Qor naryǵynyń tartymdylyǵy artyp keledi

Qarjy júıesindegi nemese ja­handyq ekonomıkadaǵy jaǵymsyz saldar oryn alýy múmkindigine qaramastan monetarlyq bılik naryq aldynda artqa sheginedi me nemese beriktik tanyta ma, másele osynda. Eger iri ortalyq monetarlyq retteýdi odan ári kúsheıtetin bolsa, onda Qazaqstannyń valıýta men qarjy naryǵyna, bıýdjeti men sharýashylyq júıesi úshin bıylǵy jáne keler jyl ońaıǵa soqpaıdy.

Bul sheshim shetel valıýtasy sa­lym­darynyń tartymdylyǵyn arttyrý maqsatynda qabyldandy. Sarap­shy­lardyń paıymdaýynsha, shetel va­lıýtasy men ulttyq valıýta salym­shylarynyń us­ta­nymdary arasyndaǵy aıyr­ma­shy­lyq jyl ótken saıyn tereń­dep barady. Alǵashqy top úshin kóterme paıyz mańyzdy emes, tek jıǵan-terge­nin devalvasııadan qorǵaýǵa ǵana ba­sym­dyq beredi eken. Olar úshin depozıtten kóretin tabys tek qosalqy ról atqarady.

Ekinshi deńgeıli bankterdiń bári bir­deı Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qorynyń bul usynysyn birden qup kóre qoımaǵany baıqalyp qaldy. «Ekinshi deńgeıli bankter arasynda «Halyq bank», «BankSentrKredıt», «Nurbank» jáne «AsiaCredit Bank» maýsym aıynan bastap shetel valıý­ta­syndaǵy depozıtti 2 paıyzben, «Bank RBK» 1,5 paıyzben qabyldaı bastady», deıdi Qazaqstannyń depozıtterge ke­pildik berý qorynyń baspasóz qyzmeti.

Shetel valıýtasymen saqtalǵan de­pozıt paıyzynyń ósimi, teńge depo­zı­tiniń paıyzyna áser etetini belgili. QDKQ shilde aıynan bastap ult­tyq valıýta túrindegi depozıt paıyzy 10,5 paıyzdan 9,5 paıyzǵa deıin túse­ti­nin aıtyp otyr. Bul sheshim barlyq bank­terge qatysty bolmaq. «Halyq bank» qazirden bastap eki túrli bank óni­mi «Optımaldy» depozıtinde teńge sa­lymynyń paıyzyn 1,3 (9.5), «Maksı­maldy» depozıtindegi teńge paıyzyn 0,5 paıyzǵa deıin tómendetti.

«EXANTE» ınvestısııalyq kom­pa­nııasynyń Qazaqstandaǵy sarapshysy Valerıı Davydovtyń paıymdaýynsha, «ATFBank» banktiń teńgemen salynǵan depozıt salymdarynda da aıtarlyqtaı ózgeris bar. Dollarlyq depozıtter boıynsha syıaqy mólsherlemesin maýsym aıynda alty bank kóterdi. «Teńgedegi depozıtter boıynsha mólsherlemeler shildede tómendetiledi. Bul paralleldi prosester. Teńgedegi mólsherleme tómendeıdi, sebebi maýsym aıynyń basynda Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qory aǵymdaǵy jyldyń úshinshi toqsanyna teńgelik salymdar boıynsha shekti mólsherlemelerdi bekitti. Merzimdi salymdar boıynsha syıaqy stavkalary – 10,5 - 12,5 paıyz, jınaq salymdary boıynsha 11,5-13,5 paıyz. Atalǵan sheshim merziminen tys salymdar boıynsha «postfaktým» qabyldanǵan, naryqtyq mólsherlemeler áldeqashan jyldyq 9,4-9,8 paıyz dálizinde bolǵan», deıdi V.Davydov.

«EXANTE» sarapshysynyń paıymdaýynsha, bankter birqatar sebepter boıynsha dollarlyq depozıtterdiń stavkasyn arttyrýǵa asyqpaı, áliptiń artyn baǵyp otyr. «Osy kúnge deıin dollardy qaıda ornalastyrýǵa bolatyny túsiniksiz edi, óıtkeni dollarmen nesıe berilmeıdi, svoptarǵa ornalastyrýǵa bolady, biraq nebári 4 paıyz jáne asa úlken kólemde emes. Oblıgasııalardy 2-2,5 paıyzben beredi. Ekinshi deńgeıli bankter koeffısıent talaptaryna baılanysty Ulttyq bankte qarjyny shetel valıýtasymen ustap otyr. Sońǵy sheshimge deıingi mólsherleme 0 paıyz kóleminde boldy. Tek jaqynda ǵana retteýshi 1 shildeden bastap 0,5 paıyzǵa deıin kóterý týraly sheshim qabyldady», deıdi V.Davydov.

Qazaq teńgesi men AQSh dollarynyń oıyn erejesi mysyq pen tyshqannyń oıy­nyna kóbirek uqsap barady. Bul – qarjy sarapshysy Erlan Ibragımniń pikiri. Jaz maýsymynda qazaq teńgesiniń jaǵdaıynyń kúrt nasharlap ketetini qalypty jaǵdaıǵa aınalyp úlgerdi. «Ulttyq banktiń eks-tóraǵasy Danııar Aqyshev bank sektorynda konservatıvti saıasatqa basymdyq berdi. Shetel valıýtasyndaǵy depozıt salymdarynyń tabystylyǵy tómendep ketti. Jańa tóraǵa Erbolat Dosaevtyń kelýimen jaǵdaı ózgerdi», deıdi E.Ibragım.

Onyń aıtýynsha, bankter nesıeni ulttyq valıýtamen ǵana beredi. Al shetel valıýtasy sheteldik nesıelerdi óteý úshin ǵana kerek. Sol sebepti shetel valıýtasyna suranys joǵary emes. «Bul usynys Úkimet tarapynan qoldaýǵa ıe bolsa, dollardyń yqpalynan tazarý úshin qabyldanǵan sheshimder kúshin joıady», deıdi E.Ibragım.

Sarapshylar salymshylar valıýtalyq baǵalaýǵa basymdyq berý arqyly tabys tabýdyń jolyn meńgerip alǵanyn aıtyp júr.

«ALPHALUX Consulting» saraptama ortalyǵynyń sarapshysy Sergeı Poly­ga­lovtyń aıtýynsha, depozıtterdegi shetel valıýtasy, so­nyń ishinde USD –nyń teń­ge­men esep­te­gendegi tabystylyǵy 4 paıyz, teńgemen saqtalǵan depozıt tabystylyǵy 6,5 paıyzdyń dálizinde boldy.

 «Mundaı jaǵdaıda qazaq teńgesi devalvasııanyń yqpalynda qalyp qoıýy múmkin. Teńgeniń álsireýi men kúsheıýi shetel valıýtasymen konvertasııa kezindegi baǵamnyń aıyrmashylyǵyn joıyp jiberýi múmkin», deıdi S.Polygalov .

Ol bankterdiń shetel valıýtasyndaǵy depozıtteriniń tabystylyǵyn arttyrý týraly sheshim qabyldaýdy keshiktirýi bro­kerlik kompanııalardyń oń jamba­syna dóp kelgenin tilge tıek etti. Naryqta bank depozıtterine balama bolatyn qar­jy quraldarynyń qatary ósken. Qazaq­stannyń qor naryǵy birqatar kórsetkish boıynsha Aýstrııa, Vengrııa, Rýmynııa memleketterin basyp ozdy.

«Astana» halyqaralyq qarjy orta­lyǵy bırjasy sheteldik ınvestorlar tar­týda álem boıynsha 51-orynǵa deıin kó­terildi. Byltyr el Parlamenti qoldanys­taǵy zańdarǵa ózgerister engizip, qundy qaǵaz naryǵyndaǵy shekteýlerdi 20 pa­ıyzǵa azaıtqan. Osydan keıin otandyq qor naryǵyna ınvestorlar kóptep kele bastady. Kvazımemlekettik kompanııalardyń oblıgasııalarynyń tabystylyǵy 3 paıyz men 8 paıyzdyń aınalasynda.

«Qazaqstannyń ishki naryǵynda ın­vestısııalyq jobalardy qarjy­landy­rýdyń tamasha múmkindigi kalyptasty. Tipti mundaı múmkindikti boljaýǵa optımıst sarapshylardyń táýekeli jetpeı keldi. Bizdiń elde qor naryǵyn tejeýshi faktor – halyq kóbine qor bırjasyna salǵan aqsham qaıtpaı qala ma dep qorqady. Sondyqtan bul arada memleket, eger aksııa quny quldyrap, tipti qunsyzdanyp jatqanda ony mını-aksıonerlerden satý kezeńindegi baǵasymen satyp alatyndyǵy jóninde kepildik berse, kúdikter bir demde joıylar edi», deıdi S.Polygalov.

 «Frıdom fınans» ınvestısııalyq kompanııasynyń bas dırektory Tımýr Týrlovtyń paıymdaýynsha, Qazaqstandaǵy ınflıasııa deńgeıin Ulttyq bank belgilep bergen mólsherlemeden 0,5-1 paıyzǵa deıin tómendetýge múmkindik týyp tur. Osy úrdis jalǵasa berse, 2019 jyldyń aıaǵyna deıin ınflıasııa deńgeıin 7 pa­ıyz emes, 3-4 paıyz dálizinde ustap turýǵa múmkindik bar. «Munaı baǵasyndaǵy ózgeris qana emes, Ulttyq banktiń bazalyq mólsherleme deńgeıin tómendetýge degen talpynysy da ınflıasııa deńgeıine yqpal ete alady. Qazaqstandaǵy ınflıasııa shegi osy deńgeıge jaqyndap qaldy. Bul ınvest jobalardy qarjylandyramyn degen ınvestorlar úshin tamasha múmkindik», dedi T.Týrlov.

Ol osy tusta qazaqstandyq ınves­torlar basymdyq berip kelgen qarjy quraldarynyń klassıkalyq túri buryn­ǵydaı tartymdy bolyp qala beretinin aıtty.

Sebebi jyljymaıtyn múlik baǵasy sońǵy 10 jylda arzandaǵan joq, kerisinshe ósti. Bank salymdary mólsherlemesi de ishki naryqtyń yńǵaıyna jyǵyla bas­tady. Valıýtalyq depozıttiń paıyzdyq mólsherlemesi 1 paıyz bolsa, teńge pa­ıyzy 10 paıyz. «Aldaǵy eki-úsh aıda teńge depozıti 10 paıyzdan tómen bolmaıdy. Bul bankterdegi teńge túrinde saqtalǵan depozıttiń úlesin arttyrady. Turǵyndardyń qarjylyq saýattylyǵyn 10 jyl burynǵy deń­geı­men salystyrýǵa bolmaıdy. Turǵyn­dardyń ınvestısııa salýǵa degen qy­zyǵýshylyǵy Qazaqstannyń qarjy naryǵy tarıhynda buryn-sońdy bol­maǵan deńgeıge jetti», dep atap ótti ol.

Tımýr Týrlovtyń aıtýynsha, qazaq­stan­dyq qor naryǵynyń arzan jáne tıimdi bola túsýine osy faktorlar áser etip otyr­ǵan kórinedi.

Qor naryǵyna qatysýǵa nıetti 1% qa­zaq­standyqtar – Almaty, Astana jáne Aq­taý turǵyndary.

 «Bul kórsetkish AQSh-ta – 60 paıyz, EO elderinde – 10-20 paıyz. Túrkııalyqtardyń 15 paıyzy qor naryǵy arqyly ınvestjobalardy qarjylandyrýǵa basymdyq beredi. Al Qazaqstanda bul kórsetkish 1 paıyzdyq deńgeıde. Bul qazaqstandyqtardyń múm­kin­digimen salystyrǵanda óte az. Qazaq­standyqtardyń basym kópshiligi ázirge bank salymdaryna basymdyq beredi», deıdi T.Týrlov.

Qazaqstandyqtarǵa qor naryǵynyń tar­tymdylyǵyn arttyrýdyń kezi endi keldi. Biraq onyń tartymdylyq shekarasy Almaty men Astanadan árige asa almaı tur. Alys aýdandardaǵy ınvestorlar úshin KASE-niń saýda alańdary ázirge qoljetimdi emes.

Sarapshylardyń paıymdaýynsha, bul – ýaqytsha qubylys. Qor naryǵy bas­shylary, ınvestısııalyq kompanııa­lar 2016-2018 jyldar arasynda konfe­ren­sııa­lar ótkizip, Qazaqstannyń bar­lyq aıma­ǵyndaǵy ınvestorlarmen onlaın-trans­lıasııa arqyly baı­lanysqa shyqty. Nátı­jesinde qazaqstan­dyqtardyń basym kópshiligi ShOB ókil­deri usynǵan joba­larǵa ınvestor bo­lýǵa daıyn ekenin baı­qat­ty. Demek, «temirdi qyzǵan kezde soǵý» múm­kin­digin ýystan shyǵaryp almaý qajet.

ALMATY