Ýran uranmen óndirilmeıdi

Senbi, 4 mamyr 2013 2:01

Qazaq jeriniń astynda Men­de­leev aqsaqal túzgen kestedegi ele­ment­terdiń basym bóligi bar. Jer baılyǵynyń qandaı ekenin osydan-aq shamalaı berýge bolady. Bir ǵana Qyzylorda oblysynyń ózinde tabanymyzdyń astynan talaı baılyq shyǵyp jatyr. Munaı deseńiz, munaı bar. Jaqynda vana­dıı­diń óndirisi ózgeshe damý jolyna túspek. Ýrannyń jaıy tipti bólek. Búginde ýran óndirisi Qazaqstan ekonomıkasynyń basym baǵyttarynyń biri bolyp sanalady. Al elimiz ýran óndirý boıynsha álemniń kóshbasshy memleketteriniń birine aınaldy.

Senbi, 4 mamyr 2013 2:01

Qazaq jeriniń astynda Men­de­leev aqsaqal túzgen kestedegi ele­ment­terdiń basym bóligi bar. Jer baılyǵynyń qandaı ekenin osydan-aq shamalaı berýge bolady. Bir ǵana Qyzylorda oblysynyń ózinde tabanymyzdyń astynan talaı baılyq shyǵyp jatyr. Munaı deseńiz, munaı bar. Jaqynda vana­dıı­diń óndirisi ózgeshe damý jolyna túspek. Ýrannyń jaıy tipti bólek. Búginde ýran óndirisi Qazaqstan ekonomıkasynyń basym baǵyttarynyń biri bolyp sanalady. Al elimiz ýran óndirý boıynsha álemniń kóshbasshy memleketteriniń birine aınaldy. Osy arada ýran óndirisine Aqmeshit atyrabynyń da erekshe ekpin berip otyrǵanyn aıtpaı ketpeske bolmaıdy. Shıeli jáne Jańaqorǵan aýdandarynda kenishterdiń jumysy qyz-qyz qaınap jatyr. Qarataýdyń silemderinde, Syrdarııanyń jaǵa­synda ınemen qudyq qazǵandaı tirliktiń bolyp jatqanyn kóremiz. Qanshama adam osy jumysqa jegilip, kún-tún demeı el ekonomıkasyna qyzmet jasap jatyr. Olardyń bárin tizbelep jazý múmkin emes. Degenmen, osylardyń arasynda ýran óndirisimen aınalysyp kele jatqanyna otyz jyl tolǵan «RÝ-6» mekemesiniń shoqtyǵy bı­ik ekenin baıqaımyz. Shıeli aýdanynda ornalasqan seriktestik «Qazatomónerkásip» AQ-nyń ju­my­­­­syna serpin berip otyrǵan mekemeniń biri. Qazirgi kezde «RÝ-6» JShS «Soltústik Qaramuryn» jáne «Ońtústik Qaramuryn» ken oryndarynda tabıǵı ýrandy uńǵylar arqyly jerasty siltilendirý ádi­simen óndirip otyr. Taǵy bir aıta ke­terligi, Shıelide «Iirkól» degen ken orny bar. Kezinde osy oryndy tapqan, biraz jyl óndiris jasaǵan da osy mekeme.

Árıne, ýran óndirisi kezinde qorshaǵan ortaǵa, tabıǵatqa, adam­dardyń densaýlyǵyna zalal kel­meýi kerek. Jerdiń astyndaǵy baı­­lyqty alamyz dep, ústindegi ka­pı­­taldan aıyrylyp qalmaý shart. Búginde bul óndiris jańa teh­no­lo­gııalarmen tolyqtaı jaraq­­tal­­ǵan. Barynsha aınalany lasta­maı jumys isteıdi. Endi osy jaıyn­da az-kem aıtaıyq. Eń aldymen, atalǵan mekeme dúnıe júzindegi eń tereń qabattan ónim óndirýimen erekshelenetinin aıtý kerek. Tabıǵı ýran óndirý geoteh­nologııalyq júıemen 450-680 metr tereńdikten qatarly jáne uıa­ly ornalasqan uńǵylar júıesi ar­qyly kóteriledi. Túsinikti tilmen aıtsaq, shahtalardaǵydaı nemese karerdegideı taý jyny­syn qoparyp, ony jer betine shyǵaryp úlken tas dıirmenderge salyp ýatpaıdy. Bolmasa, asa zor ydystarǵa salyp qyshqyl zattarmen erit­peıdi. Ekologııalyq ahýalǵa zııan tıgizbes úshin barlyq jumys jer as­tynda, taý jynystarynyń or­na­lasqan jerinde júredi. Son­dyq­­tan aýany lastaıtyn shań-to­zań, qyshqyl zattardyń býy jer be­tine shyqpaıdy. Álemdegi ekologııany basty nazarda ustaıtyn memleketterdiń barlyǵy qazir osy tásildi paıdalanady. Mysaly, AQSh, Kanada, Avstralııa sııaqty el­derde bul tásil keńinen taraǵan. Mun­daı jetistikke Qazaqstan da jetip otyr.

Atalǵan tásilge arnalǵan qu­byr­lar qyshqyl zattarǵa tózimdi polıetılen, polıvenılhlorıd, totyqpaıtyn bolat materıal­dardan jasalady. Sonymen qatar, olarda ýran ertindileri de qalybyn buzbaıdy. Al óndirilgen zattar germetıkalyq ydystarǵa quıylyp dittegen jerge shashpaı-tókpeı jet­ki­ziledi. Bul turǵyda da ekolo­gııa­lyq ahýal basty nazarda bolady.

Búginde ýran óndirisindegi kú­kirt qyshqyly da qorshaǵan ortany buzady degen áńgime aıtylyp qa­lady. Deı turǵanmen, «RÝ-6» meke­mesi ony da qarastyrǵan. Tabıǵatqa zalalsyz jumys isteýdi úırengen. Mysaly, kúkirt qyshqyly temir jol arqyly arnaıy qutylarmen jet­kiziledi. Ony germetıkalyq sıs­ter­nalarǵa quıyp alady. Sonan soń eldi me­kenderden tysqary jat­qan joldarmen tasymaldap, kózdegen jerge jetkizedi.

Al siltilendirý reagenti negi­zinen tek jer astynda júredi. О́ıtkeni, jer astyndaǵy ónim sýmen daıyndalady.  Eritindini sorý men quıý sıklynda da tepe-teńdik saqtalady. Máselen, metaly bar qabatty joǵary jáne tómengi bóliktegi sazbalshyqpen shektep, gıdroızolıasııa talabyn qamtamasyz etedi. Sonymen qatar, onyń ústinde qalyńdyǵy 300-350 metr bolatyn sazbalshyqtan quralǵan qabat bar. Betonıt dep atalatyn bul zat sý tıgen kezde isinip, uńǵylardy qysyp qalady da ústindegi sý qabattaryn tómendegi sýmen aralastyrmaıdy. Kenishtiń ishi men syrtyndaǵy burǵylaý uńǵylarynyń sýlary ár toqsan saıyn soryp alynady. Sonan soń zerthanalarǵa jiberilip, tekserilip turady. Zerthanadan alyn­ǵan hımııalyq qorytyndynyń nátıjesi boıynsha osy kúnge deıin sýdyń qyshqyldanýy men ýrannyń kóbeıýi baıqalmaǵan.

Ulttyq atom ónerkásibi kom­pa­­nııasy ýran óndirýshi mekeme­le­r­in­de jumysshylar eńbegin, qorsha­ǵan ortany qorǵaý kerektigin bas­shylyqqa alady. Sonymen birge, radıasııalyq qaýipsizdik pen ónerkásip qaýip­­sizdigi de bas­ty nazardaǵy másele. Jyl saıyn ta­bı­­ǵatty qorǵaý isi­ne qomaqty qar­­jy bólinip otyrady. Sondaı-aq, qoldanystaǵy uńǵy­malar geo­fı­zı­­kalyq zertteýlerden ótip, tehnıkalyq aqaýy barlary der kezinde jóndeledi.

Jalpy, ýran óndirisi búginde jańa satyǵa kóterilgen. Sonyń arqasynda qorshaǵan ortanyń las­tanýy bolmaıdy, kenishterdiń aınalasyndaǵy eldi meken turǵyn­da­rynyń densaýlyǵyna zııan kel­meıdi dep aıtýǵa bolady.

Elimizdegi ýran óndirisine orasan zor eńbek etip kele jatqan «RÝ-6» seriktestigi tabıǵı ortany qorǵaý men jumysshylardyń eńbegin baǵalaýda aldyńǵy qatarda kele jatqanyna kózimiz jetti. Aıtalyq, ken oryndaryna jaqyn ornalasqan birneshe eldi mekender bar. Olar: Bıdaıkól, Aqmaıa, Sh.Qodamanov, Nartaı aýyldary men Shıeli kenti. Jalpy, atalǵan aımaqtarda radıasııalyq qaýiptiń basym ekendigi anda-sanda aıtylyp qalyp jatady. Degenmen, naqty zertteýler olaı emes ekenin jetkizedi. Mysaly, ken oryndaryna jaqyn eldi mekenderde radıasııalyq baqylaý udaıy júrgizilip otyrady. Ár toqsan saıyn Shıeli aýdandyq sanıtarlyq-epıdemıologııalyq baqylaý orta­ly­ǵynyń qyzmetkerleri men eko­log-mamandarynyń qatysýymen monıtorıng júrgizilip turady. Al onyń naqty nátıjeleri aýdandyq «О́sken óńir» gazetinde jarııalanady. Bylaı aıtqanda, halyqtan jasyryp-jappaıdy. Bul turǵyda barynsha jarııalylyq bar. Sońǵy bes jyldyń kórsetkishterine súıensek, aýdan kólemindegi radıasııalyq ahýal tabıǵı normada ekenin kóremiz. Iаǵnı, saǵatyna 10-17 mıkrorentgen. Bul 1999 jyly qabyldanǵan «Radıasııalyq qaýipsizdik normalaryna» saı degendi bildiredi. Sondaı-aq, osy «Radıasııalyq qaýipsizdik normalaryna» sáıkes ıondyq sáýlelendirý kózderimen jumys isteıtinderdiń mólsheri jylyna 20 mıllızıvertten aspaýy qajet. Al «RÝ-6» mekemesindegi tabıǵı ýranmen jumys isteıtin adamdar qyzmet barysynda mólsherden tys joǵary sáýlelendirýmen jumys istegen emes. 2011 jyly árbir qyzmetker tekserýden ótti. Dozımetrlik ba­qylaý nátıjesi jumysshylardyń sáýlelený mólsheri 1,03 mıllızıvertten aspaǵanyn kórsetken. Bul degenimiz, tabıǵı sáýlenenýmen para-par degen sóz. Osy arada aıta keterligi, jeke tulǵalardy jyl boıyna dozımetrlik baqylaýdan ótkizip turady. Al ár toqsan saıyn onyń kórsetkishteri arnaıy jýrnalda jarııalanyp otyrady. Sonymen qatar, jeke kartochkalaryna tirkelip, hattalady. Mekeme qyzmetkerleri jyl saıyn keshendi medısınalyq baqylaýdan ótedi. Sondaı-aq, jumysshylardyń denesin, teri qabattaryn jáne kıimderiniń las­tanýyn baqylap otyratyn arnaıy pýnktter táýlik boıyna jumys isteıdi. Qyzmetkerlerdiń jumys kıim­derin arnaıy bir ortalyq jýady. Al jumysshylardyń jýy­na­tyn bólmelerindegi sý men eden­di ylǵaldap jýýdan qalǵan sý qaldyqtary dalaǵa tógilmeıdi. Olar eritindilerge qosylyp, ken óndi­risine jiberiledi. Bul da qaýip­­­sizdiktiń basym baǵyttarynyń biri.

Munyń bári beker sóz emes. Jumysshylar kúndelikti jumys barysynda qoldanatyn qaýipsizdik sharalary. Al bul sharalar buzylsa, qatań jaza qoldanylady. О́ıtkeni, árbir selsoq istiń artynda adam men tabıǵat taǵdyry tur.

Búginde bıznestiń áleýmettik jaý­ap­kershiligi týrasynda kóp aı­ty­lady. Jer asty baılyǵyn ón­dir­se de, saýda-sattyqpen aına­lys­­sa da, áıteýir, tabys taýyp jat­qan iri kompanııalardyń aldyna áleýmettik jaýapkershilik tartylady. Bul – durys bastama. Sebebi, halyq qaı nárseniń bolsyn paıdasyn kórýi kerek. Áńgime oraıynda «Qazatomónerkásip» ulttyq kompanııasy da, oǵan qaras­ty «RÝ-6» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi de tek ýran óndirýdi ǵana kózdemeıtinin aıtqan abzal. Sony­men qatar, halyqtyń áleý­met­tik jaǵdaıyn kóterýge qa­tys­ty da kóptegen is-sharalarǵa de­meý­shilik jasaıdy. Qoldarynan kelse, aıanyp qalmaıdy. «Jaqsynyń jaq­sylyǵyn aıt, nury tasysyn» demek­shi, endigi sózdi osylaı qaraı buraıyq.

Jer paıdalaný kelisimshar­tyna baılanysty «RÝ-6» mekemesi Shıeli kentiniń Kókshoqy shaǵyn aý­danynyń áleýmettik ahýalyn qarjylandyryp otyrý­dy óz mindetine alǵan. 2005 jy­ly ha­­­­lyq­­­­tyń áleýmettik jaǵ­daıyn kóte­­­­rý maqsatynda «Qaz­atom­óner­­­­­kásip-Demeý» jaýap­kershiligi shek­teýli seriktestigi qu­ryldy. Kóp­te­gen áleýmettik sharalar osy mekemeniń «Demeý-Shıeli» fılıa­ly arqyly júzege asady. Jumys­shylar men turǵyndardyń laıyq­ty demalýyna jaǵdaı da jasal­ǵan. Ol úshin oıyn-saýyq jáne sport ke­shen­deri paıdalanýǵa beril­gen. О́z kezeginde mekeme osy keshen­der­diń shyǵyndaryn ótep otyrady. Osy arada aıta ketý kerek, bir ǵana 2010 jyly áleýmettik máse­le­ler­ge se­riktestik 460 221 205 teńge bólipti.

Shıeli kentinen 50 oryndyq múmkindigi shekteýli balalarǵa arnalǵan ınternat soǵyldy. Mun­da týmysynan syrqat, damýynda kemshilik bar balalar jatyp, emdeledi. Onyń da qarjysyn «RÝ-6» seriktestigi ótedi. Ol úshin 194 502 670 teńge jumsaldy. Al byltyrǵy jyldyń 10 aıynyń ózinde jumysshylar men kúnkórisi tómen otbasylarǵa 1363600 teńge materıaldyq kómek berilgen. So­ny­men qatar, qaıyrymdylyq qo­ry­na 2010000 teńge kóleminde qar­jy aýdarylǵan. Budan bólek mekeme aýdan boıynsha ótetin barlyq me­re­kelik is-sharalarǵa úzbeı atsalysyp keledi.

– Búgingi kúni Shıeli kentiniń «Kókshoqy» shaǵyn aýdanynda «Bolashaq-Shıeli» oqý ortalyǵy jumys istep jatyr. Atalǵan orta­lyqta óndiriske qajetti mamandar daıyndalady. Sondaı-aq, qaıta mamandandyrý isimen de aınalysady. Bul óz kezeginde qajetti jumys kú­shin óteýge taptyrmas qural eke­nin ýaqyttyń ózi dáleldedi. Al jumysqa turý suhbattasý arqy­ly jáne konkýrstyq negizde júr­gi­ziledi. «Bolashaq-Shıeli» oqý or­ta­lyǵyn aıaqtaǵan mamandar bul synnan súrinbeı ótedi. О́ıtkeni, olar ózderi oqyǵan mamandyqtyń qyr-syryna qanyǵyp shyǵady. Mekemeniń óz qyzmetkerlerine ja­sap otyrǵan qamqorlyǵy az emes. Sonyń biri ári bastysy my­­naý: «RÝ-6» seriktestiginde ju­­mys isteıtin adamdardyń bala­laryna arnaýly orta jáne joǵary oqý oryndarynyń oqý granttary beriledi. Oqý kezindegi óndiristik tájirıbeni de bizdiń mekemede óteıdi. Sonymen qatar, óndiristik tájirıbeden ótý barysynda olarǵa jalaqy tólenetinin aıta ketken lázim. Arnaýly oqý ornyn bitirip, mekemege jumysqa turǵan jastar jetkilikti. Bulardyń bilimin jalǵastyrýǵa da yńǵaıly jaǵdaı jasalǵan. Oqý bitirip kelgen mamandarǵa «jas maman» mártebesi berilip, úsh jyl boıyna tálimger bekitiledi. Sonymen birge, kadrlar rezervine qoıylady. Jas mamandarǵa qamqorlyq tek mu­ny­men shektelmeıdi. Olarǵa ústem­­aqy tólenedi jáne basqa da áleýmettik kómekter kórsetilip turady. Jas mamandardyń jumys barysyndaǵy qabiletine qaraı olar ártúrli laýazymdy qyzmetterge taǵaıyndalyp otyrady. Qysqasy, mekeme áleýmettiń áleýetin arttyratyn is-sharalardan tys qalǵan emes. Jáne jas mamandarǵa da qol­daýdy barynsha jasap keledi, – deıdi «RÝ-6» jaýapkershiligi shek­teýli seriktestiginiń bas dırektory Taıyr Nazarov.

Osy kúni óndiris salasynda ju­mys atqaratyn mekemeler syrt­tan maman tartýǵa áýes qoı. «RÝ-6» mekemesiniń bul turǵyda mań­daıy jaryq. Ken oryndarynda tek jergilikti turǵyndar ǵana jumys isteıdi. Mamandardyń barlyǵy da tolyqtaı qazaqstandyq azamattar. Árıne, otyz jyldan beri jumys istep kele jatqan soń mamandardyń da ózimizdiki bolýy zańdylyq shyǵar. Degenmen, mekemeniń ár nárseni syltaý etip mamandy syrttan aldyrtpaıtynyna kóńiliń jylıdy. Al olardyń qatarynda óz isteriniń sheberi kóp. Máselen, Nurlan Bákirov, Vladımır Shavdana, Ja­ńa­baı Ábdiqadyrov, Aleksandr Bels­kıı, Sarjan Iztileýov, Iýrıı Met­chev jáne taǵy basqa maıtalman mamandar bar.

Sońǵy jyldary «RÝ-6» me­kemesi jasaǵan qaıyrymdylyq shara­lardyń derekterimen ta­nystyq. 2010 jyly adamdardyń eńbegin qorǵaý, ónerkásip qaýip­sizdigi, qorshaǵan ortany qorǵaý jáne radıasııalyq qaýipsizdikke jalpy somasy 335 446 350 teńge qarjy bólinipti. So­nyń ishinde eńbekti qorǵaý jáne ónerkásip qaýipsizdigine 298 486 600 teńge; qorshaǵan ortany qorǵaý jáne radıasııalyq qaýipsizdikke 61 626 750 teńge; qorshaǵan orta emıs­sııasyna 15 333 000 teńge aýda­rylǵan. Al 2011 jyldyń 9 aı kórsetkishi boıynsha, joǵaryda aıtqan salalarǵa 189 238 800 teńge qarjy aýdarylǵan. Byltyrǵy jyldyń 10 aıynda jumysshylar men kúnkórisi tómen otbasylarǵa 1363600 teńge materıaldyq kó­mek berilgen. Sonymen qatar, qaıy­rymdylyq qoryna 2010000 teńge kóleminde qarjy bólgen. Az ba? Árıne, az emes.

Ken oryndaryndaǵy qyz­met­­ker­­lerdiń de jalaqysy jyl artqan saıyn ósip keledi. Sa­lys­tyr­maly túrde aıtar bolsaq, 2010 jyly ortasha aılyq 166 207 teńgeni quraǵan. Bir jyldan soń jumysshylar 195 069 teńge aı­lyqqa qol jetkizgen. Al 2012 jyly 209 000 jalaqyǵa jumys istegen. Bıyl da eńbekkerlerdiń taban aqy, mańdaı teri artty. Búginde ortasha jalaqy 235 000 teńgeni qurap otyr.

Sondaı-aq, biz sóz etip otyrǵan mekeme Shıeli aýdanynyń áleý­met­tik-ekonomıkalyq damýyna da birshama eńbek sińirip keledi. Bir ǵana salyqtyń ózine byltyr 114 556,0 myń teńge tólenipti. Al res­pýblıkalyq bıýdjetke 1 404 580,0 myń teńge qarjy aýdarylǵan. Onyń syrtynda aýdanda meshit-med­rese salyp, mektepterge kómek kór­setip, balalardyń tynyǵý lager­lerine sońǵy úlgidegi tehnıka syılaǵany, joldardy jóndep jat­qany bir bólek áńgime.

Áńgimeniń basynan beri talaı jaıtty baıan ettik qoı. Bir qyzyq derek aıtaıyq. «RÝ-6» mekemesi jylyna 1 myń tonnadan asar-aspas qana ónim óndiredi eken. Jylyna 1 myń tonna degen ne táıiri dersiz? Ras, az kórinedi. Biraq osynyń ózi ýran óndirisinde úlken ónimdiliktiń kórsetkishi bolyp sanalady. Ýran­nyń uranmen óndirilmeıtini de son­dyqtan bolsa kerek.

Erjan BAITILES,

«Egemen Qazaqstan».

Qyzylorda oblysy,

Shıeli aýdany.