ósýine baılanysty taǵy 1,1 mln azamattyń eńbekaqysy artqan. Budan bólek bıýdjet qyzmetkerleriniń de jalaqysy kóbeıip, nátıjesinde jyl basynan beri 5,2 mln qazaqstandyq turmysyn jaqsartyp otyr. Al byltyrdan bastap zeınetaqyny tikeleı eńbek ótiline baılanysty esepteýdiń nátıjesinde elde 2,1 mln zeınetker bolsa, olardyń orta eseppen zeınetaqylary 80 paıyzǵa kóbeıgen. Sonymen qatar qazirgi tańda Qazaqstan boıynsha jumys isteıtin azamattardyń 70 paıyzy zeınetaqy aýdarymyn turaqty jasap otyr.

Osy oraıda Prezıdent búginde «Eńbek» baǵdarlamasyn iske asyrý tetikteri asa tıimdi emes ekenin, 2018 jyly jumyssyzdar sany kerisinshe 443,6 myń adamǵa kóbeıip ketkenin, 2017 jyly olardyń sany 442,3 myń bolǵanyn alǵa tartyp, «Eńbek» baǵdarlamasy jumyssyzdar sanyn azaıtpaı, bar bolǵany qazirgi kórsetkishti saqtap otyrǵanyn aıtty. Sondaı-aq Memleket basshysy «Eńbek» jáne «Serpin» baǵdarlamalaryn iske asyrýda qandaı máseleler bar ekenin, onyń tıimdiligin arttyrý úshin qandaı jumys atqarylyp jatqanyn surady.

О́z kezeginde B. Saparbaev «Eńbek» baǵdarlamasy aıasynda 1,5 mln adam jumyspen qamtylǵanyn aıtty. «Ony júzege asyrý qorytyndysy boıynsha 1 mln jumys orny ashyldy, onyń 800 myńy turaqty jumys oryndary. Teńgerimdi saqtaý maqsatynda biz baǵdarlamany 2025 jylǵa deıin ázirledik. Qansha qyzmetker ketedi, qanshaýy keledi? Shamamen 350 myń jumys ornyn jyl saıyn ashýymyz kerek. Osylaısha, jumyssyzdyq deńgeıin 4,8 paıyzdan 4,5 paıyzǵa tómendetemiz», dedi mınıstr.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev eń ózekti máselelerdiń biri – Arys qalasyndaǵy áskerı qoımada bolǵan jarylystyń saldaryn túpkilikti joıý ekenin atap ótti. «Meniń tapsyrmam boıynsha Úkimet tıisti qarajatty bóldi. Eger sheshilmegen máseleler bolsa, olardy shuǵyl túrde sheshý kerek. Ýaqyt óte tyǵyz», deı kele jalpy Arys qalasynda jumys belsendi túrde júrgizilip jatqanyn, aldaǵy ýaqytta da jumysty jalǵastyrý keregin jetkizdi. 

Sonymen qatar Memleket basshysy el azamattary, memlekettik organdar, úkimettik emes uıymdar, óńirler, otandyq bıznes  jáne birqatar sheteldik ınvestorlar zardap shekkenderge materıaldyq jáne moraldyq qoldaý kórsetkenin tilge tıek etti.

«Bul – halqymyzdyń bereke-birli­gi­niń arqasy jáne tutastyǵymyzdyń kóri­nisi. Bárine rızashylyq bildiremin. Búginde Arystaǵy jaǵdaı turaqty. Qalany jáne turǵyn úılerdi qalpyna keltirý jumystary oıdaǵydaı júrip jatyr. Halyqqa materıaldyq kómek kórsetildi. Biz Aryspen birgemiz, qalany mindetti túrde qalpyna keltiremiz», degen Prezıdent Premer-Mınıstrge jáne ákimderge osy máseleni qatań baqy­laýda ustaýdy tapsyryp, Qorǵanys mınıstr­ligine áskerı qoımany kóshirý jumys­taryn uzaqqa sozbaı, qysqa merzim ishinde aıaqtaý qajettigin eske saldy.

«Jumys atqarylyp jatqanyn kórip turmyn. Alaıda biz qazir jú­ıeli kemshiliktermen jáne áskerı vedom­stvonyń baqylaýynyń álsireýimen kúre­sip jatyrmyz.  Memleket basshysy jáne Joǵarǵy Bas qolbasshy retin­de mınıstrlik jumysyna qanaǵattan­baı­tynymdy bildiremin jáne Qorǵanys mınıstrine qatań sógis jarııalaımyn», dedi Memleket basshysy.

«Qazir arnaıy tergeý komıssııa­sy jumys istep jatyr. Komıssııa jumy­synyń qorytyndysy boıynsha Pre­zıdent Ákimshiligine jáne Qaýipsizdik Keńesine kinálilerdi jazalaý boıynsha usynys túsirý kerek. Sonymen qatar Qorǵanys mınıstrine osyndaı basqa da nysandarǵa taldaý jasaýdy tapsyramyn. Taldaý qorytyndysy boıynsha málimetterdi bıyl 20 tamyzǵa deıin engizý kerek. Bul oqıǵa tótenshe jaǵdaılardy joıý jumystaryn jos­parlaý jáne uıymdastyrýda daıyn­dy­ǵymyzdyń tómendigin kórsetti. Osy oqıǵadan qorytyndy shyǵaryp, endi qaıtalanbaýyn qadaǵalaý kerek. Arystaǵy jarylystyń zardabyn joıý jumystary tikeleı baqylaýymda bolady», dedi Memleket basshysy.

О́ńirlerdiń ekonomıkalyq erkindigi artady

Memleket basshysy sonymen qatar aldaǵy ýaqytta shaǵyn jáne orta bıznestiń korporatıvti tabys salyǵyn jergilikti bıýdjetke tóleýge zańnamalyq negiz qalyptastyrý kerektigin aıtty. Al jergilikti bıýdjetti josparlaýda óńirlerdiń ekonomıkalyq erkindikterin arttyrý qajettigi aıtyldy. Osylaısha ákimdikter jergilikti jerlerde jappaı kásipkerlikti damytýǵa qosymsha yntalandyrylmaq. Osy oraıda, Memleket basshysy Túrkistan oblysynyń ákimi О́mirzaq Shókeevten óńirdiń damýy men Túrkistan qalasyndaǵy qurylys qarqyny jáne sheshimi tabylmaı otyrǵan máselelerdiń bar-joǵyn surady.

«Túrkistan oblysynyń óńirlik jalpy óniminiń ósimi byltyrǵy alty aımen salystyrǵanda 4,8 paıyz ósti. О́nerkásip 5,1 paıyzǵa artsa, onyń ishinde óńdeý ónerkásibi 4,7 paıyzǵa ulǵaıdy. Kásipkerlikke keler bolsaq, qazirgi tańda óńirde 138 myń shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileri jumys isteıdi. Bul Almaty qalasynan keıingi ekinshi oryn. Ekonomıkalyq belsendi halyqtyń 25 paıyzdan astamy osy shaǵyn jáne orta bızneste eńbek etedi. Bul sektorda ónim shyǵarý byltyrǵymen salystyrǵanda 29,8 paıyzǵa artty. «Bıyl jyl basynan beri alty aıda negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa 39 paıyzǵa kóbeıdi. Buǵan birinshi kezekte Túrkistan qalasyndaǵy qurylys jumystary áser etip otyr», dedi oblys ákimi. 

Osy oraıda Memleket basshysy oblys ortalyǵynyń ósip-órkendeýi jalpy óńirdiń damýyna, jańa jumys oryndaryn ashýǵa, ekonomıkanyń jańa salalaryn damytýǵa serpin beretinin aıtty. «Jalpy, oblys halqynyń turmys sapasyn arttyrý qajet. Kıeli shahardyń damýyna Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev erekshe kóńil bólýde.  Qalanyń jasaryp, jańarýy – bizdiń rýhanı jańǵyrýymyzdyń birden-bir kórinisi. Sondyqtan bul jumys Úkimettiń eń mańyzdy mindetteriniń biri bolýy tıis», dedi Prezıdent.

О́z kezeginde Qaraǵandy oblysynyń ákimi Erlan Qoshanov ortalyq óńirde kásipkerliktiń qarqyndy damyp kele jatqanyn aıta kelip, qazirgi tańda árbir úshinshi qaraǵandylyqtyń shaǵyn jáne orta bıznes sýbektilerinde jumys isteıtinin aıtty. Osy oraıda oblys ákimi shahterler qalasy atalyp ketken Qaraǵandynyń kásipkerler shaharyna aınalǵanyn jetkizdi. Oblys ákiminiń aıtýynsha, óńirdegi ózekti máselelerdiń qatarynda ekologııa men jumys berýshiler jáne qyzmetkerler arasyndaǵy eńbek qatynastary birinshi kezekte tur. Jumys berýshi men jumyskerler arasyndaǵy kelispeýshilikter máselesiniń Atyraý oblysynda da bar ekenin aıta kelip, Memleket basshysy Atyraý oblysynyń ákimi Nurlan Noǵaevqa máseleni jiti qadaǵalap, eńbek sharttarynyń ádil qurylýyn baqylaýdy tapsyrdy. «Bolǵan oqıǵa barlyǵymyzǵa sabaq bolýy kerek, buǵan qaıta jol bermeýimiz qajet. Bul barlyq óńirlerge, sondaı-aq ortalyq memlekettik organdarǵa, solardyń ishinde Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý, Energetıka, Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrlikterine, «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qoryna qatysty», dedi Memleket basshysy.

Al qorshaǵan ortany qorǵaý máselesi týraly Memleket basshysy jańadan Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıstrliginiń qurylǵanyn alǵa tartyp, qorshaǵan ortany qorǵaý máselesinde kompanııalar tabıǵatty lastaǵannan keıin aıyppul tólep qana qoımaı, kelgen zııandy joıýǵa da atsalysý kerektigin aıtty. Sonymen qatar Prezıdent Qaraǵandy oblysy boıynsha jylytý maýsymyna daıyndyq jumystaryn qatań qadaǵalaý kerektigin aıtyp, jylý jelileriniń es­ki­rý kórsetkishi Temirtaý qalasynda 62 pa­ıyz, Shahtınskide 65 paıyz, Abaı qala­synda 75 paıyzdy quraıtynyn atap ótti.

Basty talap – halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartý

Keńeıtilgen otyrystyń kún tárti­bindegi baıandamalardy tyńdap bolǵannan soń, Memleket basshysy alqaly jıyndy qorytyndylady.

– Aldymyzda óte mańyzdy mindetter tur. Bul eń aldymen elimizdiń damý kór­setkishterine baılanysty. Negizgi mindet – osy qarqyndy odan ári arttyrý. Jalpy, birinshi jartyjyldyqta elimizdegi ekonomıkalyq ósim bar. Inflıasııa deńgeıi turaqty. О́nerkásip, agrosektor salalary ornyqty damyp keledi. Elimizde tartylǵan ınvestısııa kólemi ulǵaıdy. Halyqty tolǵandyrǵan ózekti áleýmettik máseleler boıynsha naqty sharalar qabyldandy. Azamattardyń tabys deńgeıin arttyrý – basty maqsatymyz. Bizdiń jumysymyzdyń eń mańyzdy kórsetkishi – halyqtyń naqty tabysy 6,3 paıyzǵa ósti. Degenmen, toqmeıilsip otyrýǵa bolmaıdy», – dedi Memleket basshysy.

Keńeıtilgen otyrysta Prezıdent atap kórsetken birinshi másele – eldi ındýstrııalandyrý. Aıtalyq, ındýstrııalandyrý jyldary 1250 jańa kásiporyn iske qosylǵan. 120 myńnan astam jumys orny qurylǵan. Baǵdarlama qaıta óńdeý sektorynyń úlesin saqtap qalýǵa, ekonomıkada buryn Qazaqstanda bolmaǵan jańa óndiris oryndaryn qurýǵa yqpal etken.

– Alaıda, qalyptasqan jaǵdaı asa qýa­narlyqtaı emes. Qazaqstan salalarynyń syrtqy jáne ishki básekelestikke tótep berý deńgeıi tómen. Ekonomıkalyq kúrdeliliktiń jahandyq ındeksinde 2017 jyly Qazaqstan 133 memlekettiń ishinen tek 81-shi oryndy ıelendi. Sondyqtan tek úlesti ǵana arttyryp qoımaı, óndiriletin jáne eksporttalatyn taýarlar kárzeńkesin tolyqtyra túsý mańyzdy bolyp sanalady, – dep atap ótti Memleket basshysy. 

Sonymen qatar otandyq eksporttyń qurylymy ózgerissiz qalyp keledi. Olardyń 70 paıyzy óndirý ónerkásibine tıesili. Oǵan qosa, eksporttyń 14 paıyzy ǵana qaıta óńdeý salasynyń úlesinde. Bıyl Elbasynyń tapsyrmasymen otandyq eksporttaýshylardy qoldaý úshin 500 mlrd teńge bólindi. Qazir tek olardyń 70 mlrd teńgesi ǵana salany naqty qoldaýǵa jumsaldy.

Prezıdenttiń aıtýynsha, «Qarapaıym zattar ekonomıkasynyń» áleýetin paıdalaný qajet. Qazirgi ýaqytta jıhaz, azyq-túlik, toqyma, qurylys salalarynyń múmkindikteri tolyq ashylyp bolǵan joq.

Sonymen qatar júıeli problemalardy anyqtaý úshin buǵan deıingi ındýstrııa­landyrý baǵdarlamalaryn obektıvti taldaý qajet.

– Eń negizgi problemalardyń biri – tıisti deńgeıde qarjylandyrýdyń bol­maýynan týyndaıtyn jyl saıyn­ǵy qıyndyq. Mysaly, 2018 jylǵa ar­nalǵan ındýstrııalandyrý baǵdarla­masy bar-joǵy 35 paıyzǵa ǵana qarjy­landyrylǵan. Qarjylandyrýmen qatar bizdiń strategııalyq maqsattarymyz da keıinge shegerile beredi. Bul jerde josparlaýdyń da tómen deńgeıi qylań beredi. Qarjylandyrý bolmaıtyn bolsa, josparlaýdyń qajeti ne? Bul izgi tilektiń baǵdarlamasy bolyp qalady. Jobalar, baǵdarlamalar tıisti deńgeıde qarjylandyrylatyndaı bolyp josparlaný kerek, – dedi Memleket basshysy.  

Aýyl sharýashylyǵyna serpilis qajet

Prezıdent óz sózinde Elbasy aýyl sharýashylyǵyndaǵy eńbek ónimdiligi men eksport kólemin 2,5 esege arttyrýdy tapsyrǵanyn atap ótti. Bul salanyń ınves­torlar úshin tartymdylyǵy tómen ekeni de qupııa emes. Aýyl sharýashylyǵyna tikeleı sheteldik ınvestısııanyń tek 1 paıyzy, al negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa kóleminiń 3,2 paıyzy ǵana tıesili.

– Bizge aldaǵy besjyldyqta aýyl sha­rýa­shylyǵynda naqty serpilis kerek. Osyǵan oraı, basty damý baǵyt­taryn jáne is-áreketterdiń naqty syzbasyn anyqtaý kerek. Investısııa tartý jumystaryn tıimdi júrgizý qajet. Úkimetke «Qazaq Invest» AQ-men birlese otyryp aldaǵy 3 jylda iri, belgili korporasııalardy tartýdy tapsyramyn, mundaı kompanııalardyń kóbeıgeni bizge jaqsy, – dedi Memleket basshysy.  

Osy oraıda Prezıdent aýyl sharýa­shylyǵy eńbekkerleriniń memlekettik qoldaý talaptarynyń jıi ózgerýine baılanysty shaǵymdarynyń da oryndy ekenin jetkizdi. О́z kezeginde mundaı ózgerister durys ınnovasııalyq sheshim qabyldaýda qıyndyqtar týdyryp, agrobıznestiń tartymdylyǵy men tabystylyǵyn tómendetedi, kásipkerlerdiń erteńgi kúnge degen senimin joǵaltady. Eń bas­tysy, Qazaqstannyń agrarlyq memleket ekendigi áste esten shyqpaýy tıis.

Soǵan oraı, Memleket basshysy Úkimetke aýyl sharýashylyǵy saıasa­tynda qysqa jáne orta merzimdik basym­dyqtardy aıqyndap, olar­dyń negizinde qoldaý tetikterin turaqtandyrýdy tapsyrdy. О́ıtkeni basymdyq anyqtalmaı – is alǵa jyljymaıdy.

– Aýyl sharýashylyǵy – basshy­ly­ǵynyń aralarynda sabaqtastyq joq jalǵyz sala. Biz osy ýaqytqa deıin qansha baǵdarlama qabyldap, qansha ýáde tyńdadyq! Árbir mınıstr sol qabyl­danǵan baǵdarlamasynyń durys ekenin dáleldep baqty. Al qazir qolymyzda ne bar, qurǵaq ýádeler me? – degen Memleket basshysy gerbısıdter men tuqym qoryn jańartýǵa, aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy parkin jańǵyrtýǵa, agrotehnologııalar men sortty jańalaýǵa bólinetin sýbsıdııalardyń tıimdiligine de kúmán keltiretinin aıtty.

– Agroónerkásip kesheni ónimderi eksportynyń áleýeti joǵary. Eks­portty qoldaýǵa qarastyrylǵan 500 mlrd teńgeniń 100 mlrd teńgesi aýyl sharýashylyǵy eksportyna baǵyttalady. AО́K eksportynyń 60 paıyzy – shıkizattyq ónim. Byltyr aýyl sharýa­shylyǵy qaıta óńdelgen ónimderiniń eksport kórsetkishi tek 37 paıyzǵa ǵana oryndaldy, – dedi Memleket basshysy.

Qasym-Jomart Toqaev Úkimetke eksporttyq tasymaldaýǵa qaralǵan qara­jattyń ýaqytyly bólinip, qoldaýdyń tejelmeýin de mindettedi.

Sonymen qatar jerdi tıimdi paıdalaný kerektigine toqtala otyryp, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi júr­giz­gen ınventarızasııa kezinde aýyl sharýa­shylyǵy jerleriniń 16,5 mln gektary paıdalanylmaı jatqany anyqtalǵanyna nazar aýdardy.

Osyǵan baılanysty Q.Toqaev Úki­metke barlyq aýyl sharýashylyǵy jer­leriniń aýdıtin júrgizip, jer kadas­try aqparattyq júıesin sıfrlan­dyrýdy tapsyrdy. О́ıtkeni bul máse­lede ashyqtyq pen móldirlik bolmasa aýyl­dyń damýy ekitalaı. Sondyqtan Prezı­dent bul aýqymdy máseleni biryń­ǵaı­laýdy kelesi jyldyń sońyna deıin aıaqtaýǵa pármen berdi.   

– Aýyl sharýashylyǵy jerlerin tıimdi paıdalaný normatıvtik jáne tájirıbelik turǵyda baqylanýy tıis. Jer onda jumys isteıtinderge tıesili bolýy kerek. Úkimet, onyń ishinde Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi jerdi tıimdi paıdalaný boıynsha monıtorıng júrgizýge kiristi. Bul jumysty sońyna deıin jetkizý qajet. Al 2021 jyly Jer kodeksiniń jekelegen normalaryndaǵy moratorıı merziminiń aıaqtalýyna baılanysty, ıaǵnı aýyl sharýashylyǵy jerlerin satýǵa jáne jalǵa berýge salynǵan tyıym merzimi bitetindikten, bul másele boıynsha naqty sheshim qa­byl­daýymyz kerek. Bul máselede Parla­ment depýtattary, saıası partııa­lar men qoǵam ókilderi óz oılaryn bil­­dir­erine senemin. Al sheteldikterge keler bolsaq, jer olarǵa satylmaıdy, – dep Memleket basshysy kesimdi sózin aıtty.       

Qasym-Jomart Toqaev sýmen qam­tamasyz etý jáne sý júrgizý salalaryna da kóńil bóle otyryp, Úkimettiń sý sharýashylyǵy qurylymdarynyń naqty esebin bilmeıtinin synǵa aldy. Sondyqtan Úkimetke jyl sońyna deıin sý resýrstarynyń tolyq esebin shyǵaryp, ákimdermen birlese otyryp qurylymdardy qalpyna keltirip, jańadan sýarmaly jerlerdi anyqtaı otyryp, kólemin kóbeıtýdi tapsyrdy. 

Bızneske tusaý bolǵandar qatań jazalanady

Memleket basshysy taǵy bir mańyzdy baǵyt retinde kásipkerlikti qoldaýǵa mańyz berdi. Bul másele jaqynda ǵana Ulttyq ınvestorlar keńesinde talqylanǵan. Qasym-Jomart Toqaev osy oraıda otandyq bıznesti tolyq qoldaıtynyn bildirip, kásipkerlerdiń jolyna kóldeneń turyp, negizsiz tekserýlermen matap, alymdarmen qanap, reıderlikpen aınalysatyndardy qatań jazalaý kerektigin aıtty. Sonymen qatar bızneske kedergi keltiretin memlekettik organdar men olardyń basshylaryn qylmystyq jaýapkershilikke tartýdyń ýaqyty týǵanyn málimdedi.

Memleket basshysy memleket-jekeshelik áriptestigi salasyna baılanys­ty da pikir bildirdi.

– Memleket-jekeshelik áriptestigi salasynyń áleýeti joǵary. Osyǵan qaramastan, MJÁ jobalarynyń 90 paıy­zynda memleket mindetteme alǵan. Oǵan qosa, barlyq mindettemelerdiń 30 paıyzy boıynsha tólemder jaqyn aralyqta tólenýi tıis. Osylaısha MJÁ ıdeıasy tıimdiligin joǵaltty, – degen Memleket basshysy jekemenshik áriptester tarapynan belgili bir jobalar boıynsha mindettelgen merzimniń saqtalmaýy men jumystarynyń sapasyna baılanys­ty shaǵymdar týyndaǵanyn jetkizdi. Máselen, mundaı jaǵdaı Mańǵystaý oblysynda kórinis tapqan. 

Qasym-Jomart Toqaev kún tárti­bin­degi kelesi mańyzdy másele retinde qo­­laıly makroekonomıkalyq orta qa­lyp­tastyrý isine nazar aýdardy. Bul – eko­nomıkalyq saıasattyń negizgi bólshegi.

Prezıdent bank sektorynyń ekonomıkanyń damýyndaǵy úlesiniń tómen bolýyna da toqtaldy. Osy oraıda Ulttyq bank jaǵdaıdy baqylaýǵa alyp, bank sektoryn reformalaýdy qa­perde ustaýy tıis. Sonymen qatar ha­lyq pen bıznes tarapynan baǵa saıasa­tyna transparenttilik pen senim qalyp­tas­tyrýdy qolǵa alýy qajet.

Keńeıtilgen otyrysta Qasym-Jomart Toqaev bıýdjet qarajatyn tıimdi paıdalanýdyń mańyzyna toqtaldy. Bul sala ázirge turǵyndardyń naqty suranysyn qanaǵattandyrmaı otyrǵanyn synǵa aldy.

Búginde bıýdjettik baǵdarlamalardy jappaı qaıta qurylymdaýdy aıtpaǵan­nyń ózinde ımıdjdik jobalardan bas tartý – bolashaqtyń enshisinde qala beredi.

– Jobalaý sapasynyń problemasy retinde Nur-Sultan qalasyndaǵy jeńil relsti kólik jobasyn sózimizge dálel retinde aıtýǵa bolady. Halyqqa qolaıly ári tıimdi kólik túrin tańdaýdyń ornyna qymbat jáne utymsyz joba tańdalǵan. Bul jerde mamandardyń, arhıtektorlar qaýymdastyǵynyń jáne jalpy qoǵamnyń pikirleri eskerýsiz qalǵan. Ákimdiktiń málimetteri boıynsha jobalanǵan jolaýshylar aǵyny táýligine 146 myń adamǵa jetedi. Qazirgi ýaqytta osyǵan uqsas áýejaıdan jańa vokzalǵa deıingi baǵyttaǵy jolaýshylar aǵyny bar-joǵy 2 myń adamǵa ázer jetedi. Sonda jolaýshylar aǵynyn qalaısha 70 esege kótermeksizder? Bul joba udaıy sýbsıdııa talap etkenimen qoımaı, memlekettiń moınyna aýyr júk bolyp artylý qaýpi bar. Sondyqtan Úkimetke Nur-Sultan qala­sy ákimdigimen birlese otyryp, naqty usy­nystar berip, máselege núkte qoıýdy tapsyramyn, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdenttiń aıtýynsha, jumsalǵan shy­ǵyndar men halyqaralyq mindet­temeler esepke alynatyndyqtan, bul joba toqtatylmaıdy, biraq saldary aýyr bolatynyna moıynsyný kerek. Oǵan qosa, osy tektes jobalardy usy­ný­shy­lar baqylaýshy organdardyń saýal­daryna jaýap berýge daıyn bolýlary qajet.

Prezıdent keltirgen derekterge qa­raǵanda, qarajattyń tıimsiz jumsalýyna baılanysty ádette memlekettik organ­nyń qatardaǵy qyzmetkeri ǵana jaýapty dep tanylyp, olardyń jazasy kel­tirilgen shyǵyndy mańaılamaıdy eken. Máselen, 2018 jyly jaýapqa tar­tyl­ǵan 155 qyzmetkerdiń tek 7 paıyzy nemese 11-i ǵana basshy qyzmetker bolǵan.

Osyǵan baılanysty Memleket basshysy Úkimet pen Esep komıtetine memlekettik jáne kvazımemlekettik sektorda bıýdjet qarajatyn josparlaý jáne tıimdi paıdalaný jaýapkershiligin arttyrýdy tapsyrdy.

– Bul máseleni zańnamalyq deńgeıde sheshý qajet. Men bul bastamany Parlamenttiń qoldaıtynyna senemin, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Sonymen qatar Úkimetke memleket tarapynan salynǵan qarajattyń áleýmettik jáne ekonomıkalyq qaı­ta­rymyn baqylaýdy kúsheıtýdi tapsyrdy.

Memleket basshysy óz platfor­ma­synda ýáde etilgen bıýdjetti qalyp­tas­tyrýǵa turǵyndardy belsene aralastyrý tapsyrmasyn da eske saldy. Osy­ǵan oraı qoǵamdyq keńester men más­lıhattar jergilikti bıýdjetti qurylym­daýǵa qatysýy tıis, al Nur Otan partııa­sy belsendi áreket etýi kerek.

Qasym-Jomart Toqaev memlekettik satyp alýlar júıesin jetildirýdi tapsyr­dy. Bul prosedýralar búginge deıin san márte ózgertilse de, satyp alýlar áli de mól­dirligin jáne tıimdiligin kórsete alǵan joq. Osy rette tehnıkalyq qujattardy ázir­leýdi bir izge salyp, tártipke keltirý kerek.

– Áli kúnge tıptik jobalar, tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemeler men jobalyq-smetalyq qujattar tek «ústelge qoıa salý» úshin ǵana jasalyp keledi. Ol qujattarǵa qoıylatyn talaptar otandyq materıaldardy qoldaný, sondaı-aq bıýdjettik tıimdiligine baılanysty qatańdatylýy qajet, – dedi Memleket basshysy. 

Memleket basshysy ónim sapasyn arttyrý salasyna el Prezıdenti retinde basa kóńil bóletinin aıta kele, halyqtyń, onyń ishinde áleýmettik az qamtylǵan turǵyndardyń tabysyn arttyrýǵa baǵyttalǵan keshendi is-sharalar jıyntyǵyna da nazar aýdardy. Aıtalyq, elimizde 1 maýsymnan bastap bıýdjet salasynyń jekelegen qyzmetkerleriniń jalaqysy 30 paıyzǵa kóbeıtildi. 1 sáýirden bastap ataýly áleýmettik kómek berýdiń sharttary ózgerip, ony alýshylar sany 3 esege deıin artty. Qazirgi ýaqytta ataýly áleýmettik kómek alýshylar sany 1,5 mln adamdy nemese 291 myń otbasyn quraıdy. Al osy kómekti tóleýge 202,4 mlrd teńge qarastyrylǵan.

Biraq osy ataýly áleýmettik kómekke kelgende birneshe qyjyldy másele aıqyndalǵan. Máselen, ádeıi ajyrasý, jumystan shyǵý, múlkin ózgelerdiń atyna jazý arqyly tabysyn azaıtyp kórsetý, tipti qorasyndaǵy malyn soıyp tastaý jaǵdaılary da beleń ala bastaǵan.

Kómek taǵaıyndaýǵa atústi qaraýdyń saldary halyq arasynda masyldyq dertin týǵyza bastaǵan. 

Bul derekterdi ýysynda ustap otyrǵan Prezıdent Úkimetke naqty kómek alýshylardy ǵana qoldaı otyryp, kómek taǵaıyndaýǵa baqylaýdy kúsheıtip, alaıaqtyq jáne jemqorlyq derekteri boıynsha nazarǵa ilikkenderdi qatań jazalaýdy tapsyrdy.

Qasym-Jomart Toqaev jańadan jumys oryndaryn ashýmen qatar, múgedektigi bar adamdardy qoldaýdy da qatań tapsyrdy.

Memleket basshysy keńeıtilgen otyrys barysynda Elbasynyń bastamasymen jarııalanǵan Jastar jylynda jastarmen qoǵamdyq-ıdeologııalyq jumys júrgizý óte mańyzdy mindet ekenin atap ótti.

Prezıdent azamattardyń eńbek quqyqtaryn qorǵaý máselelerine erekshe kóńil bólý qajettigin aıtty.

– Bıyl Atyraý qalasynda birdeı jumys atqaratyn jergilikti jáne sheteldik jumysshylarǵa laıyqty jalaqy tólep, ádilettilikti saqtaýdy tapsyrdym. Úkimetke osy máseleniń anyq-qanyǵyna jetip, sheshýdi tapsyramyn. Eger ınvestorlarmen jasalǵan kelisimsharttarǵa ózgertýler engizý qajet bolsa, bul máseleni kún tártibinde ustaý qajet. Árıne bul ońaı sharýa emes, túsinemin. Degenmen bul máseleni sheshý qajet. Sebebi ulttyq múddelerdi qorǵaý – barlyq memlekettik organdardyń basty maqsaty! – dep naqtylady Prezıdent. 

Qasym-Jomart Toqaev halyqtyń ál-aýqatyna tikeleı áser etetin taǵy bir mańyzdy baǵyt – turǵyn úı máselesine de nazar aýdardy.

– Bul máseleni sheshý úshin «Nurly jer» baǵdarlamasy júzege asyrylýda. Bıylǵy jyldyń 6 aıynda 5,7 mln sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi, bul ótken jyldyń osyndaı merziminiń 98,1 paıyzyn quraıdy. Sondyqtan ekinshi jartyjyldyqta keshigýdiń ornyn toltyryp, josparly mindetterge jeterimizge senemin, – dedi Memleket basshysy.

Osyǵan qaramastan, aımaqtardaǵy páter kezeginde turǵandar sany 2012 jyldan beri 2 esedeı ósip, 487 myń adamnan asqan.

Qasym-Jomart Toqaev taǵy bir ózekti másele retinde bilim berý jáne densaýlyq saqtaý salalaryn kúsheıte túsýdi atady.

Memleket basshysy densaýlyq saqtaý salasyndaǵy jaǵdaıdyń jaqsarǵanyn, halyqtyń 50 paıyzy medısınalyq qyzmet sapasyna kóńili tolatynyn atap ótti. Alaıda, aýyl men qaladaǵy medı­sı­na­lyq qyzmet sapasy men náresteler ólimi kórsetkishterinde alshaqtyqtar áli bar.

Prezıdent medısınalyq qyzmet sapasyn arttyrý kadrlardyń deńgeıin kóterýge tikeleı baılanysty ekenin jáne 1 maýsymnan bastap sala qyzmet­ker­leriniń jalaqysy 30 paıyzǵa kóteril­genin aıtty. Bul úshin Úkimetten 45 mlrd teńge bólingen.

Sonymen qatar Memleket basshysy óńirlerdi damytý, memlekettik basqarý jáne memlekettik qyzmet sapasyn arttyrý máselelerine de erekshe mańyz berdi. Máselen, Qasym-Jomart Toqaev árbir ulttyq holdıng pen ulttyq kompanııalar Qazaqstan halqyna tek paıdasyn tıgizip, shyǵyndary týraly qorqynyshty tús tárizdi tezirek umytýlary tıis ekenin qadap aıtty.

– Elbasy olardy ekonomıkany, ınfraqurylymdardy jáne ındýstrııany damytatyn damý ınstıtýttary retinde qurdy. Bir sózben aıtqanda, olardyń mindeti – halyqqa qyzmet etý! Mem­lekettik holdıngter úshin qurylymdaryn keńeıtip, tabystaryn arttyrý – basty maqsat bolmaýy tıis. Olardyń kóbi – monopolıster, demek tabystarynyń deni – halyq pen azamattardyń shyǵyny, – dedi Memleket basshysy.  

Odan ári Memleket basshysy atalǵan salany jetildirýdiń tyń joldary men naqty usynystaryn usyndy. Máselen, endi mınıstrlerdiń orynbasarlaryna «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly bilim alýǵa tyıym salynbaq. Q.Toqaev Vıse-mınıstrler bilimderin óz qarajattaryna jáne bos ýaqyttarynda jetildirsin degen usynys bildirdi.
Otyrys sońynda Prezıdent Úkimet pen ákimderdiń jumysynyń negizgi maqsaty – halyqtyń tabysyn kóterip, ál-aýqatyn jaqsartý,  Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamalaryn odan ári jalǵastyrý ekenin eske saldy. 

– Júzege asyrylyp jatqan barlyq memlekettik baǵdarlamalar, eń aldymen, halqymyzdyń turmys sapasyn arttyrýǵa baǵyttalýy tıis. Sondyqtan osyndaı asa jaýapty mindetti joǵary deńgeıde atqa­rýy­myz kerek. Bul eń aldymen egemen eli­mizdiń búgini úshin aıanbaǵan ata-baba­lardyń isin jalǵastyrý dep túsinýimiz qajet. Asqar Uzaqbaıuly Mamın basqaryp otyrǵan Úkimet alǵa qoıylǵan maqsattardy júzege asyrýǵa qabiletti. Kásibı deńgeıi joǵary, múmkindikteri mol. Biz bul kúrdeli kezeńnen de abyroımen ótemiz. Oǵan men kámil senemin, – dep oıyn qorytty Memleket basshysy. 

Baýyrjan MUQAN,
Serik ÁBDIBEK,  
«Egemen Qazaqstan»