Qasıetti qandyaǵash

Qaıyń toǵaıy tek Qus­mu­rynda ǵana emes, ár jerden-aq aldyńnan shyǵady. Al To­byl-Torǵaı boıyndaǵy jal­ǵyz qandyaǵash toǵaıy da Qus­­mu­­­ryndy tańdaǵandaı. Ja­ǵasy jar, tereń saıdaǵy tu­tasa ós­ken bıik aǵashtar alystan zo­raıy­p, qaraýytyp, jaqynnan toqjasyl bolyp kórinedi. Al to­ǵaıdyń ishi kádimgideı qara­kóleńke, as­panmen talasyp, ushar basyna qaraǵan adamnyń ta­qııasy túsetin qandyaǵashtyń qalyń japyraǵynan kún sáýlesi se­bezgilep turady. Bir qy­­zy­ǵy, saıdyń ortasyna qaraı qan­dyaǵashtar tirelip tur da, al saıdy jaǵalaı terek ósken. Yl­ǵaldyń moldyǵynan bolýy kerek, olar da aspanǵa shan­shyl­ǵan bıik, japyraǵy jelge qoıǵan qalaqtaı damylsyz sýdyraıdy.

–  Qandyaǵash azaıyp ba­ra jatqan soń, toǵaıdy terek kóm­ke­rip, qorǵap turǵan sııaq­ty ǵoı. Ta­bıǵatta qatelik bolmaıdy, bá­ri durys, – deıdi jol­serigimiz Ermek Kenjebaev. Soń­ǵy jyldary qandyaǵash Qa­zaq­stannyń «Qy­zyl kita­byna» kirdi. Bul jerdegi atal­ǵan toǵaı mem­lekettik tabıǵat eskertkishi sanalady da, ony «Semıozer» orman­dy jáne janýarlardy qorǵaý memlekettik mekemesi kúzetedi. Toǵaıly saı «Qusmuryn kóliniń janyndaǵy qandyaǵashtar – Qaraaǵash shat­qaly» dep atalady. Shoqan sýyn ishken Orta bulaq ta sol saıda aǵyp jatyr.

Bıolog Andreı Andrıýshenko qandyaǵashty osydan 10-12 jyl burynǵy Tobyl óńirindegi syńsyǵan taıgadan qalǵan jádi­ger deıdi.

– Qandyaǵash Toǵyzaq óze­niniń boıynda bir-eki jerde jáne Meńdiǵara aýdanyndaǵy Vveden aýylynyń aınalasynda kezdesedi. Onda da ár jerde bir túp aǵashty kórýge bolady. Qandyaǵash bu­laq­qa jaqyn ósedi, ol jerlerde jer­asty tushy sýlary alys bolmasa kerek. Sýdyń sapa­sy adam túgil, aǵashqa da ja­ǵady eken, qandyaǵash 120-150 jyl jasaıdy. Tipti 300 jyl jasaǵan aǵash týraly da jazady bıologtar, onyń uzyndyǵy 35 metrge jetedi, – deıdi Andreı.

Janymyzǵa ergen jolseriktiń biri Jaýhar Ǵabdýlına osyndaǵy qazaqtar bul aǵashty qasıetti sanaǵandyǵyn aıtty.

– Ony keskende dińinen shy­ǵatyn shyrynnyń túsi qan sııaqty qyzyl kórinedi. «Ertede aqsa­qaldar «qandyaǵashty kespeńder, ony kesý – adam óltirgenmen bir­deı» dep, balta jumsaýǵa tyıym salatyn edi» degenin aýyldyń úlken kisilerinen estip edim, – deıdi Jaýhar.

 Munyń syryn oblystaǵy áıgili aǵash sheberi Tańatqan Bo­jaqovtyń áńgimesi asha tústi. Qandyaǵashtyń bulaq bar jerde ósetinin ol da aıtty.

– Orys halqynyń aǵash she­berleri ertede qandyaǵashty «ha­meleon aǵash» dep ataǵan. Sebebi kes­kende, qabyǵyn ar­shy­ǵanda shyryny túrli-tústi bolady, arasynda qyz­ǵylt tús te kezdesedi. Olar mu­nan jıhaz, ydys jasaǵan. Bizdiń jerde kezdesetin qandyaǵashtyń dińi surǵyltqońyr, al Reseıdiń sol­tústigine qaraı ósetinderiniń dińi qaraqońyr bolady. Men aǵash­ty kóbine Reseıden áke­lemin ǵoı. Biz­diń dalada sırek kez­desetini ras. О́zim qandy­aǵashtan shómish pen qasyq ja­sa­ǵanmyn, óte ádemi, sulý shyqqan edi, – deıdi Tańatqan aǵaı.

Biz qandyaǵash toǵaıynan shyq­­qanda kún eńkeıip qalǵan edi, kóleńke tipti uzaryp ketipti.

Qostanaı oblysy,

Áýlıekól aýdany