Byltyr kúzde búkil Internet shý etken. Orynbordan Ahańnyń óz daýsymen jazylǵan sońǵy haty tabylypty, ony dosy, torǵaılyq Faızolla Satybaldyulyna arnaǵan eken, «súıinshi, Alash arysynyń daýysyn tyńdaıyq» degen únjazba kúlli qazaq dalasyn sharlap ketken. Biraq ol jańsaq habar edi. Múlde Baıtursynulynyń daýsy emes, oryndaýshy búgingi zamandastaryńyz – Abzal Naǵashybaıuly, al poemanyń aty «Qansheńgel», ol torǵaılyq aqyn Hamıtbek Musabaevtyń týyndysy dep Abzal Naǵashybaıuly beınetaspaǵa túsirip, ınternetke salǵan soń el sabasyna túsken. Alaıda birshama ýaqyt ótken soń, «Qansheńgelge» qatysty daý qýraǵan qaýǵa túsken órtteı lap etken. Daýlaýshy uzaq jyl bank salasynda jemisti eńbek etken, zeınet jasyna jetkende ólketaný isimen shuǵyldanyp júrgen Keńesbek Máýletov bolatyn.
Meniń qolymda Ahańnyń ózi jazǵan poemasynan úzindi 40 shýmaǵy bar, al keıin sonyń arasyna aqyn H.Musabaev synalap jańa shýmaqtar engizip, 93 aýyzdan turatyn «Qansheńgel» degen poema jazdym deıdi, Ahań murasyna adaldyq tanytaıyq, degen mazmundaǵy maqalasyn jarııa etip, ol tek áleýmettik jelilerde ǵana emes, respýblıkalyq baspasóz betterinde de jaryq kórgen.
* * *
Dál osy «Qansheńgelge» qatysty daýly áńgime sonaý 90-jyldary bastalyp baryp, kóp ýaqyt ozbaı tynshyǵan edi. Onyń bastalýyna da, órbip, órshimeı turyp toqtatýyna da marqum Sabyrjan Shúkirov sebepshi bolǵan. Alǵashynda ózi redaktorlyq etken «Suhbat» gazetinde (№2, 16.01.1991) «Bul eńbekti redaksııaǵa Torǵaı oblystyq soveti atqarý komıtetiniń jaýapty qyzmetkeri, ekonomıst Keńesbek Máýletov degen azamat tapsyrdy. Ol sol oblystyń Jangeldın aýdany atqarý komıteti tóraǵasynyń burynǵy orynbasary Sáýle Aıashevanyń arhıvinen alypty. Mashınkaǵa basylǵan bes bettiń joǵarǵy jaǵynda «Ahmet Baıtursynov 1937 jyly 4-shi ret túrmege túsedi, sonda jatyp Amangeldi aýdanynyń azamaty Faızolla Satybaldyulyna hat jazady. Bul sońǵy haty» degen sóz bar. О́leń «Ahmet Baıtursynovtyń monology. Poema 1» dep atalǵan. Soǵan qaraǵanda, bul óleńdi Ahańnyń haty nemese ómirbaıany negizinde Faızolla aqyn jazǵan boldy ma degen oı keledi. Qalaı da Ahańa baılanysty derek bolǵandyqtan jarııalaýdy jón kórdik. Bul jóninde maǵlumaty bar kisiler bolsa, habarlasar dep kútemiz», dep basylyp, kóp uzamaı Torǵaı mýzeılerin tabanynan tozyp júrip ashqan, torǵaılyq qadirli azamat Ǵazez Ámirhanovtyń hatyn jarııalap, shyǵarmanyń Hamıtbek Musabaevtiki ekeni anyqtalǵany týraly jazady. Osy jerde asa bir mán beretin tus bar. Ǵazez aqsaqal ol hatta 1988 jyly 51 jyldan keıin halqymen qaıta tabysqan Ahań jaıynda aýdanda úlken jıyn ótkenin, sonda ózine sóz tıgende aldynda kórshi Amangeldi aýdanynan hatpen kelgen, áli sııasy da keýip úlgermegen jyrdy oqyǵanyn, kópshiliktiń tolqyp, keıbireýler Ahańnyń ózi jazǵan shyǵar dep oılap qalsa kerek, menen kim jazdy dep surap ta jatty. Shyndyǵynda bul poemanyń avtory qazirgi «Aqjol» gazetiniń redaktory Hamıtbek Musabaev bolatyn» dep óz baıandamasynyń aıaǵynda poemany oqyp bergenin taıǵa tańba basqandaı etip aıqyndaıdy. Daýly máseleniń basy ashylyp, onyń ústine týra sózge kelgende mynaý jaqynym edi dep burmaıtyn Sabyrjan Shúkirulynyń ýájdi sózi kópshilikke toqtaý salǵandaı bolǵan.
* * *
О́tkende astanadaǵy Oqýshylar saraıynda «Rýhanııat alańy» ǵylymı-tanymdyq pikirtalas klýbynyń bir otyrysy arnaıy osy poemanyń avtoryn anyqtaý máselesine arnalyp «Qansheńgel» poemasy: avtory kim? Derekti burmalaý – tarıhqa adaldyq pa?» atty taqyrypta ótken dóńgelek ústelge bir-birine daý aıtar qos tarap pen ǵalymdar jáne Baıtursynuly murasyna janashyr qaýym jınaldy.
Poemany Ahańnyń tól týyndysy deıtin basty baıandamashy Keńesbek Máýletov «1989 jyldan beri birneshe márte jaryq kórgen. Biraq ár kezde kólemi ár qıly shyqqan, arasyna qolapaısyz synalap engizgen shýmaqtardan arshysańyz Baıtursynulynyń qýatyn tanısyz», degen. Sondaı-aq poemanyń Ahmet Baıtursynulyniki ekenine dəlel retinde «Hamıtbek Musabaev 1989 jyly jazdym dese, 1986 jyly mashınkada basylǵan nusqasy bar. Ony atamyz Qabyl men armııada júrgende salyp jibergen eken. Ol hat qolymyzda saqtaýly» dep Ahmet Baıtursynulymen atalas týys Qaırat Qabylov qyzýlana sóılegen.
Al Hamıtbek Musabaev bolsa, 1989 jyly Amangeldi aýdandyq «Tyń shuǵylasy» gazetiniń sarǵaıa bastaǵan qıyndysyn kórsetip (20 ııýl, 1989 jyl, №87 (6280), shyǵarma avtory ózi ekendigin, alǵashynda gazetke tolyq basylmaýynyń sebepterin aıtqan. Ol ýaqytta Ahań aqtalǵanymen Alash jaıly aıtýǵa bolmaıtyn. Sondyqtan da poemadaǵy Alashqa qatysty bólikti alyp qalyp, tek Ahań bar tusy ǵana jarııalandy. Negizinde Baıtursynulynyń Faızollaǵa jazǵan haty múlde bolmaǵan. Tipti ekeýiniń aınymas dostyǵy týraly da derek joq, bul meniń shyǵarmashylyq qııalym, jalpy poemanyń avtorlyǵy jaıynda bógde oı bolýy tıis emes», degen.
* * *
Jınalǵan ǵalymdar qaýymy ne dedi?
Dáýletkereı Kápuly: 1999 jyly Aıbek Qalıev dosym «Faızolla dosym, asa qymbattym» dep bastalatyn uzaq tolǵaýdy torǵaılyq Naǵashybaı Alpysov aǵamyzdyń oryndaýynan jattap, bizge aıtyp berip, Balǵynbek ekeýmiz maqamyna qyzyǵyp basyn jattaǵan edik. Keıin Naǵashybaı aǵanyń uly, qurdasymyz Abzal Alpysovtan tolyq nusqasyn tyńdaǵanbyz. Biz «meniń əkem Ahmet Baıtursynuly» deıtin Rymǵalı Nurǵalıevtiń shákirtterimiz. «Alash urandy ədebıet» deıtin termın qalyptastyrǵan Rymǵalı aǵanyń «Qaz edik qatar ushyp qańqyldaǵan» dep atalatyn kólemdi ǵylymı maqalasynda Ahańnyń sońǵy monology jaıly bir aýyz sóz joq. Bul «Ahańnyń tolǵaýy» demegen... QazUÝ-de sabaq bergen ahmettanýshy ǵalym О́mirhan Əbdımanov aǵamyz da bul shyǵarmany Ahańa telimegen edi. Bul daýdy soza berýdiń esh paıdasy joq. Poemanyń Musabaevtyń týyndysy ekenine talas týmaýy tıis» deıdi.
Aıbek Qalıev: «Aqyn, ədebıettanýshy, Torǵaı aqyndaryn zertteýshi retinde aıtarym bul poemanyń stıli 30-jyldardaǵy qazaq poezııasyna da, Ahań stıline de jat. Stıldik turǵydan alǵanda, bul 80-jyldardyń aıaǵynda jazylǵan poema. Oǵan aýyldas, jerles aǵam termeshi, jyrshy Naǵashybaı Alpysov əýen shyǵaryp el arasynda aıtylyp júrgen, qazirgi tilmen aıtqanda kezinde Torǵaı oblysy aımaǵynda hıtqa aınalyp ketken. Al «Ahańnyń óz daýsy tabyldy» degen shýǵa keler bolsaq, negizi ol daýys meniń synyptasym, Naǵashybaı Alpysovtyń uly Abzal Alpystyń daýsy. Kúni keshegi məseleniń, avtory tiri poemanyń aqıqaty aıtylýy kerek. Talassyz poema – Hamıtbek Musabaevtiki», deıdi.
Qaıyrbek Kemeńger: «Meniń bilýimshe Baıtursynuly týraly 30-40 dıssertasııa qorǵaldy. Ádebıettanýshylar arasynda ár kezeńniń sózdigin jasaý kerek degen áńgime aıtylǵanymen áli kúnge deıin Alash bozdaqtarynan qalǵan tekstologııany qaraǵan, mátinin taldaǵan, avtorlyǵy anyqtalyp daý týdyrmaıtyn, búrkenshik esimderdi naqtylaıtyn shyǵarmalar jınaǵy shyǵyp bolmady. Belgili bir maqala, shyǵarma birneshe avtorǵa telinip júr. Bizdiń paıymdaýymyzsha, ádebı-teorııalyq, kórkemdik-stıldik, tarıhı-tekstologııalyq turǵydan qaraǵanda, «Qansheńgel» shyǵarmasynyń avtory Ahmet Baıtursynuly emes. Týyndy mátini HH ǵasyrdyń 20-30-jyldary jazylǵanǵa, Ahańnyń sóz saptaýyna, óleń jazý úlgisine kelmeıdi», degen.
* * *
1986 jyly áskerdegi nemeresine Qabyl aqsaqal jibergen hat jaıynda birer sóz.
Bul hat túgeldeı emes, tek poema jazylǵan tusy Qabyl nemeresi Talǵat Fazylulynyń qolynda saqtaýly. Onda bylaı delingen «Qurmetti jerlester! Sóz sońynda men Ahańnyń 1937 jyly sońǵy túrmege túskennen keıin qazirgi Amangeldi aýdanynyń azamaty qadirles joldasy, inisi bolǵan Faızolla Satybaldyulyna shaǵynyp, basyna túsken aýyr ómir, aqtańdaq jyldardyń zorlyǵymen qorlyǵyn kórsetip, biraq óziniń ustanǵan joly men baǵytynyń durystyǵyn erteli-kesh eńbeginiń jaryq kóretinine, bolashaqqa senimmen qarap jazǵan poemasynan úzindi» delinip, 40 shýmaq poema mátini keltiriledi de, eń aıaǵyna Hamıtbek Musabaev dep jazylyp tur. Budan baıqalatyny, Qabyl aqsaqal jibergen mátinniń bir jıynda baıandamashy aýzynan oqylǵany. Al 1986 jyly jáne onyń arǵy jaǵynda Ahmet Baıtursynuly esimi ashyq aıtylyp, onyń bolashaqqa senimmen qaraǵany jaıynda jıynda baıandama jasalmaq túgili jeke adamdardyń esik-terezeni jaýyp qoıyp, jasyryn sóz etetin kezi edi. Soǵan qaraǵanda, hat 1986 jyly emes, odan keıinirek, joǵaryda Ǵazez Ámirhanov Ahań aqtalǵanda kópshilik aldynda oqyǵan baıandamadan alynǵan tárizdi. Jáne eger osy 40 shýmaqqa Keńesbek Máýletov aıtqandaı Hamıtbek Musabaevtyń esh qatysy bolmasa, onda Qabyl aqsaqal bolashaqta ózi tanymaıtyn adamnyń poema jazatynyn biletindeı kóripkel bolǵany ǵoı. Al Ahmet pen Faızolla ekeýiniń aralas-quralastyǵy meniń qııalymnan týǵan degen Musabaev sóziniń de anyq-qanyǵyn, jalpy tekstologııasyna qatysty ǵylymı-zertteýdi qalyń jurtshylyq ǵalymdardan kútedi.
A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty, M. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty, jalpy ahmettanýshy ǵalymdardan keleli sóz, baılamdy zertteý aıtylýy tıis dep bilemiz.
