Batys Qazaqstan oblysynda Jaıyqtyń sol jaǵalaýyndaǵy iri okrýg ortalyqtary Sarytoǵaı, Bazarsholan, Bazartóbe, Qaraýyltóbe, Esensaı, Kónekketken, Quraılysaı, Shaǵataı, Aqsoǵym aýyldaryn eseptemegende, osy okrýgterge qaraıtyn ondaǵan kishigirim aýyl halqy Keńes ókimeti kezinen beri jol azabyn tartyp keledi. Osy jol boıynda, 300 kılometr aralyqta turatyn 20 000-ǵa jýyq halyqtyń zary bul. Bul aýyl turǵyndary jyldyń tek ashyq aýa raıynda ǵana oblys ortalyǵy nemese ózge aýdandarmen qatynas jasaı alady. Nemese táýekelge bel baılap, Jaıyqtyń oń betine shyǵyp ketýge tyrysady. Biraq oǵan daıyn turǵan kópir qaıda? Senseńiz, búkil Batys Qazaqstan oblysynda Oral qalasynan tómen qaraı Atyraý oblysynyń Inder kentine deıin birde-bir kópir joq. Bul 325 shaqyrym jer ǵoı.
Jaıyqtan ótý – táýekel dedik. Sebebi jazda turǵyndar ózenniń oń jaǵalaýyndaǵy Atyraý – Oral tas jolyna shyǵý úshin paromǵa jalynady. Parom ár aýyldyń tusynda bar degenmen, olardyń keıbiri eki jaǵaǵa arqan kerip, qol kúshimen tartyp shyǵaratyn jabaıy sal. Bul árkim óz ómirin, shybyn janyn báske tikkenmen birdeı. Sondyqtan aýyl halqy qys túsýin, Jaıyqtyń betin muz basýyn kútedi. Biraq ol da ońaı emes. Juqa muz jarylyp, sý astyna ketken oqıǵa talaı bolǵan. Tipti qaıǵyly oqıǵalar jyl saıyn qaıtalanady dese de bolǵandaı.
El bolǵasyn árkimniń óz sharýasy, áleýmettik máselesi nemese qýanyshy men qaıǵysyna baılanysty kúndelikti jol sapary bolady ǵoı. Jaıyqtyń Buqar bet jaǵalaýyndaǵy halyqtyń únemi osy jol azabyna tózip kele jatqany oblys basshylaryna, halyq qalaýlylaryna belgili bolsa kerek. Biraq keńes kezinen qalǵan osy kúrdeli, halyq úshin azapqa aınalǵan másele táýelsizdik jyldarynda da esh sheshimin tappady. 2016 jyl Barbastaý – Inder joly kúrdeli jóndeýden ótedi degen áńgime qozǵalǵanda el-jurt bir qýanyp qalyp edi. Búginde ol kóleńkede qaldy.
Conymen qatar sońǵy 15 jyl boıy Chapaev aýyly tusynan kópir salý máselesi úzdiksiz kóterilip kele jatsa da, onyń iske asýy «oryndalmas arman» ekenine turǵyndardyń kózi jetken sııaqty.
Kúni keshe oblysymyzǵa saparmen kelgen Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev oblystyń avtojoldary esh syn kótermeıtinin, osy máselemen shuǵyldaný kerektigin birinshi orynǵa qoıdy. Jaıyqtyń sol jaǵalaýynda ár 30 kılometr saıyn ornalasqan aýyldardy bolashaǵy joq dep aıtýǵa kelmeıdi. Sebebi olar óziniń ómirsheńdigin 90-jyldardaǵy ekonomıkalyq daǵdarys kezinde de dáleldedi emes pe? «О́zen jaǵalaǵannyń ózegi talmaıdy» degendeı, sol qysyltaıań kezde qyrdaǵy aýyldar bir qoıyn bir sabynǵa aıyrbastap kún kórdi. Halyqtyń jaǵdaıy óte múshkil bolǵan kezde de Jaıyq boıyndaǵylar sharýasyn dóńgeletip, mal basyn da saqtap qalyp edi ǵoı. Shapsa shabyndyǵy, jaqsa otyny, ishse tegin sýy, terse jemis-jıdegi, salsa baý-baqshasyna qolaıly qonysyn áli de eshkim tastap, údere kóshken emes. Sol sebepti bolashaǵy joq aýyldar dep qaraýǵa bolmaıdy. Jol salynsa, onyń boıynda neshe túrli ınfraqurylym men shaǵyn bıznes damıtyny, halyqtyń ál-aýqaty eselene túseri haq.
Halyqtyń zaryna aınalǵan Aqjaıyq – Inder joly sońǵy jyldary ártúrli deńgeıdegi ákimderdiń jyl saıynǵy esepterinde de aıtylmaı ketti. Tipti Reseı patshalyǵy kezinde de halyq Jaıyq úshin jandasyp, sol jaǵalaýdaǵy shuraıly qonysty jatqa bermeı qalyp edi. Endi HHI ǵasyrdaǵy eń basty ınfraqurylym – jol bolmaǵandyqtan, turǵyndardyń ata qonysynan údere kóshýi ǵana qaldy.
...Búginge deıin ol aýyldardan talaı adam kóship te ketti. Biraq bul máseleniń sheshimi emes qoı. Bir sózben aıtqanda, Jaıyqtyń sol jaǵyna jol túsýin kútken dúıim jurt kópten beri alańdap otyr. Tek estir qulaq, janashyr Úkimet kerek.
Birjan KÁRIMULY
Batys Qazaqstan oblysy,
Aqjaıyq aýdany
