«Áke kórgen – oq jonar...»
Kópshilikke bul esim beıtanys bolýy zańdylyq. Osy rette jas sheberdiń qysqasha ómirbaıanyn tizip ótýdi jón kórdik. Meıramnyń ómirge kelmeı turyp bolashaq mamandyǵy tegimen aıqyndalyp qoıdy desek artyq aıtpaspyz. Nege deseńiz, ákesi Geımran Baımuqanov Omby memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıtetindegi akademııalyq keskindeme jáne sýret kafedrasynyń professory, Reseı Sýretshiler odaǵynyń múshesi, kórshiles eldegi bedeldi keskindemeshilerdiń biri. Osylaı bola tura, týǵan perzenttiń basqa salany tańdaýy múmkin emes-ti. Ýaqyt jyljı kele bul shyndyqqa aınaldy. Jastaıynan beıneleý óneriniń álemine boılaǵan keıipkerimizdiń bara-bara estetıkalyq talǵamy ushtala tústi. Keıinnen ol Penzadaǵy K.Savıskıı atyndaǵy kórkemsýret ýchılıshesiniń músin bólimin támamdap shyǵady. Onymen toqtamaı, Krasnoıar kórkem ınstıtýty men I.Repın atyndaǵy Sankt-Peterbýrg memlekettik akademııalyq keskindeme, músin jáne sáýlet ınstıtýtynda bilimin shyńdaıdy. Jas shaǵynda sheberdiń baǵyndyrǵan belesteri jeterlik. Eń negizgilerin sabaqtasaq, 2009 jyly Barnaýlda ótken Sibirdiń jas sýretshileri IV aımaqaralyq kórmesiniń Gran-prı laýreaty, «Az. Art. Sibir – 2015» VII aımaqaralyq jastar kórmesiniń «Músin» atalymynda Gran-prı laýreaty, sondaı-aq 2010, 2012, 2013 jáne 2015 jyldary Sankt-Peterbýrg qalasy men Lenıngrad oblysyndaǵy birqatar sáýlet jáne músin eskertkishterin qaıta jańǵyrtýǵa atsalysqan. Budan bólek, kóptegen aımaqtyq, aımaqaralyq, búkilreseılik jáne halyqaralyq kórmelermen qatar baıqaýlardyń qatysýshysy. Reseı Federasııasy Sýretshiler odaǵynyń múshesi, Sankt-Peterbýrg qalasy Sýretshiler odaǵynyń múshesi. Al qanjyǵasyn maılaǵan sońǵy ataǵy – Qazaqstan Respýblıkasy Kórkemsýret akademııasynyń akademıgi. Áıtse de munyń barlyǵy keıipkerimizdi oqyrmanǵa etene tanyta qoımas. Byltyr Túrkııa memleketinde salmaǵy 500 tonna, bıiktigi 70 metrdi quraıtyn túrki halyqtarynyń ortaq qaharmany «Kóroǵlyǵa» alyp eskertkish qoıylǵan-tuǵyn. Músinshi Murat Mansurovtyń avtorlyq jumysyn somdaýǵa, mine osy Meıram Baımuqanov ta septeskenin aıta ketý kerek. О́ner kollaborasııasynyń jemisi dúıim Túrki álemin tańǵaldyrdy. Al jas sheber mundaı kólemdegi monýmentaldy jobadan taptyrmas tájirıbe jınaqtady.
– Kezinde ákem Rembrandt týraly bir kitapty oqýǵa bergeni esimde. О́te qyzyqty eńbek. Negizinen sýretshiler óz ómiri jaıly tartymdy jaza biledi. Basqa kásip ıeleri syndy tańnan keshke deıin bir orynda jumys isteý sýretshige jat. Bizdiń kásibimiz kóńil kúıge baılanysty. Osynyń barlyǵy sol kitapta jan-jaqty kórsetilgen. Mine, sodan bastap bul salaǵa den qoıdym. Áli kúnge deıin mamandyq tańdaýda qatelespegenime qýanamyn. Keńse menedjerine qaraǵanda, músinshiniń jumysy áldeqaıda qyzyqty dep oılaımyn, – degen Meıram, ónerge alǵashqy qadam nıderlandtyq qylqalam sheberiniń shyǵarmashylyǵyn zertteýden bastalǵanyn aıtady.
Ol osy ýaqytqa deıin qolynan qansha jumys shyqqany jóninde sanaq júrgizbegen. Sankt-Peterbýrgtiń ózinde restavrasııalyq jumystary jetip-artylatyn syndy. Al ınstıtýt qabyrǵasynda 3-kýrstan bastap relefti kompozısııalardy somdaı bastapty. Máselen, onyń keýde músinsheleri múldem esepke alynbaıtyn kórinedi. Al ondaı eńbekteri az emes deıdi.
– Ártúrli baǵytta jumys istegen unaıdy. Monýmentaldy eskertkishterden bastap stanokty músinge deıin. Bir kezderi Qazaqstanda beıneleý óneriniń quldyraý kezeńi boldy. Bul teorııany men jıi aıtyp kelemin. Mysaly, balbal tastardy alyp qaraıyq. О́z dáýiriniń minsiz eskertkishteri. Olardyń formalary kásibı turǵyda oryndalǵan. Al XX ǵasyrdyń basynda sosıalıstik realızm baǵyty keldi. Biraq osy eki kezeńniń ortasynda úlken vakýým paıda boldy. Mine, osy másele meni qatty oılandyrady. Akademııalyq bilim alǵandyqtan, dástúrli mektepke jaqynmyn. Áıtse de jeke shyǵarmashylyqta basqa bir janrda múmkindigimdi kórgim keledi. Adam ómir boıy izdenýmen ótedi. Sondyqtan da dara jolymdy izdeýmen kelemin, – deıdi jas músinshi.
Bálkim, bul isti zamandastarymyz qolǵa alar?
«О́nerde shekara joq» degendi jıi estıtinimiz jasyryn emes. Máselen, orta ǵasyrda Eýropa elderinde ıntegrasııalyq prosester qarqyndy júrdi. Mádenıette tipti aıqyn kórinis tapty. «Qazirgi ótpeli kezeńde ulttyq músin baǵytyn qalyptastyrý múmkin be?» degen saýalymyzǵa óner rezıdenti bylaı dep jaýap qatty.
– Álbette, múmkin. Sol orta ǵasyrdyń ózinde mádenı ımport qatty júrgenimen ár memleket ózine tán rýhanı qundylyǵyn saqtap qaldy. Mysaly, nemis óneriniń joǵarǵy kezeńi men ıtalııalyq óner dáýirin salystyrsaq, múldem bólek. Nemis halqy tabıǵatynan qalyptasqan zańdylyqtardy berik ustanady. Mádenıetterinde de dál solaı, barlyǵy qatań qaǵıdalarǵa negizdelgen. Italııalyqtarda kerisinshe úrdis baıqalady. Degenmen ortaq tustary bar. Qazaqtyń ulttyq músin mektebin qalyptastyrýǵa ábden bolady. Tek ony jan-tánimen túsine biletin qaıratkerler kerek. Kim biledi, bálkim, bul isti bizdiń zamandastarymyz qolǵa alar?! – dedi óner sańlaǵy.
Qalyptasqan taptaýryndy buzý qajet
Álem bir orynda turmaıtynyn eskersek, kún saıyn san alýan jańalyqtyń kýási bolyp jatamyz. Osy turǵydan alǵanda búginginiń adamyn tańǵaldyrý ońaıǵa soqpaıdy. Akademııalyq negizi bar sýretshiniń dástúrli sheńberden shyǵýy da ekitalaı. Bul oraıda dástúrli mektep ókili erkin kózqaras bildire ala ma degen zańdy suraq týyndaıdy?
– Sol sheńberden shyǵýdyń amalyn ózim de izdep júrmin. Árıne, abstraktili týyndyny jasaǵyń-aq keledi, biraq ol úshin qalyptasqan taptaýryndy buzý qajet. Rasymen de bul ońaı is emes. Akademııalyq baǵyt pen avtorlyq shyǵarmashylyqty birdeı alyp júrý kerek dep oılaımyn. Mine, sondaı tulǵa shyn sheber degen ataqqa laıyq. Ol endi adamǵa baılanysty. Bes saýsaqtyń barlyǵy birdeı emes. Sol sııaqty músinshilerdiń árqaısysy – qaıtalanbas tulǵa. Birine fılosofııalyq uǵymdar jaqyn, endi biri qoǵamdy tárbıeleýdi kózdeıdi, úshinshisi óziniń azamattyq ustanymyn bildirgisi keledi. Máselen, ıdeologııalyq eskertkish sizdiń patrıottyq sezimińizdi oıatýy yqtımal. Avtorlyq jumysqa qarap, qoǵamdyq máselege baılanysty oı túıýińiz múmkin. Sol sekildi abstraktili músin múldem kosmologııalyq baǵytqa alyp ketýi ǵajap emes, – deıdi M.Baımuqanov.
Qoǵamdyq talǵamdy qalyptastyratyn birden-bir maman ıesi – óner adamy desek, bul jaýapkershilikti músinshi de arqalaıtyny daýsyz. Al talǵam degenimiz ne? Ol – mádenıet. Bul turǵyda qandasymyzdyń aıtar ýáji joq emes.
– Egerde adam sapasyz oryndalǵan eskertkishtiń qasynan ótse, qandaı sezimde bolady? Onyń mádenıeti arta túse me? Semeılik músinshi Nurbol Qalıevpen Shyǵystaǵy aýdannyń birine baryp qaıttyq. Sonda ornatylǵan monýmentaldy jumystardy kórip shyqtym. Keıbir músinderden tóbe shashym tik turǵany ras. Mundaı týyndylardan adamnyń dúnıetanymy keńeıe túspeıtini haq. Túsinesiz be, qoǵamnyń sanasyn jalǵan jumystarmen tumshalaý qylmyspen para-par. Adamdar murajaıǵa ne úshin barady? Emosııa alǵysy keledi. Rýhanı kemeldikke umtylady. Al balabaqshanyń deńgeıindegi jumystardan qandaı lázzat alýǵa bolady?! – deıdi ol.
Sıfrly tehnologııalardyń damýymen dástúrli ónerdiń joıylý qaýpi jóninde qoǵamda biraz aıtylyp júr. Degenmen M. Baımuqanov saf ónerge árqashan da suranys bolatynyn tek ýaqyt óte onyń quny eselene túsetinin jetkizdi.
– Fotoapparat oılap tabylǵanda, keskindeme joıylyp ketken joq qoı. Portretke tapsyrys beretinder qaldy. Árıne, áserin tıgizdi jáne áli de tıgizýi múmkin. Atap aıtsaq, 3D tehnologııa – keremet ónertabys. Onyń kómegimen kez kelgen músinniń bólikterin basyp shyǵarýǵa bolady. Dese de negizgi formany jasaý úlgisi sol kúıinde qala beredi. Budan dástúrli óner utpasa, utylmasy anyq, – deıdi Reseıde turatyn qandasymyz.
Áńgime túıindeler tusta alǵa qoıǵan josparymen bólisti. Jyl boıyna jospar qurmasa da atqaratyn jumystary shash-etekten eken. Atap aıtqanda, Anadoly elinde kezek kútip turǵan sharýalary az emes ekenin jetkizdi. Sol sekildi Sankt-Peterbýrgte aıaqtaıtyn jobalary da bar. Budan basqa Tel-Avıvtiń mýnısıpalıtetimen birneshe jylǵa kelisimshart jasalǵan. Osyǵan tezdetip kirisýdi josparlaýda.
Jaqsylyq MURATQALI,
«Egemen Qazaqstan»
