Elbasynyń bul paıymyn halqymyzdyń belgili bir etnomádenı sharttaryna súıenip aıtqandyǵy baıqalady. Qara shańyraqqa ıelik jasaý úshin, bizdińshe, birneshe sharttary bolýy qajet. Sonyń bir sharty – turǵyn ulttyń ózindik Ortalyq Azııa aımaǵynda meken etken baıyrǵy ata-babalarynan beri uzaq ýaqyt úzilissiz urpaq jalǵastyǵy bolý kerek. Ekinshiden, ıelik jasaıtyn turǵynnyń etnolıngvıstıkalyq tarıhy myńdaǵan jyldar boıy túrki tiliniń negizinde bolýy jón. Sodan keıin, búgingi tańda mundaı halyqtyń ózindik dara, egemendi, tanymal memleketi bolýy qajet.
Joǵaryda aıtylǵan sharttardyń talaptaryna saı túrki halyqtarynyń qara shańyraǵyna ıelik jasaý reti bul kúnde qazaq halqyna ǵana laıyqty oryn bolar degen pikirdemiz. Bul jaıdyń tolyq dálelin qazaq halqynyń tórt myń jyldyq tarıhynan (j.s.d. XXǵ.-j.s. XXǵ.) aıqyn kóre alamyz. Jáne munshama uzaq tarıh joǵarydaǵy sharttarǵa tolyq jaýap bere aldy.
Búgingi jerimizdegi arheologııalyq izdenisterge qaraǵanda, baıyrǵy Qazaq atamekenin alǵash qonystanǵan adam ómiri paleolıt zamanynan, ıaǵnı tas dáýirinen bastaý alǵany aıqyn bolyp otyr. Jalpy, baıyrǵy Qazaq jerinen tabylǵan tas quraldardyń formasy jáne olardy tehnologııalyq jasaý ádisteri sol zamannyń Eýrazııa men Afrıkadaǵy daıyndaý ádisterimen ózara birdeı bolǵany kúdik týdyrmaıdy. Mundaı tas quraldardyń ózara uqsastyqtary baıyrǵy Qazaq atamekenindegi turǵyndarmen atalmysh óńirlerdegi adamdardyń turmys-tirshiligi bir merzimde bolǵandyǵyn aıǵaqtaıdy.
Bul arada bir eskerte ketetin jaıt sol, baıyrǵy Qazaq atameken turǵyndarynyń bir ereksheligi olardyń ómir tirshiliginiń, qoǵamy tas dáýirden bastaý alyp, odan keıin jez, qola, ejelgi temir, antıkalyq jáne Túrki qaǵanaty arqyly úzilissiz damý satylarynan ótkendigi aıan bolyp otyr. Eń bastysy, baıyrǵy Qazaq atamekenindegi turǵyndardyń urpaqtar jalǵastyǵyǵy 4-5 myń jyl boıy úzilmegen.
Bul jaıdyń naqtylyǵyn Qazaqstannyń paleoantropologııa materıaldarnan, ıaǵnı kóne zaman adam súıekterinen, erkin baıqaýǵa bolady. Sondyqtan baıyrǵy Qazaq atameken turǵyndarynyń alǵashqy antropologııalyq anyqtamasyn neolıt pen eneolıt dáýirinen (5-7 myń jyl buryn) bastaýǵa bolar edi. Biraq bul dáýirge baılanysty jergilikti turǵyndardan qalǵan adam súıekteri óte az. Deı tursaq ta, olardan alynǵan negizgi kranıologııalyq kórsetkishterge jáne dáýirles kórshi elderden tabylǵan súıekterge qaraǵanda, ol kezdegi Qazaqstan turǵyndaryna tek kóne eýropeoıdtyq erekshelikter ǵana tán ekeni belgili bolyp otyr.
Osy jaılarǵa oraı, baıyrǵy Qazaq atamekenine baılanysty turǵyndardyń antropologııalyq sıpattamalarynyń qola dáýirinen, ıaǵnı j.s.d. XX-XI ǵasyrlardan bastalǵany oryndy bolyp sanalady. О́ıtkeni atalmysh óńirde turaqty qalyptasqan jergilikti turǵyndardyń bul dáýirdegi kóptegen etnomádenı eskertkishi saqtalyp qalǵan.
Qazaqstan boıynsha qola dáýirin kranıologııalyq (adam bas súıekterin) zertteýlerdiń nátıjelerine qaraǵanda, ol kezdegi jergilikti turǵyndar eki jynys boıynsha anyqtalǵan atalmysh dáýirdiń turǵyndarynyń morfologııalyq qurylymdary tolyǵymen kóne eýropeoıd rasasyna jatatyndyqtary aıǵaqtaldy. Bulardyń bas pen bet súıekterindegi negizgi morfologııalyq erekshelikterine nazar salatyn bolsaq, onda olardyń bas formasy ortasha jumyr, al bet bıiktigi alasa, eni jalpaq, kóz uıalarynyń formasy tórtburyshty jáne alasa keledi. Muryn súıekteriniń buryshy óte joǵary, ıaǵnı jalpy qyry qońqy túrine jatady. Osy jáne basqa morfologııalyq erekshelikterin qosyp alyp qaraǵanda, baıyrǵy Qazaq atamekeniniń qola dáýiri turǵydan antropologııalyq sıpattary jaǵynan tolyǵymen kóne eýropeoıd tektester ǵana bolǵan dep aıtýǵa tolyq ǵylymı negiz bar. Atalmysh rasa qola dáýirinen bastap barlyq kóne tarıhı dáýirlerden orta ǵasyrdyń sońǵy kezeńine deıin jáne Qazaq Eliniń búkil turǵyndary arasynda turaqty rasogenezdik ról atqarǵan. О́ıtkeni baıyrǵy Qazaq atameken turǵyndarynyń qola dáýirindegi antropologııalyq negizin tek qana kóne eýropeoıd rasasy quraǵan.
Sonymen qola dáýiriniń paleoantropologııalyq materıaldaryn negiz etip, muny bazalyq damý ornyna alýǵa tolyq múmkindik barlyǵyna nazar aýdardyq. Endigi másele bul antropologııalyq massıv qanshalyqty kóne Qazaqstannyń etno-tarıhı dáýirlerinde, ıaǵnı qola dáýirinen bastap, sodan keıin ejelgi temir, antıkalyq, ortaǵasyr men búgingi qazaqtarǵa sheıin etnoantropologııalyq áserin saqtap qalǵandyǵynyń syryn ashý bolyp tabylady. Osyǵan oraı, baıyrǵy Qazaq atamekeniniń qola dáýirinen keıingi zamandarǵa jatatyn turǵyndardyń kranıologııalyq serııalaryna nazar aýdarǵandy jón kórdik. Otan tarıhnamasyndaǵy arheologııalyq zertteýlerde atalmysh dáýirden keıin onyń ornyn tarıhı almastyrǵan ejelgi temir dáýiri (j.s.d. H-IV ǵǵ.) bolyp sanalady. Qazaqstan boıynsha atalmysh eki dáýirdiń turǵyndary ózara qanshalyqty antropologııalyq jaqyndyqta bolǵanyn olardyń kranıologııalyq serııalaryndaǵy morfologııalyq erekshelikterine qarap naqty aıtýǵa bolady. Osy baǵytty basshylyqqa alyp ejelgi temir dáýirine jatatyn jergilikti turǵyndardyń kranıologııalyq serııalarynyń morfologııalyq anyqtamalaryna nazar aýdaratyn bolsaq, birinshiden, bular burynǵydaı kóne eýropeoıd tektester qataryna jatatyny kórinedi. Ekinshiden, olar qola dáýiriniń kranıologııalyq serııalarymen óte jaqyn morfologııalyq uqsastyqta, ıaǵnı bulardyń ózara genetıkalyq jalǵastyqtary bar degen sóz. Sonymen qatar ejelgi temir dáýiri turǵyndarynyń eki jynysy boıynsha kranıologııalyq serııalarynda azııalyq rasa ushqynynyń áseri barlyǵy edáýir anyq baıqalady. Shamasy j.s.d. V ǵasyrdan bastap Ortalyq Azııanyń azııalyq taıpalarynyń ókilderi baıyrǵy Qazaq atamekenine kirmelik jasap, jergilikti turǵyndarmen aralasa bastaǵany baıqalady. Biraq, shyǵysazııalyq rasa ókilderiniń jergilikti aralasý úrdisi onsha yqpaldy emes, ıaǵnı deńgeıi joǵary bolmaǵandyǵy kórinedi. Bul jaıdyń qarym-qatynasyn anyqtaý úshin kezinde professor G.F. Debestiń (1968 j.) ǵylymı aınalymǵa engizgen bıostatıstıkalyq ádisin, ıaǵnı eýropeoıd pen mońǵoloıd ókilderiniń ózara aralasqan metıstik topta mońgoloıd elementiniń shartty úlesin anyqtaý formýlasyn paıdalandyq. Sonymen atalmysh paıdalanǵan ádistemeniń nátıjesine qaraǵanda ejelgi temir dáýiriniń baıyrǵy Qazaq atamekeni turǵyndarynyń kranıologııalyq serııasynda mońǵoloıd, ıaǵnı azııalyq rasa elementiniń shartty úlesiniń kólemi shamamen 15%-dan aspaıtyndyǵy anyqtaldy. Osy alynǵan anyqtamaǵa súıensek, baıyrǵy Qazaq atamekeninde bul eń alǵash bastalǵan metıstený úrdisi bolyp sanalady.
Atalmysh dáýirlerde baıyrǵy Qazaq mekeninde rasalyq aralasý prosesi qalaı órbip óskeniń anyqtaý úshin professor G.F.Debestiń formýlasy arqyly mysqaldap kirmelik jasaǵan mońgoloıd elementiniń úlesin shyǵarýdy jón kórdik. Bul ádistemeni baıyrǵy Qazaq atamekennen jınalǵan kranıologııalyq serııalarǵa qoldanyp, odan alynǵan nátıjeler 1-sýrette berilip otyr.
Berilip otyrǵan bıostatıstıkalyq ıllıýstrasııaǵa qaraǵanda, kóz tartatyn jaı ol baıyrǵy Qazaq atamekeninde jergilikti kóne eýropeoıd taıpalarynyń etnoantropologııalyq urpaq jalǵastyǵy 40 ǵasyr boıy úzilmeıtindigin aıǵaqtaıdy. Sonymen qatar 20 ǵasyr boıy elimizdiń etnotarıhı dáýirlerinde kirmelik jasap kelgen azııattyq rasanyń jalpy úlesi 70 % aspaǵandyǵyn baıqatady. Sóıtip bul kúnde qazaq halqynyń antropologııalyq beıne qurylymynyń kóneliginiń ereksheligi sonda, onyń baıyrǵy ata-babalarynyń 1/3 úlesi taıǵa tańba basqandaı saqtalyp qalǵan. Ata-babalarymyzdyń bul antropologııalyq erekshelikteri «men qazakpyn» degen adamnyń bir tal shashynda, bir tamshy qanynda, bir azý tisinde, aıaq turqynda t.b. morfologııalyq jáne fızıologııalyq erekshelikterinde saqtalyp qalǵany aıan bolyp otyr.
Atalmysh ádistemeden basqa, qazaq halqy óziniń jerinde jáne elinde týǵan ata-babalarymen tórt myń jyl boıy urpaqtar jalǵastyǵy úzilmeı turaqty túrde búgingi Qazaqstan jerinde ómir súrip kele jatqanyn myna bir tómendegi grafıkalyq sýret arqyly da dáleldeýge tolyq múmkindik bar.
Aldymen myna jaıǵa nazar aýdarǵandy jón kórdik. Ol búgingi qazaq halqynyń 4 myńjyldyq antropologııalyq qalyptasý joldaryn baıyrǵy Qazaq atameken turǵyndarynyń dáýirlik jáne myńjyldyq damý satylary arqyly da kórýge múmkinshilik bar. Sondyqtan atalmysh aımaq turǵyndarynyń bas súıek qurylymynyń erekshelikterin tek etnomádenı dáýirler boıynsha ǵana qarap qoımaı, sonymen birge árbir myńjyldyqta qandaı ózgeristerge ushyraǵanyna da nazar aýdaryp anyqtaýdy ǵylymı turǵydan oryndy dep uıǵardyq. О́ıtkeni baıyrǵy Qazaq atamekeninen jınalǵan kranıologııalyq materıaldar j.s.d. HH ǵasyrdan bastap, keshegi ótken HH ǵasyrǵa deıin úzilissiz merzimdi, ıaǵnı 4 myńjyldyq ýaqytty qamtıdy. Atalmysh myńjyldyqtarǵa oraı kranıologııalyq serııalardyń eki jynys boıynsha árqaısysyn jeke-jeke jáne serııalardyń ǵylymı baǵdarlamalyq mánin arttyrý úshin osy eki jynys serııalaryn qosyp alyp ta qaradyq. Osy maqsatpen G.F. Debestiń áıelder bas súıeginiń ólshemderin erler ólshemderimen teńestirýge usynǵan teńdik koffısentterdi paıdalanyp shartty kranıologııalyq keste jasaldy. Sóıtip baıyrǵy Qazaq atamekeniniń barlyq tarıhı dáýirleri boıynsha jınalǵan kranıologııalyq materıaldar ortaq júıege toptastyryldy. Joǵaryda aıtylǵan jynys erekshelikteri men etnomádenı dáýirler jáne myńjyldyq hronologııalyq merzim eskerile otyryp, bas súıektiń toksonomııalyq máni joǵary birneshe kranıologııalyq ólshemderdiń ıaǵnı bet súıek bıiktigi, jaq súıek eni, nazo-malıar buryshy, zıgo-maksıllıar buryshy, muryn súıek buryshy t.b. morfologılyq anyqtamalar boıynsha birneshe arnaıy grafıkter syzyldy. Olardyń barlyǵy bizderdiń eńbekterimizde jarııa etilgen («Proıshojdenıe kazahskogo naroda. Po dannym fızıcheskoı antropologıı. Almaty, 2017. -196 s.). Bul arada atalmysh anyqtamalardyń tórt myń jyldyq etnomádenı dáýirlik jáne myńjyldyq damý satylarynyń barlyq grafıkalyq sýretterin gazet betinde berýge múmkinshilik bolmaǵandyqtan bir ǵana bet súıeginiń jazyqtyǵynyń damý satysyn usynyp otyrmyz. Biraq barlyq atalmysh bas súıek anyqtamalarynyń tórt myń jyl boıy damý satylary bir baǵytta ǵana bolǵandyǵyn ǵajaıyp qubylys dep sanaımyz (2-sýret).
Jalpy, berilip otyrǵan grafıkterdegi kranıologııalyq damý satylaryna qaraǵanda, qola dáýirinen bastap búgingi zamanǵa deıin eshbir genetıkalyq úzilissiz damyǵan jáne basqa bir tarıhı baǵytqa tolqymaı tek bir ǵana rasogenetıkalyq aspekti boıynsha damyǵan etnomádenı úrdister bar, bul – myńjyldyq damý arqyly qazaq halqyn qalyptastyrǵan biryńǵaı morfologııalyq qurylym bolyp sanalady.
Sonymen, tórt myń jyl boıy baıyrǵy Qazaq atamekeninde bul morfologııalyq anyqtamalardyń dáýirlik ózgeristerdiń negizgi baǵyty ár saqqa burylmaı, ózindik tabıǵı paleoantrpologııalyq zańdylyqtarmen ótýi tek qazaq halqyna ǵana tán kranıologııalyq qurylymdy ómirge ákelgen. Jalpy, búgingi Qazaq Eliniń etnogenetıkalyq ózegi men máıegin tórt myń jyl boıy týǵan ata-balalary arqasynda saqtap qalǵan tek bir ǵana ult, qazaq ulty, dep ashyq aıta alamyz.
Búgingi qazaq halqynyń antropologııalyq biregeıligi men tutastyǵyn onyń til júıesinen de kóre alamyz. О́ıtkeni qazaq tiliniń ortaqtyǵy sondaı, bul tilde dıalekti joq, al bar bolǵany tek govor ǵana.
Jalpy, qazaq ata-babalarynyń j.s.d. I myńjyldyqta túrki tilinde sóılegenderi bul kúnde mamandar arasynda kúdik týdyrmaıdy.
Joǵaryda keltirilgen barlyq anyqtamalardy, saıyp kelgende, bul kúnde túrki halyqtarynyń Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy qara shańyraǵyna ıelik jasaý, negizinde, qazaq halqynyń úlesinde degen birden-bir durys sheshim bolatynyn kórsetedi. Mundaı sheshimniń túrki halyqtarynyń keleshegi aıtarlyqtaı baıandy bolýyna mol áseri bolar degen úmittemiz.
Maqalamyzdyń sońynda búgingi zaman túrki halyqtarynyń oqyrman qaýymynyń aldynda etnomádenı mártebesi joǵary tarıhı jaıǵa baılanysty bir usynysty aıtqandy jón kórip otyrmyz. Ol búkil túrki halyqtarynyń ata-babalarynan saqtalyp qalǵan Eýrazııa masshtabynda dara túrkitildi saq taıpasynyń dara qabiriniń ústine 2010 jyly Máńgilik El arkasy salynǵan bolatyn. Negizinde, mundaı eskertkish tek bir ǵana Qazaq Eliniń astanasy Nur-Sultan qalasynda ǵana bar. Bul kúnde Máńgilik El arkasynyń astynda jatqan qabirdiń j.s.d. VII-VI ǵasyrlarǵa jatatynyn eskere otyryp aıtatyn bolsaq, túrki halyqtarynyń tize búgip, bas ıetin kıeli ata-babalarynyń qabirleriniń biri retinde álemge tanymal bolsa eken. Búgingi túrki qaýymyna jasap otyrǵan bul usynys ońǵa bassa, túrki áleminiń rýhy men birligi árqashan joǵary bolary haq!
