Qıynkerishke bararda alystan Qarabúırek shoqysy menmundalaıdy. Osy jota sonadaıdan qyp-qyzyl bolyp alaýlap, qııannan kóz arbaıdy. Nege ekenin, búıirden tartar saýal da sol bolsa kerek. Geologtar bul óńirdi «balqyp jatqan adyrlar» dep te ataıdy. Myna topyraqtyń qyzyl reń alǵanyna tańyrqaǵan kúı óz-ózinen týyndaıdy. Jaqyndaǵan saıyn ot shashqan sııaqty kóringen adyrlar aıqyn ańǵaryla bastady. Saǵymdar qylyq tanytyp oınaǵandaı myń qubylady dersiz. Jalt-jult etken ushqyn kózdi arbaıdy. Rasynda ǵajaıyp. Sál qozǵalyp, alǵa jyljyǵan sát ózge dúnıede júrgendeı sezinesiz. Onyń ózi jaryq shashqan kún nurymen shaǵylysqan bir negizdi krıstaldar toby sanalady jáne sonyń janar qaryǵan jaryqshaqtary eken. Geologııalyq Zaısan koloradasy nemese álemniń keremeti Kıynkerish ózgeshe álem bolyp tarmaqtalady.
«Munda ár kelgen saıyn kerishter ár qyrynan kórinedi» dep jazady jazýshy Borıs Sherbakov. – Zaısannyń bul kerishteri shógindi jynystardan paıda bolǵan. Mıllıondaǵan jyldar teńiz ben kól túbinde jatqandyqtan ártúrli hımııalyq quramdaǵy qabattar qabattasa bergen. Ár geologııalyq dáýir óz qoltańbasyn, óz boıaýyn qaldyryp otyrǵan. Meıirimdi kún nuryn tógip kók jasyl nýǵa orandy, palmalar men erkek qyryqbýynnyń ornyn qylqan japyraqty ormandar basqanyn da bastan keshirdi. Olardyń kerishter men tasqa túsken bederleri búginge jazylǵan hattaı tańbalanyp keldi. Osy aradan alyp tasbaqalar men jylandardyń qańqalary sııaqty óte ertedegi tropıkalyq kezeń faýnasy men florasynyń belgileri bolyp bizge jetti. Alyp janýarlar men qustar zýlaǵan ǵasyrlarmen birge ketti. Qaharly sýyq klımat pen qurǵaqshylyqtar da óte shyqty. Qazirgi planetamyz jańasha jasanyp shyǵa keldi. Artynsha osy alapty muz qursaýy basyp jatty. Qıynkerish beınebir geologııalyq jumbaqpen órilgen qasterli kitap dersiń. Bári ótkenge ketse de birinen soń biri tizbektelgen dáýirlerdiń tasqa aınalǵan beıneleri osy kitapta syr sýyrtpaqtap turǵandaı bolady.
Qıynkerish baǵzy zamandardaǵy «úshinshi myńjyldyq» dep atalatyn dáýirdegi bir kezderdegi teńizder men buǵazdardyń kózi, kýási dese de bolady. Osynda aıaq basqan mamandar men ǵalymdar, qyzyqqumar áýesqoılar jaqsyny kórmekke qulshynyp turatyn qalamgerler kaınozoı dáýirinen keıin kelgen, osydan 60 mıllıon jyl burynǵy «úsh myńynshy» dáýirde júrgendeı áser qaldyratyny sózsiz.
Qıynkerish, Altaıdaǵy Muztaýdyń, Marqakóldiń qaıtalanbas ǵajaıyp tabıǵatyn bere salǵan táńirige sheksiz alǵysyńyzdy jaýdyrasyz.
Mine, biz kaınozoıdan jetken bir úzik injýdi tamashalap júrmiz. Adam tanymynda shek bar ma?! Áıtpese, kaınozoı, palezoı qaıda, biz qaıda... Janartaýlar demekshi Qıynkerishtiń qazirgi «bet beınesin» de jasap ketken osy janartaý – výlkandar jumysy. О́ıtkeni osy aımaqta jer silkinisi jıi bolyp turady. 1990 jyly bolǵan zilzalany respýblıka jurtshylyǵy jaqsy biledi. О́tken zamandarda da qys ishinde jer silkinip, Zaısan kólin qursap jatqan qalyń muzdy buzyp sý atqylaǵanyn tarıhshylar hatqa túsirgen bolatyn.
Qazir Zaısan jaǵalaýy tamasha, mamyrajaı. Tań ata óziniń jasana jaınaǵanyn kútip kúnniń kóterilýin tosyp, Kyzylkerish te alaýly keıipte jatqandaı. Alǵashqy jalqyn sáýle adyrlardyń bıik bastaryn sıpalaǵan sátte sáýleli araıly aspanda qańqyldap sary ala qazdar toby ushyp keledi. Bir qyzyǵy olardyń jer bederimen úılesim tapqysy keletinin qaıtersiz.Saryala qazdar qyzyl úırekterden qalyspaıdy. О́leńder men jyrlarda «kók ala úırek» deýshi edi, bul arada sırek kezdesetin qyzyl úırekter bar. Ony aıtasyz, erterekte qyzyl qasqyrlar da bolǵan. Saı boılaı sýmań qaǵyp qyzyl túlki jalt berip, bir kórinip qalyp, qaıta izdegen sátińde izim-qaıym joq bolady. Bul endi úırenshikti kórinis. Zaısan kólinen onsha qashyq bolmasa da aptap ystyqtan qajyp, shirkin, sýǵa bir shomylyp, demalyp alsa ǵoı dep armandaısyz. О́ıtkeni dál osy sátte sýsyǵan qyzylkerish adyrlar. Ǵajaıybyn kórý úshin qos aıaqqa tynym bermeı sharshaıtynyńyz ras. Tabanyńda jatqan topyraq qabatynyń ózi qyzyl, aq, sary, kógildir bolyp túrlenip turatynyna qaıran qalasyz. Bir qarasańyz óńirdiń ózi ózgeshe sýret bolyp jatýy tańdaı qaqtyrady. San túrli boıaýǵa malynyp, ádemi keıip tabady. Ǵajap. Qaraısyń da tańǵalasyń! Netken kerim dúnıe! Jyralar men jarqabaqtardy aralap kele jatqanda aınalań túgeldeı kógildir túske aınalady.
Tas ǵasyry adamzattyń qaz turǵan balalyq shaǵy ǵoı. Demek, aıdyn-shalqar kól kóne dáýirden tirshilik ıelerine qonys, kúnkóris kózi bolyp keledi. О́r Altaıdyń óristi aınalasy adamzat qaýymynyń terbetken besigindeı áspetti keıipti elestetedi.
Saparbaı PARMANQUL,
«Egemen Qazaqstan»
Shyǵys Qazaqstan oblysy
