Ǵalymdardyń bir toby «bizdiń ártúrliligimiz –ereksheligimiz» deıdi
Mahambet О́temisuly atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Jańabek Jaqsyǵalıev bizdiń «ártúrliligimizdiń» birneshe sebebi bar ekenin aıtady. Eýropa men Azııanyń arasynda geografııalyq ornalasýymyz, arǵy-bergi tarıhymyzda Uly dala tósin erkin jaılaǵan taıpalardyń ersili-qarsyly qonys aýdaryp, bir-birimen sapyrylysyp jatýy bet-beınemizge óz tańbasyn qaldyrypty. «Jaýynger babalarymyz soltústikke, ońtústikke jasaǵan tolassyz joryqtarynan keıin tabany tıgen elderiniń arýlaryn áıeldikke ala kelgen. Ol áıelder assımılıasııaǵa ushyraǵan, biraq olar halyqtyń genetıkalyq portretine iz qaldyrǵan. Babyr sultannyń Delı sultandyǵyn jaýlap alǵan áıgili joryǵynan keıin Qobylandy batyr úndi áıelimen elge oralǵan. AQSh ǵalymdary júrgizgen zertteýler analyq tegi boıynsha qazaqtardyń ártúrli ekeni, onyń 60 paıyzy azııalyq, al 30 paıyzy eýropalyq bolǵanyn aıtady. Taǵy bir nazar aýdararlyq nárse, sheteldik ǵalymdar ejelgi ǵundardyń ókilderine genetıkalyq zertteý júrgizgende, qazirgi qazaqtardyń bir kezdegi ǵundarǵa uqsastyqtary kóp ekenin anyqtaǵan», deıdi Jańabek Jaqsyǵalıev.
Qazaq úshinshi myńjyldyqty qandaı kelbette qarsy alady?
Adamzat tarıhynda qoldan tájirıbe jasaý arqyly genofondyn jaqsartpaqqa talpynǵan áreketterdiń basym kópshiligi HH ǵasyrda jasalypty. «Sıngapýr keremetiniń sáýletshisi» Lı Kýan Iý ár sala boıynsha eń daryndy degen joǵarǵy synyptyń ul-qyzyn lagerge jınap, ulttyń genofondyn jaqsartýǵa talpynǵan áreketi álemdik qaýymdastyq tarapynan synǵa ushyrady. Amerıkalyq genetık-ǵalym Robert Grekhemniń zerthanasyna jınalǵan 70 paıyz donordyń uryǵynan «Nobel» syılyǵynyń ıegerleri shyqqan. Munan keıin ol jer betindegi eń kemeńger degen uly adamdardyń sháýetimen danyshpan urpaq súıgisi keletin áıelderdi jasandy jolmen uryqtandyrýǵa kirisken. On toǵyz jyl ishinde osyndaı tásilmen 200 náreste dúnıege kelipti. Biraq olardyń boıynan tektiliktiń de, danyshpandyqtyń da belgisi baıqalmaǵan. Isiniń nátıje bermegeninen kóńili qalǵan ǵalym sulýlyq pen tektilikti jasandy jolmen qalyptastyrýǵa bolmaıdy degen baılamǵa kelgen.
«Aralas nekege baılanysty alapat tájirıbe kezinde Keńes odaǵynyń aýmaǵynda júzege asty. Basqa ultpen nekelesken 60 mıllıon dúbara, 60 mıllıon tiri jetim balalar qalǵanyn, qarym-qabileti álsiz ulttardyń ózinen áldeqaıda óktem ultqa jutylyp, mıdaı aralasyp ketkenin aıtsaq ta jetkilikti. Bul – ótken tarıhtyń talmaýyr tusy», deıdi J.Jaqsyǵalıev.
Ulylarǵa kelgende tabıǵat demala ma?
Qazaqstyń klassık jazýshysy Ilııas Esenberlınniń «Kóshpendilerinde» Abylaı hannyń serikteriniń biri Oljabaı batyr jantásilim etip jatyp Abylaıǵa «Jeti urpaǵym jalǵyzdyqpen jalǵasady. Jetinshi urpaǵymda úziletin bolar» degen sóz bar. Aqynnyń jetinshi urpaǵy, aqıyq Oljas Súleımenovte at ustar perzent joq. Aqynnyń azan shaqyryp qoıǵan esimin babasynyń qurmetine Oljabaı dep qoıǵanyn, anasy Fatımanyń erkeletip Oljas dep ataǵanyn aqyn 2009 jyly bizben áńgimesinde aıtqan bolatyn. Mundaı mysaldardy oqyǵan kezde «Ulylarǵa kelgende tabıǵat demalady» degen mıstıkalyq paıymdy sanaǵa toqyp qoıasyń.
Osy rette, J.Jaqsyǵalıev Jaratýshyǵa qansha jalbarynǵanymen myrza Qudaı tilekti bermese tektiden de tuqym úziletindigin dáleldeıtin derekter jetkilikti ekenin aıtty. «Pálensheniń urpaǵy joq», «Túgensheniń tuqymy osymen bitti» degen sóz qazaqtyń eń aýyr qasireti.
«Bul – jaratylystyń adam sanasy jete qoımaıtyn kóp tylsymdarynyń biri hám pendelerge jumbaq tektilik fenomeniniń ashylmaǵan qupııasy. Bir kem dúnıe. Osy oraıda, paıǵambarlyq qasıet qonǵan jannyń sońynan urpaq ermeıdi degen ańyz-ápsana bar ekeni eske túsedi. Qazaq mundaıda «tuıaǵy bútin tulpar joq, qanaty bútin suńqar joq» degen. Saıyp kelgende, munyń bári tektiden urpaq qalýdyń ońaı nárse emes ekenin ańǵartady», deıdi ǵalym oıyn áriden sabaqtap.
Jeti ata aýyspaı qyz alyspaıtyn qazaqtyń dástúri – ekzotıka
Ǵalymdar qazaqtyń tektiligi ózgeden kem de, artyq ta emes ekenin aıtady. Qazaqta «jeti ataǵa deıin qyz alyspaıdy, tektiligimizdiń negizi sol – degen ekzogamııalyq shekteý bar. Tarıhshylar mundaı shekteýler qan tazalyǵy úshin emes, kórshi rýlarmen aralastyqty, odaqtastyqty ustaý úshin kerek bolǵanyn da aıtady. Qazaq genofondy qupııasynyń tamyry tereńde jatyr. Bul – az zerttelgen taqyryp. Mysaly, «Juldyzy jandy» degen qazaqy ortada keń qoldanatyn sóz tirkesiniń ǵylymı negizdemesi bar ekenin endi bilip jatyrmyz. «DNK quramyndaǵy «C-3 starclaster» geniniń qyzmeti jaıly ǵalymdar ártúrli aıtyp júr. Qazaqtyń «juldyzy jandy» deýiniń astary «S-3 starclaster» geniniń oıanǵan sátine týra keletini ǵalymdar tarapynan ishinara moıyndaldy.
Juldyzdy jasýsha – adamzatqa ortaq. Qazirgi ǵylym onyń quramyn 11 paıyz, araǵa ýaqyt salyp oıaný múmkindigin 6 paıyz dep otyr.
AQSh genetıgi Robert Grekhemniń zertteýlerinde gendegi erekshe qubylystyń osylaı atalatynyn aıtady. Oǵan sensek, genniń jyldar boıy uıyqtap jatýy, úsh-tórt urpaq aýysa oıanýy, tipti oıanbaýy da múmkin. Qazaqtar bul qubylysty «juldyzy jandy» dep bir aýyz sózben túıindegen. «S-3 starclaster» geniniń oıanýyna syrtqy faktordyń áseri belgisiz. «Fransýz ǵalymy Anna Shýtsenberg «Ata-baba sındromy» kitabynda «qandaǵy qasiret» uǵymyna nazar aýdaryp, ata-babasy men áke-sheshesiniń ómirinde bolǵan keleńsizdikter men kúızelister keıin urpaqtarynyń boıynda dál sol jasta qaıtalanatynyn baıqaǵanyn jazady. Ata-babasy kıeli qus aqqýdy atqandyqtan urpaqtary «aqqý atqan» aýrýyna ushyraǵan nysanaly, kemis jandardy kúndelikti ómirden kezdestirýge bolady. Bul arǵy atasynyń kúnási úshin urpaǵy jaýap beredi degen sóz», deıdi J.Jaqsyǵalıev.
Qazaq qoǵamynda aıryqsha qurmetke bólenip, jeti atasynan «qarakók» úzilmeı, juldyzy janyp, erekshe mártebege ıe bolǵan sultandar, bıler, batyrlar áýleti óz aldyna bólek áńgime. «Jeti atasy bı bolǵan, jeti jurttyń qamyn jer» degen ataly sózder baq-juldyzy jarqyraı janǵan osyndaı tekti áýletterge qatysty aıtylǵan. Tegi asyldyń urpaǵy da kemel. Buǵan qazaq tarıhyndaǵy jeti atasynan qut úzilmegen Ýálıhanovtar, Shormanovtar, Babajanovtar, Kenesarınder, Bókeıhanovtar, Qarataevtar, Seıdalınder tárizdi tarıhı áýletter mysal bola alady. Bular birin-biri qaıtalamaıtyn, árqaısysy aıryqsha bólek daralyqqa ıe ult genofondynyń arnaly salalary.
Áýletter tarıhy óz zertteýshilerin kútýde.
«Otan tarıhy ǵylymynda tektilik taqyryby tereń qaýzalyp, júıeli zerttelmegendikten bul másele týraly qazaq qoǵamynyń túsinik deńgeıi áli tómen», deıdi J.Jaqsyǵalıev.
«Jigittiń jaqsysy – naǵashydan», «alyp anadan týady», «kórip alǵan kóriktiden, kórmeı alǵan tekti artyq», «qatyn alma, qaıyn al», «anasyn kórip, qyzyn al» degen ilkiden kele jatqan qanatty sózder de jaıdan-jaı aıtyla salmaǵan. О́ıtkeni qazaq irgeli, ataly, qurmetti áýletpen quda bolyp, tekti jerge at baılap, asyl áýlettiń altyn shynjyryn úzip almaý jaǵyna tereń mán bergen.
«Týysqan jandardyń nekelesýin ǵylymda endogamııa deıdi. Mundaı nekelesý túri álemdik tájirıbede bar úrdis. Bul ásirese bıleýshi, aqsúıek áýletter tarıhynda jıi kezdesetin qubylys. Bólelerdiń jup quraýy sonyń bir kórinisi. Qazaq qoǵamynda eki rýly elge uzatylǵan apaly-sińlilerdiń balalary (bóleler) otbasyn quratyn jaǵdaılar da kezdesedi. О́ıtkeni ana jaǵynan taralatyn týystyq baılanys qazaq ádet-ǵurpynda ekzogamııalyq shekteýge kereǵar bolyp sanalmaıdy. Árıne, bóle ana jaǵynan týysyń bolǵandyqtan, báribir qandasyń sanalady. Atamyz qazaq «Eki aıaqtyda bóle tatý, tórt aıaqtyda bota tatý», dep beker aıtpaǵan. Mundaı nekelesý qazaq qoǵamynda jappaı sıpat almaǵanymen, ómir bolǵasyn ishinara kezdesip otyrǵan. Nátıjesinde osyndaı otbasylarda urpaqtyń kemtar, kembaǵal bolyp týatyndyǵy ǵylymda dáleldengen», deıdi J.Jaqsyǵalıev.
Gúlbarshyn AITJANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
