Bısenǵalı Tájiıaqov: «Elimizdiń bank júıesiniń tarıhynda jaı sheshimder men ońaı joldar bolǵan joq»

Seısenbi, 16 sáýir 2013 2:17

14 sáýirde Ulttyq Bank resmı túrde óziniń jıyrma jyldyǵyn atap ótti. Alaıda QR UB tarıhynda basqa da ataýly kúnder boldy: 1991 jylǵy 20 maýsym – QR Ulttyq Bankiniń resmı qurylǵan kúni; 1993 jylǵy 15 qarasha – ulttyq valıýtanyń engizilgen kúni; 1995 jylǵy 30 naýryz – «QR UB týraly» jańa Zańnyń shyqqan kúni. Tipti 1876-shy jyly qazirgi Qazaqstannyń aýmaǵynda Oral qalasynda Memlekettik banktiń birinshi bólimshesi ashyldy. Bulardyń bári – ataýly kúnder, biraq olardyń arasynda Ulttyq Banktiń jáne elimizdiń bank júıesiniń mańyzdy qalyptasý kezeńderi boldy. Osy júrip ótken joldyń qalaı bolǵandyǵy jaıynda barlyq jyldar boıy Ulttyq Bank júıesinde jumys istegen QR Ulttyq Banki tóraǵasynyń orynbasary Bısenǵalı TÁJIIаQOV aıtyp beredi.

Seısenbi, 16 sáýir 2013 2:17

14 sáýirde Ulttyq Bank resmı túrde óziniń jıyrma jyldyǵyn atap ótti. Alaıda QR UB tarıhynda basqa da ataýly kúnder boldy: 1991 jylǵy 20 maýsym – QR Ulttyq Bankiniń resmı qurylǵan kúni; 1993 jylǵy 15 qarasha – ulttyq valıýtanyń engizilgen kúni; 1995 jylǵy 30 naýryz – «QR UB týraly» jańa Zańnyń shyqqan kúni. Tipti 1876-shy jyly qazirgi Qazaqstannyń aýmaǵynda Oral qalasynda Memlekettik banktiń birinshi bólimshesi ashyldy. Bulardyń bári – ataýly kúnder, biraq olardyń arasynda Ulttyq Banktiń jáne elimizdiń bank júıesiniń mańyzdy qalyptasý kezeńderi boldy. Osy júrip ótken joldyń qalaı bolǵandyǵy jaıynda barlyq jyldar boıy Ulttyq Bank júıesinde jumys istegen QR Ulttyq Banki tóraǵasynyń orynbasary Bısenǵalı TÁJIIаQOV aıtyp beredi.

MÁRTEBE JÁNE FÝNKSIIаLAR

– Bısenǵalı Shamǵalıuly, Ulttyq Bank tarıhynyń kóptegen oqıǵalarǵabaı ekendigi belgili, solardyń ishinen eń mańyz­­dylaryn bólip alyp,oqyrmandarymyzǵa elimizdiń qarjy júıesin damytý kezeń­derindeqandaı ózekti mindetterdi sheshýge týra kelgendigin aıtyp berseńiz.

– Rasynda da sizdiń atap ótken kúnderińiz bizdiń bank júıemizdiń tarıhynda mańyzdy oryn alady. Máselen, 1991 jyly 20 maýsymda Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń «Qazaq KSR-degi bankter jáne bank qyzmeti týraly» Zańy bank júıesin reformalaý úshin zańna­ma­lyq bazanyń negizi boldy. Osy qujatta alǵash ret kommersııalyq banktiń anyqta­ma­sy bekitildi jáne ózge kredıttik mekeme­lerdi qurýǵa, jeke bankterdi, sondaı-aq shetel­diń qatysýy bar bankterdi  ashýǵa ruqsat etildi. Budan basqa zań negizgi mindetter men fýnksııalardy, onyń ishinde Qazaq KSR Memle­kettik bankiniń aqsha-kredıttik retteý sala­syn­daǵy negizgi mindetteri men fýnksııalaryn belgiledi, ózi jáne kommersııalyq bank­ter júzege asyratyn operasııalardyń tizbe­le­rin aıqyndady. Biraq kommersııalyq bank­terdi ashý jáne qyzmetin toqtatý tártibin, sondaı-aq Memlekettik banktiń olardyń qyzmetin retteý qaǵıdattary men ádisterin belgileý eń mańyzdy jańalyq boldy.

«QR Ulttyq Banki týraly» 1993 jylǵy 14 sáýirdegi Zańǵa sáıkes Qazaq KSR UB Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq Banki bolyp qaıta ataldy. Zańda Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń eki deńgeıli bank júıesi bar ekendigi jazyldy. QR Ulttyq Banki ortalyq bank bolyp tabylady jáne elimizdiń bank júıesiniń joǵary deńgeıin bildiredi. Zań KSRO-nyń Memlekettik bankimen baılanys­ty barlyq erejelerdi joıdy. Áńgime ortaq biryńǵaı aqsha birligi týraly emes, ózimizdiń ulttyq valıýtamyz, onyń ishki jáne syrtqy ornyqtylyǵyn qamtamasyz etý týraly edi. QR UB-nyń aqsha aınalysy salasyndaǵy óz memlekettik saıasatyn ázirleýge jáne júr­gizýge qatysýy negizgi maqsaty boldy. Ult­tyq Banktiń fýnksııalary, quqyqtary, óki-lettikteri men jaýapkershiligi naqtylandy, qurylymy men basqarý organdary aıqyn­daldy.

1993 jyldyń ortasynda ulttyq valıýtany engizý jónindegi memlekettik komıssııany qurý týraly sheshim qabyldandy. QR Pre­mer-Mınıstri Sergeı Tereshenko onyń tóraǵasy bolyp taǵaıyndaldy. Qujat­tama­syn Dáýlet Sembaev basqarǵan arnaıy ju­mys toby ázirledi. Banknottardyń eskızde­rin jasaý úshin quramyna Meńdibaı Álın, Dosbol Qasymov, Aǵymsaly Dúzelhanov, Tımýr Súleımenov jáne Haırolla Ǵabjálelov kirgen avtorlyq ujym quryldy. Teńgeni engizer aldynda Prezıdent Nursultan Nazarbaev elimizdiń azamattaryna ulttyq valıýtamyzdy engizýdiń qajettigi týraly úndeý joldady. Keńestik rýbldi teńgege aýystyrý 1993 jylǵy 15 qarashada saǵat 8.00-de bastalyp, 1993 jylǵy 20 qarashada saǵat 20.00-de sátti aıaqtaldy.

1995 jylǵy 30 naýryzda Prezıdenttiń «QR Ulttyq Banki týraly» Zań kúshi bar Jar­lyǵyna qol qoıyldy. Ekonomıkanyń quldyraý qarqynynyń baıaýlaýy jáne ınflıasııa deńgeıiniń aıtarlyqtaı tómendeýi 1995 jyly Qazaqstan ekonomıkasy damýy­nyń negizgi jáne oń nátıjeleri boldy. Jyl qorytyndylary aqsha-kredıt saıasaty qural­darynyń kómegimen ınflıasııanyń monetar­lyq quramdas bóligin tómendete otyryp, onyń deńgeıine áser etýge bolatyndyǵyn kórsetti. Ekonomıkany kredıtteý fýnksııasy Ulttyq Bankten ekinshi deńgeıdegi bankterge ótti. QR UB kóbine EDB-niń ótimdiligine qoldaý kórsetý maqsatynda olardy kredıt­teýdi júzege asyra otyryp, ortalyq bankterge tán aqsha-kredıt jáne valıýtalyq retteý fýnksııalaryn oryndaı bastady. Qazaq­standa óz Banknot fabrıkamyzdy ashý da, bankaralyq valıýta naryǵynyń týyndap, qa­lyptasýy, saýda-sattyqty júrgizýdiń elektron­­dyq saýda júıesine ótý sol jyldyń m­­a­ńyzdy oqıǵasy boldy.

RÝBL AIMAǴYNAN ShYǴÝ

– Asa mańyzdy memlekettik qury­lymdy qurýǵa ózine jaýapkershilik alǵan jáne ol mindetti abyroımen atqaryp shyq­­qan adamdar týraly áńgimelessek. Bul jerde sheteldik sarapshylar jumys istedi degen keń taraǵan pikirge qara­mastan, Ha­lyqaralyq valıýta qory men Dúnıe­júzilik Bank Qazaqstanǵa bul máse­lede kómek berýge asa qushtarlyq tanytpady deýge bolady. Sebebi, Marchenko myr­za bergen suhbattarynyń birinde respýblıka olar úshin «aıryqsha jaǵdaı bolǵan joq». 

– Ol kezde Qazaqstan rýbldiń tartý aımaǵynda qaldy, Dáýlet Sembaev basqarǵan jumys toby qarjy júıesin damytýdyń eki: rýbl aımaǵyn saqtaý kezindegi, sol sııaqty óz ulttyq valıýtamyzdy engizý kezindegi ssenarııdi qarastyrdy. Sonymen qatar, bú­kil qarjy júıesiniń jumys isteýiniń negizgi ólshemderi qarastyryldy. El jol torabynda turdy… Kóptegen nusqalar boldy. Josparly júıeden naryqtyq júıege ótý, model túrin aıqyndaý, tipti bank túrin tańdaý – ınvestısııalyq nemese kommersııalyq – quzyretti, saralanǵan tásildi talap etti. Salystyrmaly taldaý júrgizip, oılanýǵa ýaqyt bolǵan joq. Uzaqqa sozý daǵdarysqa ákep soǵý qaýpin týǵyzdy. Valıýta boıynsha ǵana emes, búkil bank júıesin qurý úlgisin tańdaý boıynsha, Ulttyq Banktiń aktıvterin basqa­rý júıesi boıynsha mańyzdy sheshimder qabyldaý qajet boldy.

1993 jylǵy jeltoqsanda Dáýlet Hamıt­uly Sembaev QR Ulttyq Bankin basqardy, endi ol teorııalyq turǵydan qalanǵandardy, Prezıdentimizdiń qoldaýymen is júzinde iske asyrýy tıis boldy. Teńgege bar bolǵany bir aı bolǵanda ulttyq valıýtanyń aldynda óz turaqtylyǵyn saqtap qana qoımaı, eldiń búkil qarjy júıesiniń ózegi bolý mindeti turdy, sebebi teńge engizilgennen keıin ǵana Qazaqstan tolyq egemendigin, óz aqsha-kredıt jáne ekonomıkalyq saıasatyn júrgizý múm­kin­digin aldy. Ásirese, osy kezeńde Ulttyq Banktiń makroekonomıkalyq ahýalǵa áser etýiniń negizgi qaǵıdattary ázirlendi, qural­dar synaqtan ótkizilip, yqpal etý tásilderi tekserildi, qyzmetiniń algorıtmderi qalandy. Uıymdastyrý jumysy da júrgizildi: Banknot fabrıkasy salyndy, Memlekettik qoıma jáne Teńge saraıy quryldy.

ORNYQTYLYQTY SYNAÝ

– Ulttyq valıýtany engizý týraly saıası sheshimdi el basshylyǵy qabyldady, al QR Ulttyq Bankiniń osy máseledegi róli qandaı boldy?

– Sol kezeńde Ulttyq Bank ulttyq valıýtany engizýdiń rásimdik máselelerine erekshe nazar aýdardy: jańa valıýtany el boıynsha, aıyrbastaý pýnktterine jetkizý, eski aqshany jańa aqshaǵa aıyrbastaýdyń bastalý kúni men uzaqtyǵy, aıyrbastaý koeffısıenti. Teńge alǵashqy aıyrbastalǵan kúnnen bastap zańdy tólem quraly boldy.

Menshikti valıýtasynyń bolýy Ulttyq Bankke táýelsiz aqsha-kredıt saıasatyn júrgi­zý­ge múmkindik berdi. Bıýdjet tapshylyǵyn jáne dırektıvalyq kredıtterdi jabý úshin kredıtter berý toqtatyldy. Ekonomıkany kredıtteý fýnksııalary ekinshi deńgeıdegi bankterge tolyq berildi. Ulttyq Bank negizgi mindetti – ulttyq valıýtanyń ornyqtyly­ǵyn, ıaǵnı ınflıasııanyń tómengi qarqynyn jáne baǵamnyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etýdi sheshe bastady. Menshikti baǵaly qaǵaz­daryn (qysqa merzimdi nottardy) shyǵaryp, ashyq naryqta operasııalar júrgizýdi jáne kredıtter berýdi bastady. Aqsha-kredıt saıasatyn júrgizýdiń tıimdiligine «QR Ulttyq Banki týraly» Zań múmkindik jasady, oǵan sáıkes QR UB óz qyzmetinde táýelsiz jáne tek Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezı­dentine ǵana esep beredi.

– Ulttyq valıýtanyń engizilýimen qatar memlekettiń ekonomıkalyq saıasaty ǵana emes, sonymen birge RF Ortalyq bankiniń yqpalynan shyǵa otyryp Ult­tyq Bank negizgi fýnksııalary men óki­lettigine tolyqqandy ıe boldy. Ulttyq Banktiń qandaı basty mindetterdi sheshý kerek bolǵanyn, alda qandaı maqsattar turǵanyn, sol kezeńde aqsha-kredıt saıasaty qandaı negizgi jáne qandaı qural­daryna qoljetimdi bolǵanyn oqyrman­dar­dyń esine salaıyq?

– Ulttyq valıýtany engizý kezeńi Qazaq­standa óndiristiń jappaı quldyraýymen já­ne ınflıasııanyń údeýimen sıpattaldy. 1993 jyly ınflıasııanyń ortasha aılyq qarqyny 30,1%, naqty IJО́ quldyraýy 9,2% qurady.

Osyndaı óte kúrdeli jaǵdaıda Úkimet pen Ulttyq Bank ınflıasııany birtindep tómende­týdi jáne  bir mezgilde óndiristiń quldy-raýyn tejeýdi birinshi kezektegi mindet retinde aıqyndady.

Osy kezde Ulttyq Bank tikeleı kredıtter berdi jáne memlekettik bıýdjettiń tapshyly­ǵyn qarjylandyrdy, ıaǵnı is júzinde kommersııalyq banktiń fýnksııasyn oryndady, bul ortalyq banktiń mártebesine qaıshy keldi. Sondyqtan Ulttyq Bank óziniń fýnksııalaryn damyǵan naryqtyq ekonomıkasy bar ortalyq bankterdiń fýnksııalaryna ja­qyn­datý boıynsha júıeli qadam jasaı bas­tady. Máselen, 1994 jyly Ulttyq Banktiń naqty sektordyń kásiporyndaryn tikeleı kredıtteýi, sondaı-aq Úkimettiń sheshimi boıynsha kredıtter berýi toqtatyldy. Bıýdjet tapshylyǵyn jabý úshin Úkimetke kredıtter aqyly negizde berildi, al 1995 jyly berý múldem toqtatyldy. Ulttyq Banktiń kredıt resýrstaryn ornalastyrýy júrgizilgen kre­dıt­tik aýksıondar arqyly júzege asyryla bastady.

1995 jyly joǵaryda atap ótilgendeı, Ulttyq Bank týraly zań qabyldandy, oǵan sáıkes onyń táýelsizdigi zańnamalyq deń­geı­de aıqyndaldy, al maqsaty ulttyq valıý­tanyń ishki jáne syrtqy ornyqtylyǵyn qam­ta­masyz etý boldy. Qabyldanǵan sharalar odan ári 1995 jylǵa qaraı gıperınflıasııany aýyz­dyqtaý boıynsha mindetterdi sheshýge múm­kindik berdi: ınflıasııa deńgeıi 1993 jylǵy 2265%-dan 1995 jylǵy 60%-ǵa deıin tómendedi.

Ulttyq Banktiń aqsha-kredıt saıasaty birtindep jetildirildi jáne onyń quralda­rynyń toby keńeıdi. Teńge engizilgennen bas­tap aqsha-kredıt saıasatynyń qaıta qar­jy­landyrý mólsherlemesi, mindetti rezervter normalarymen ishki valıýta naryǵyndaǵy óktemdikter sııaqty paıdalanylyp otyrǵan quraldaryna jańa quraldar qosyldy, ıaǵnı menshikti baǵaly qaǵazdary – qysqa merzimdi nottaryn shyǵarýdy, «overnaıt» kredıtterin berýdi, ashyq naryqta memlekettik baǵaly qaǵazdarmen operasııalar júrgizýdi, bankterden depozıtter tartýdy bastady.

Qalyptasyp kele jatqan ekonomıkalyq jaǵdaıda Ulttyq Bank júrgizip otyrǵan aqsha-kredıt saıasatynyń barabarlyǵy 1998 jyly ınflıasııanyń tarıhı eń tómengi 1,9% deńgeıge deıin tómendeýimen rastaldy.

AQShA-KREDIT SAIаSATYNYŃ MAQSATYN AÝYSTYRÝ

– Ekonomıkalyq jaǵdaıdyń damýyna qaraı Ulttyq Banktiń mindetteri de, maqsattary da ózgerdi. Búgingi kúni QR UB basty mindeti ınflıasııany baqylaý bolyp tabylatyny belgili. Maqsattyń aýysýy qashan jáne nege boldy, óıtkeni kóp­shilikke osy ýaqytqa deıin bul ortalyq bankke qaraǵanda ekonomıkalyq blok, naqty ekonomıka sektory qurylymda­ry­nyń fýnksııasy bolyp kórinedi emes pe?

– Qazaqstanda aqsha-kredıt saıasatynyń turaqty jetildirilip jatqany, tıisinshe onyń maqsattary men mindetteriniń ózgerip jatqanyna kúmán joq.

Teńge engizilgennen keıingi alǵashqy 10 jylda Ulttyq Banktiń aqsha-kredıt saıasaty­nyń maqsaty ulttyq valıýtanyń ishki jáne syrtqy ornyqtylyǵyn qamtamasyz etý boldy. Iаǵnı, ınflıasııany tómendetýge jáne sol sııaqty aıyrbastaý baǵamyn turaqtandyrýǵa qol jetkizý jónindegi maqsat qoıyldy. Osy maqsattyń ishki ekonomıkalyq qaıshylyǵyna qaramastan ulttyq valıýtanyń qalyptasý kezeńinde onyń tańdalýy ózin-ózi aqtaǵan shara boldy.

Qarjy júıesin damytýdyń belgili bir deńgeıine, baǵa turaqtylyǵyna qol jetkizý, barlyq qadaǵalaý fýnksııalaryn qurylǵan Qarjy naryǵyn jáne qarjy uıymdaryn retteý men qadaǵalaý agenttigine berý Ult­tyq Bankke óz qyzmetiniń sapaly damýynyń kelesi satysyna ótýine múmkindik berdi. Negizgi kúsh-jiger aqsha-kredıt saıasatyn odan ári damytýǵa jáne ony halyqaralyq standarttarǵa jaqyndatýǵa baǵyttaldy.

2004 jylǵy 1 qańtardan bastap basqa mindettermen qatar jańa maqsat – baǵa turaqtylyǵyn qamtamasyz etý zańnamalyq túrde jarııalandy, ıaǵnı ortalyq banktiń klassıkalyq fýnksııalaryna shoǵyrlaný múmkindigi paıda boldy.

Osyny sheshýdiń negizi kóp taralǵan, klas­sıkalyq bolyp qalyptasqan halyqaralyq praktıka boldy. Halyqtyń kirisin qunsyz­danýdan qorǵaýǵa jáne halyqtyń jınaq aqshasynyń jedel ósýine múmkindik beretin, áleýmettik turaqtylyqty ustap turýǵa, eldiń ekonomıkasyna ınvestısııalardyń tıimdili­gin qamtamasyz etýge múmkindik jasaıtyn baǵa turaqtylyǵy. Máselen, Halyqaralyq esep aıyrysý bankiniń zertteýi boıynsha ba­ǵa turaqtylyǵy álemniń zertteýge qatysqan 45 eliniń 33-de negizgi maqsat bolyp tabylady.

DAǴDARYS ARQYLY «STRESS-TEST»

– Eldiń qarjy naryǵy, sondaı-aq bank sektory birneshe kúrdeli kezeńderdi bas­tan keshirdi. Onyń ishinde, eń kem degende sońǵy álemdik qarjy daǵdarysynyń eki kúrdeli kezeńi, bular Qazaqstannyń bank sektoryna aıtarlyqtaı soqqy jasady. QR UB qarjy naryǵyndaǵy turaq­ty­lyqqa qandaı quraldarmen jetkenin túsindire otyryp, olardy eske túsireıik.

– Qarjy daǵdarysynyń kúsheıýi edáýir qarqyn ala bastaǵan 2008 jyly, sol ýaqyt kezeńindegi neǵurlym mańyzdy sát mem­lekettik organdardyń júıelik táýekelderdiń damýyna jol bermeý maqsatyndaǵy shoǵyr­landyrylǵan is-áreketi boldy. Osynyń negizinde qabyldanǵan mańyzdy qujattardyń biri 2008 jylǵy 25 qarashada qabyldanǵan Úkimettiń, Ulttyq Banktiń jáne Qarjy qadaǵalaý agenttiginiń Ekonomıkany jáne qarjy sektoryn turaqtandyrý jónindegi birlesken is-qımylynyń 2009-2010 jyl­darǵa arnalǵan jospary boldy. Josparǵa sáıkes qarjy sektoryn turaqtandyrý úshin memlekettiń Qazaqstannyń tórt bankine kó­mek kórsetý boıynsha ýaqytsha kirýi úshin qarajat jumsaldy. Olar: «Temirbank» AQ, enshiles uıymyn qosa alǵanda BTA, Halyq banki, Qazkommersbank, Alıans Bank.

– Sharalar iske asty. Soǵan qaramastan, búgingi kúni Ulttyq Bank pen bank júıesi daǵdarys kezeńiniń saldarlarymen áli de kúresip keledi. Retteýshiniń kózqarasy turǵysynan strestik aktıvter­diń kólemin tómendetýden basqa qandaı mindetter barynsha ózekti bolyp tabylady?

– Daǵdarys saldarynan 2007-2009 jyldary sheteldik qarjy ınstıtýttarynyń qazaq­standyq bankterge orta jáne uzaq merzimdi qarjylandyrýdy usynýdy jalǵastyrý múm­­­kindigi bolmady jáne bankter uzaq mer­zimdi qorlandyrýdy tartý úshin ishki naryqqa qaı­ta beıimdelýge májbúr boldy. Sonymen qo­sa, depozıttik baza qysqa merzimdi qor­lan­dyrý kózi bolyp tabylatyndyqtan, qazirgi kezde qazaqstandyq bankter uzaq merzimdi qorlandyrý kózderine qajettiligi artady da, sonyń saldarynan aktıvter men mindet­temelerdi óteý merzimderinde edáýir aıyrma oryn alady.

Mundaı ahýal kredıtteý qurylymynyń birtindep ózgerýine alyp keldi, atap aıtqanda bankter uzaq merzimdi kredıtteýge qaraǵanda qysqa merzimdi tutynýshylyq kredıtteýge kóbirek beıimdele bastady. Osyǵan baıla­nys­ty kredıtteý qurylymyn retke keltirý jáne ekonomıkalyq ósýdi qosymsha yntalandyrý úshin bankterge ishki naryqta uzaq mer­zimdi qorlandyrýdyń balama kózderin tartý qajet bolady dep sanaımyn. Instı­týsıo­naldyq ınvestorlar tarapynan suranysqa ıe bola alatyn boryshtyq qarjy quraldaryn shyǵarý bankterdiń orta jáne uzaq merzimdi qorlandyrýynyń áleýettik kózine aınalýy múmkin. Bul rette qaıta qaralýy orta jáne uzaq merzimdi qorlandyrý kózderin ulǵaıtýǵa múmkindik beretin belgili bir tejeıtin retteý talaptary (bankterge de, ınstıtýsıonaldyq ınvestorlarǵa da arnalǵan) qoldanylady.

ÚZDIKSIZ DAMÝ ÚSTINDE

– Qarjy júıesiniń ǵasyrlar boıy ózgerissiz saqtalyp kele jatqan Mysyr pıramıdasy emes ekendigi túsinikti. Alaıda úzdiksiz reformalaýdyń ózi de strestik jaǵdaı týyndatýy múmkin, máselen, qoǵam­da túrli kóńil-kúı týdyryp otyrǵan zeınetaqy júıesi sııaqty. Qandaı da bolsyn sektordy ne búkil qarjy júıesin reformalaý tujyrymdamasyn aıqyndaı otyryp, Ulttyq Bank neni basshylyqqa alady? 

– Qandaı da bir sektordy reformalaý týraly sheshim aıaq astynan qabyldanbaıdy. Buǵan qalyptasqan ahýalǵa jasalatyn tereń taldaý jáne qandaı da bir reformalar alyp kelýi múmkin saldarlar sebepshi bolady. Sońǵy bir jarym jyl ishinde zeınetaqymen qamsyzdandyrý júıesin odan ári jetildirý máseleleri, onyń ishinde jınaqtaýshy zeı­net­aqy qorlaryn biriktirý máselesi belsendi túrde talqylanyp keledi. Nátıjesinde bi­ryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qoryn qurý týraly sheshimdi Memleket basshysy qa­byldady. Zeınetaqy júıesindegi sońǵy reforma Qazaqstan ortaq zeınetaqy júıesinen jınaqtaýshy zeınetaqy júıesine kóshken 1998 jyly qabyldanǵanyn atap ketken jón.

Zeınetaqy júıesin reformalaýdyń aǵym­daǵy jobasy jumys istep turǵan jınaq­taýshy zeınetaqy júıesiniń kemshilik­terin alyp tastaýdy kózdeıdi. Olar:

jınaqtaýshy zeınetaqy qorlary agentte­riniń salymshylardy bir qordan ekinshisine aýystyrý boıynsha básekelestikke jatpaıtyn is-qımyldary;

ákimshilik shyǵystardyń tómendeýi, onyń nátıjesinde komıssııalyq syıaqynyń, fı­lıal­dyq jelini ustaýǵa jumsalatyn shyǵys­tardyń tómendeýi;

úlestes tulǵalarmen jasalatyn mámile­lerdi boldyrmaý.

ÚShINShI BAZELGE KО́ShÝ

 – Búgingi tańda otandyq jáne sheteldik sarapshylar Qazaqstannyń bank júıesi­niń turaqtylyǵyn qalaı baǵalap otyr jáne Ulttyq Banktiń qandaı strategııa­lyq mindetteri taıaý bolashaqta ózekti bolyp qalmaq?

– Jalpy bank júıesindegi táýekelder deńgeıi quptarlyq deńgeıde saqtalyp otyr. Alaıda kredıttik táýekeldiń joǵary deńgeıi bank sektorynyń turaqty qalyptasýyna ke­der­gi keltirip otyr, óıtkeni bankterdiń nesıe portfelindegi jumys istemeıtin qaryz­da­rynyń joǵary deńgeıi olardyń naqty sektordy barynsha belsendi kredıtteýine múm­kindik bermeıdi. Sonymen qosa, Ulttyq Bank engizgen bankterdiń balansyn jumys iste­meı­tin qaryz­dardan «tazartýdyń» arnaıy te­tikteri (Prob­lemalyq kredıtter qory, Stres­tik aktıvterdi basqarý jónindegi uıym­dar AQ-yn qurý, salyq mindettemeleri joq úmitsiz qaryzdardy keshi­rý) qandaı da bir dáre­jede osy problemany sheshýge yqpal etetin bolady.

Sondaı-aq, Ulttyq Bank stress-testileý ádisiniń kómegimen teris makroekonomıkalyq ssenarııdiń damý yqtımalyna bank sekto­rynyń turaqtylyǵyn júıeli túrde baǵa­laıdy. «Qazaqstannyń 2012 jylǵy qarjy­lyq turaqtylyǵy týraly esebinde» jarııa­lan­ǵan stress-testerdiń sońǵy nátıjeleri kútiletin shyǵyndardyń salystyrmaly túr­de joǵary mólsherine qaramastan, bankter kapıtalynyń jetkiliktilik deńgeıi jol be­riletin mánder sheginde qalatynyn kórsetti.

Sonymen qosa, qarjy sektorynyń tu­raqtylyǵyn odan ári arttyrý maqsatynda búgingi kúni Ulttyq Banktiń eń ózekti mindeti Bazel 3 jańa standarttaryn engizý bolyp tabylady. Banktik qadaǵalaý jónindegi Bazel komıteti usynǵan jańa standarttar bank­­­­­terdiń qarjylyq jáne ekonomıkalyq stres­ter nátı­jesinde týyndaıtyn kúızelis­terdi tazartý qabi­letin jaqsartýǵa baǵyttal­ǵan jáne kapı­taldyń sapasy men quryly­myn kúsheıtýge, kapıtal deńgeıine qoıyla­tyn eń tómengi talaptardy arttyrýǵa, son­daı-aq retteýdiń sıkl­diligin barynsha azaı­týǵa jumsalady.

Ulttyq Bank Qazaqstan bankteriniń arnaıy táýekelderin eskere otyryp, kapıtal jetkiliktiligi normatıvteriniń eń tómengi mánderine baǵa berdi. Qazaqstan bankteriniń júıelik táýekelderge jáne yqtımal teris faktorlarǵa turaqtylyǵyna barynsha yqpal etetin kapıtal deńgeıi Bazel 3 usynǵan standarttardan joǵary bolýy tıis ekendigin nátıjeler kórsetti. Bazel 3 jańa standarttary Qazaqstan tájirıbesine kezeń-kezeńimen engiziletin bolady:

I kezeń: bes jyl ishinde (2013-2017 jj.) Bazel III standarttaryna sáıkes kelmeıtin quraldardy alyp tastaý jáne konserva­sııalyq býferdi engizý;

II kezeń: úsh jyl ishinde (2016-2018 jj.) kapıtalǵa qoıylatyn talaptardy birtindep arttyrý.

Kesteni eki kezeńge bólý bankterdiń kapı­talǵa qoıylatyn jańa talaptarǵa kóshýin edá­ýir jeńildetedi, óıtkeni birinshi kezeń aǵym­daǵy talaptarmen salystyrǵanda kapı­taldyń eń tómengi mánderiniń naqty tómen­deýin boljaıdy.

– Gazet oqyrmandaryna qandaı tilek aıtasyz?

– Bizdiń áńgimemizdiń sońyna taman óz múmkindigimdi paıdalana otyryp, Ulttyq Bank basshylyǵynyń atynan «Egemen Qazaq­stan» gazetiniń oqyrmandaryna densaýlyq, tabys, ómirdegi bar ıgilikti jáne qarjylyq ál-aýqat tilegim keledi. Barlyq jobalar men josparlar tabysty, maqsattar bıik, al je­ńister jarqyn bolsyn!

 – Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Alevtına DONSKIH.