Jıyrma úshinshi joryq
Jaryqtyq Jaıyq ózeniniń arnasynan asyp, tasymaǵanyna da 25 jyl bolypty. Tasý turmaq, jyldan-jylǵa buryn ótkel bermes ózen balaqty túrip ótip ketýge bolatyn jylǵaǵa aınalyp barady. Orynbor qalasynyń tusynda Jaıyq ábden taıazdanyp, baldyr men qoǵa basyp, batpaqqa aınalǵan. Muny «Aqjaıyqty aıalaıyq!» ekologııalyq ekspedısııasy aıasynda túsirilgen beınesıýjetten kórip, jaǵamyzdy ustadyq.
Jaıyq ózeninde osydan shırek ǵasyr buryn «Pravdýhınniń izimen» degen ataýmen bastalǵan ekojoryq búginde «Jaıyq-Ýral» tarıhı-mádenı, ekologııalyq-týrıstik ekspedısııasyna aınalǵan. Burynǵy Parlament depýtaty, búginde «Bizdiń Jaıyq – Nash Ýral» ekologııalyq-týrıstik qozǵalysy» qoǵamdyq birlestiginiń tóraıymy Elena Tarasenko bastaǵan qozǵalystyń basty maqsaty – ózenniń búgingi alańdatarlyq ahýalyna qoǵam nazaryn aýdaryp, onyń máselelerin oń sheshýge atsalysý bolatyn.
– Bıyl «Jaıyq-Ýral» ekojoryǵy HHIII márte uıymdastyryldy. Elimizdegi Jastar jyly aıasynda qatarymyzǵa jastardy kóbirek tartýǵa tyrystyq. Orynbor oblysy Elek aýdanynan bastalǵan ekspedısııamyz 6 kún ishinde júzdegen shaqyrym júzip ótip, sý men topyraqtyń ekologııalyq synamalary alyndy. Bizdiń maqsatymyz – bılikti naqty jumysqa shaqyrý ári jastardy tartý. Osy ekspedısııa barysynda jasaǵan usynystarymyz zertteledi. Bıyl qazan aıynda Atyraý qalasynda úkimetaralyq komıssııanyń kezekti otyrysy ótpek. Biz, árıne ol jıynǵa da qatysamyz. Jaıyqty qutqarý máselesinde bılik, memlekettik organdar tarapynan naqty áreket, paıdaly is bolǵanyn qalaımyz, – dedi Elena Tarasenko.
Jyl saıyn jalaýyn jelbiretip, Jaıyqty jaldap, qaıyqpen serýendep óte shyǵatyndaı bolǵanymen, ekspedısııanyń osy kezge deıin atqarǵan jumysy az emes. Eń bastysy, ózendi tel emgen eki memleket – Reseı men Qazaqstan Jaıyq ózeni máselelerin aqyldasyp sheshetin úkimetaralyq organ qurdy. Onyń alǵashqy otyrysy byltyr Máskeý qalasynda ótti.
– Shynyn aıtaıyn, bul jıynnyń sheshimderi ázirge kóńil kónshitpeıdi. Máskeýde «komıssııa jumysy ǵylymı turǵydan negizdelýi tıis» degen talap qoıdym. Sarapshylar bul usynysty qoldaǵanymen, komıssııanyń qorytyndy sheshimine engizilmedi. Sondyqtan bul máseleni Oraldaǵy semınarda da kóterýge májbúrmin. О́ıtkeni Jaıyq ózeniniń búgingi múshkil hali ǵylymı negizdelgen saýatty zertteýlerdiń eskerilmeýinen bolyp otyr, – deıdi úkimetaralyq komıssııa múshesi, Reseı Ǵylym akademııasynyń akademıgi, «Orys geografııa qoǵamy» búkil reseılik qoǵamdyq mekemesiniń vıse-prezıdenti Aleksandr Chıbılev.
Oraldaǵy semınar
Akademık Aleksandr Chıbılevtiń Oraldaǵy semınar dep otyrǵany – «Jaıyq ózeni basseıniniń ekologııasyn saqtaýdyń birlesken ınstıtýsıonaldyq jáne ekonomıkalyq tetigi boıynsha usynystar daıyndaý jáne halyqaralyq tájirıbelerdi zertteý máseleleri» atty ekikúndik jıyn. Ol 25-26 shilde kúnderi Mahambet О́temisuly atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetinde ótti.
Semınar Jaıyq ózeniniń ekojúıesin saqtaýda halyqaralyq tájirıbeni negizge alýdy maqsat etipti. Basqosýǵa Reseı men Qazaqstan ǵalymdary, laýazymdy tulǵalar, depýtattar qatysty. Semınardy Qazaqstan Respýblıkasy Energetıka mınıstrligi, Qazaqstan Respýblıkasy Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy, Reseı Federasııasy Orynbor oblysy qoldap, Batys Qazaqstan oblysy ákimdigi uıymdastyrdy.
– Jaıyq ózeni bizdiń óńirdiń jáne kórshiles Reseı Federasııasynyń shekarasyna oblystarynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynda zor ról atqarady. Bul ózen qos memleket úshin tarıhı, estetıkalyq jáne mádenı mańyzǵa ıe. Sonyń ishinde Batys Qazaqstan oblysy turǵyndarynyń 80 paıyzynyń turmys-tirshiligi Jaıyq ózenimen tikeleı baılanysty. Sondyqtan Jaıyq ózeni basseıniniń ekojúıesi nasharlap, sý sapasynyń tómendeýi, jaıylma ormandardyń azaıýy, bıologııalyq resýrstardyń, ásirese baǵaly bekire tuqymdas balyqtardyń joıylýy bárimizdi alańdatady. Árıne, bul máseleler birneshe márte túrli deńgeıde, Memleket basshylarynyń, Úkimet jáne Qazaqstan men Reseı parlamentshileriniń aralasýymen talqylandy. Eki memleket basshysynyń kezdesýinde transshekaralyq ózenderdiń ekojúıesin saqtaý boıynsha kelisimshartqa qol qoıyldy. Munyń barlyǵy strategııalyq turǵyda sheshilýi kerek. Aıta keteıik, kúni búgin Jaıyq ózeniniń sýy Oral qalasyn sýmen jáne jylýmen qamtamasyz etý úshin paıdalanylady. Onyń jyldyq kólemi 17 mln tekshe metrdi quraıdy. Bıyl ózenniń deńgeıi edáýir tómendedi. Bul turǵyda sýmen qamtamasyz etýde balamaly qýat kózderin qoldaný joldary qarastyrylýda. Aýyz sýdyń jerasty kózderin qoldanýdy josparlap otyrmyz. Qazirgi tańda salalyq mınıstrlik tıisti jumystar júrgizýde, – dedi semınarda sóz alǵan Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Ǵalı Esqalıev.
Jaıyq ózeniniń máselesi tek eki el emes, halyqaralyq uıymdardyń da nazaryn aýdarypty. Oraldaǵy jıynǵa arnaıy kelgen EQYU-nyń Nur-Sultan qalasyndaǵy baǵdarlamalar keńsesiniń basshysy, elshi Derd Sabo: «Biz bul máseleni keshendi túrde qaraýdy usynamyz. Saıasattyń salmaǵy artyp keledi. Áriptestik, qaýipsizdik máselelerin nyǵaıtatyn osyndaı sharalardy qoldaımyz» degen pikirin bildirdi.
– Birinshi kezekte ózen jaǵasyndaǵy sharýashylyq qyzmetti retke keltirý kerek. Eń aldymen ózenge óndiristik qaldyq pen sarqyndy sý tógýdi toqtatý qajet. Osy jıynda Atyraý men Batys Qazaqstan oblysynyń basshylary da otyr. Atyraý qalasynda bolǵan jappaı balyq qyrylýyna endi jol berýge bolmaıdy. Bul máseleni únemi nazarda ustaý kerek, - dedi Qazaqstan Respýblıkasy ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń jaýapty hatshysy Nurlybaı Sábıt.
Qazaqstan ózen sýyn joǵarydan birneshe jerden býyp, tómenge jetkilikti mólsherde sý jibermegeni úshin Reseı tarapyn kinálaıdy. Biraq joǵaryda aıtqanymyzdaı, Jaıyqtyń Orynbor qalasy tusyndaǵy ahýaly da adam aıaǵandaı.
– Jaıyqtyń basyndaǵy qıyn jaǵdaı tek adam qyzmetimen baılanysty emes. Oǵan tabıǵı prosester de áser etedi. Orynbor oblysynda tabıǵı sý kózderi az. Sondyqtan osy salada másele kóp. Ekologııalyq monıtorıng júıesin engizý sý sapasyn jaqsartyp, ony udaıy baqylap otyrýǵa múmkindik beredi. Sondyqtan biryńǵaı sıfrlyq ǵylymı aqparattyq ortalyq qurýdy usynamyz. Bul ortalyq ózenge qatysty barlyq aqparatty jınaqtap, ýaqytymen óńdep otyrady. Bul tez sheshim qabyldaýǵa múmkindik bermek, - deıdi Orynbor oblysy úkimeti tóraǵasynyń orynbasary Pavel Samsonov.
Sharada Qazaqstan Respýblıkasy Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligine qarasty Ekologııalyq saıasat jáne turaqty damý departamentiniń dırektory Natalıa Dáýletııarova, Reseı Federasııasy Orynbor oblysynyń tabıǵı resýrstar, ekologııa jáne menshik qatynasy mınıstriniń mindetin atqarýshy Konstantın Kostıýchenko, halyqaralyq sarapshylar Sergeı Vınogradov pen Bolat Esekın, Reseı Federasııasynyń ulttyq sarapshysy Janna Savohıp, qazaqstandyq ulttyq sarapshy Meıram Arystanov ǵylymı baıandama jasap, Jaıyq ózenindegi qazirgi ahýaldy taratyp aıtyp berdi. Atyraý oblysy ákiminiń orynbasary Álibek Náýtıev, Reseı Federasııasy Memlekettik Dýmasynyń depýtaty Iýrıı Mısherıakov, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń depýtattary Ǵumar Dúısenbaev, Sársenbaı Eńsegenovter Jaıyq ózeni basseıniniń ekojaǵdaıyn jaqsartý, ózenge erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq mártebesin berý, júıeli ǵylymı zertteýler júrgizý, ortaq ınvestısııalyq qor qurý sekildi san-salaly pikirlerin ortaǵa saldy.
Qos eldiń sarapshylary men ǵalymdary sóz alyp, Jaıyq ózeniniń ekologııalyq jaǵdaıyn jan-jaqty jaqsartýǵa baǵyttalǵan birqatar usynys-pikirlerin ortaǵa saldy. Batys Qazaqstan, Atyraý jáne Reseı eliniń kórshiles Orynbor oblysynda birdeı atalyp ótetin «Jaıyq kúni» qarsańynda uıymdastyrylǵan halyqaralyq semınarda Jaıyq ózeni basseıniniń ekojaǵdaıyn jaqsartý, ózen arnasyn tazartý jáne tereńdetý, joǵarydan keletin sý qarqynyn arttyrý, jasandy sý qoımalaryn salý, ortaq ınvestısııalyq qor qurý sııaqty mańyzdy máseleler jan-jaqty talqylandy.
Semınar sońynda usynystar tizimi bekitildi. Reseı ekologııalyq qoǵamy men «Bizdiń Jaıyq – Nash Ýral» ekologııalyq týrıstik qozǵalysy arasynda kelisimshartqa qol qoıyldy.
Kaspııge jeter me eken maıshabaǵym?!
Jaıyq buryn qyzylbalyǵymen áıgili edi. О́zen boıyndaǵy ár úı qara ýyldyryqty nanǵa jaǵyp jep otyratyn. Búginde báldý-báldý bári ótirik. Jaıyqta qazir balyq túgili sý tapshy. Sol az sýdyń da gıdrohımııalyq jáne gıdrobıologııalyq sapasy nashar. Degenmen ózenniń basyna baq qonyp, baıaǵy dáýreni qaıta keler degen úmit ólmeıdi. «Jaıyq-Ýral» ekojoryǵyna qatysýshylar ekspedısııanyń bastamasymen sońǵy jyldary Reseı men Qazaqstanda atalyp óte bastaǵan «Jaıyq kúni» Oral qalasynyń tusynda bekireniń 1600 shabaǵyn ózenge jiberdi.
- Dál qazir 50 gramnan aspaıtyn qyzylbalyq maıshabaǵy Kaspııge jetkenshe biraz ýaqyt ótedi. Bekireniń tabıǵı bolmysynyń ózi osyndaı: ana-balyq Jaıyqty joǵary órlep kelip, ýyldyryǵyn ózenge shashady. Tushy sýda týyp, teńizge jetkenshe ósip-ónetin maıshabaq 12-13 jyldan keıin ǵana jynystyq jaǵynan jetilip, ýyldyryq shashýǵa óziniń týǵan jerine umtylady. Búgin sýǵa jiberip otyrǵan bekire shabaqtary da bir múshelden keıin osy jerge oralady dep úmittenemiz, - deıdi «Balyq sharýashylyǵynyń ǵylymı-óndiristik ortalyǵy» JShS Batys Qazaqstan oblystyq fılıalynyń dırektory Tóresh Myrzashev.
Iá, Jaıyq aman bolsa, arnasy sýǵa tolsa, ol kúnge de jetermiz.
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretti túsirgen Temirbolat TOQMÁMBETOV
Batys Qazaqstan oblysy
