Qazaqstannyń teńdessiz tájirıbesi

Al endi kúni keshe Astanada ót­ken Sırııa máselesine qatysty ke­lis­sóz ótkizýge deıin Qazaqstan mun­daı sharalardy sátti júzege asy­ryp kelgen. Aıtalyq, Eýropadaǵy qaý­ip­sizdik jáne yntymaqtastyq uıymy men Islam Yntymaqtastyǵy Uıymyna, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy sekildi halyqaralyq  qury­ly­m­darǵa jetekshilik etip, is júrgizý tá­jirıbemiz jınaqtaldy.

Sondaı-aq, Táýelsizdiktiń al­ǵash­qy­ jyldarynda Prezıdenttiń BUU ­Bas Assambleıasynda Azııadaǵy óza­ra­ is-qımyl jáne senim sharalary jó­nindegi keńes qurý jóninde alǵash má­lim etkeni esimizde. 2002 jyly Keńestiń Almatydaǵy sammıtinde 16 eldiń basshysyn bir ústeldiń basyna jınap, onyń oıdaǵydaı ótýine de muryndyq bolǵan. Sol jıyn arqyly Úndistan men Pákistannyń arasyndaǵy óte kúrdeli qarama-qaıshylyqtar teń dárejede sheshilgen.

Mine, eldiń ishki máselesine qa­tys­ty taqyryptan tys, osyndaı syrtqy saıa­sattaǵy aýqymdy sha­ra­lar­ǵa qarap, Qazaqstannyń ha­lyq­aralyq aýqymda atqarǵan sharýalaryn eleýsiz dep eshkim de aıta almasa kerek. Árıne, osynyń barlyǵy da Elbasynyń tikeleı aralasýymen júzege asqan jarqyn jobalar.

Qazaqstan Ortalyq Azııa aı­ma­ǵyn­da ornalasqandyqtan, óńirdegi tynyshtyqtyń saqtalýyna uıytqy bo­lyp qana qoımaı, qaısybir mem­leketaralyq deńgeıde shıe­lenisken tú­­ı­in­derdi tarqatýǵa da qomaqty úles qosty. Sondaı-aq, jahandyq pro­b­­­lemalardy da paıdaly sheshýge ún qatty. Sonyń birin aıtar bolsaq, Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdy ta­rat­paý jónindegi bastama kóterýi. Osyn­sha­ma ıgilikti is atqarylyp jatqan soń, álemdik qoǵamdastyq Memleket basshysy men bizdiń elimizdiń abyroı, bedelin qalaı moıyndamasyn. En­de­she, Sırııa daǵdarysyna bizdiń el­diń belsene aralasyp, onyń oń she­shilýine yqpal etýge ynta tanytýy qaı qyry­nan alyp qarasaq ta, qısyndy ári oryn­dy. О́ıtkeni, Qazaqstannyń bi­tim­gerlik mıssııasy munymen ǵana shek­­telip qoımaıdy. О́tken kezeńderde Ýkraına, Reseı, Túrkııa memleketteri ara­syndaǵy jaǵdaıdyń qalypqa tú­sýine Astananyń araaǵaıyndyq ja­saýynyń ózi nege turady?!

Keshegi Astana prosesiniń mańyzy zor boldy.  Bul únqatysý alańynda ótken kelissózderdiń oń nátıjesi keshigińkirep kelýi múmkin. Sebebi, osy kezge deıin de atalǵan máseleni AQSh, Reseı, Túrkııa men Iran syndy memleketter óz aralarynda sheshýge tyrysqany esimizde. Onyń nátıjesi týraly sóz aıtýdan buryn Astana usyn­ǵan kelissóz alańyna joǵaryda atal­ǵan taraptarmen qatar, sırııalyq oppozısııa ókilderiniń kelýi kóp nár­seden habar berse kerek. Mine, osynyń ózinen qaı tarapty alsaq ta, mámile jasaýǵa yntaly ekendigin uǵýǵa bo­la­dy. Bul jerde basa aıta ketetin más­ele, qatysýshylardyń soǵys oty órshigen aımaqta oq atýdy toqtatýdy maquldaý nıetteriniń zor ekendigi. Muny Astana prosesiniń ákelgen paıdasy deýge tolyq negiz bar.

Al endi osy kezdesýge deıingi ke­lis­sózderde jiberilgen qatelikter men oryndalmaǵan sheshimderge Astana­nyń aralasyp, nátıjesinde ózek­ti má­selelerdiń kún tártibine shy­ǵa­ry­lýynyń ózi bir jetistik. Erekshe atap ótý­ge turarlyǵy, negizinen Qaza­q­stan­nyń Sırııadaǵy qarama-qaı­shy­lyq­­tarǵa eshbir qatysy joq. Iаǵnı, biz – beıtarap elmiz. Sonymen qatar, Islam­dy ustanatyndyqtan, dinimiz bir ári órkenıeti damyǵan, ekonomıkasy ór­legen, jańarǵan zamanda qatar ómir súrip jatqandyqtan, shıelenisti she­shý­ge múmkindigimiz bola tura, Sırııa isi­ne aralaspasaq memlekettiligimizge syn bolar edi?!.

Onyń ústine, derbes, táýelsiz ýnı­­tarly memleket bolǵandyqtan, ta­raptardy tatýlastyrýǵa mem­le­ket re­tinde quqymyz da, qaý­qa­­rymyz da jetkilikti. Endeshe, osyn­­daı múm­kindigimizdi ıgilikke aı­nal­dy­ra bi­l­sek, odan utpasaq, utyl­maı­ty­ny­myz anyq.

Nurlan SEIDIN,

saıasattanýshy