Qazaq qaı zamanda da áıeldi otbasynyń uıytqysy sanap, berekesi dep bilgen. Sebebi ultty tárbıeleıtin osy qyz-kelinshekterimiz. Biraq olardyń ishki qajettilikteri men jan dúnıesiniń qalaýyna er-azamattarymyz qarsy kelip jatady. «Áıeldiń orny oshaq qasy» degen syndy rýhanı kedergiler áli de bar. Otbasyndaǵy teńdik birinshi sol áýlettegi áıelge kórsetiletin qurmet, syılastyqtan bastalýy tıis. Áttegen-aıy, kóptegen otbasynda áıeldiń ishki dúnıesindegi qajettilikpen, kózqarasymen, oıymen sanaspaıdy. Er-azamattar tarapynan psıhologııalyq zábir kóretin kelinshekterdiń sany da barshylyq. Tipti keıbir otbasylarda áıelin tek týys-týǵanymen ǵana aralastyratyn jaǵdaılar kezdesedi. Oıyn aıtýǵa tyıym salyp, ornyn kórsetýmen kele jatqan azamattar da, ókinishke qaraı bar.
Odan keıingi eń ózekti másele, er-azamattarymyzdyń tapqan tabysyn áıeliniń qolyna ustatpaýy. Bul da otbasyndaǵy túrli urys-keristiń negizgi sebebi. Áıeldi kemsitýdiń bir túri. Aqsha kimde bolsa, bılik te sonyń qolynda degen shala qaǵıdany ustanatyn er-azamattar bar. Sonyń saldarynan ajyrasyp jatqan jastar da jeterlik. Ǵasyrlar boıy úıdiń asyraýshysy – er adam, al eriniń taýyp ákelgenin uqsatyp, iske asyrýshy, jaratýshy – áıel adam degen túsinik qalyptasty. «Er adam – túzdiki, áıel adam – úıdiki» degen sóz sonyń aıǵaǵy.
Ene men kelin arasyndaǵy baılanys ta mańyzdy. Qyz-kelinshekter eneleri tarapynan da qoldaý kórmeı jatady. Ulttyq tanymymyzda ene men kelin arasyndaǵy syılastyq erekshe oryn alady. Kúndelikti turmysta, bala tárbıesinde qyz-kelinshekterge eneleriniń baǵyt-baǵdary kerek-aq. Er-azamatty ǵana emes, kelinniń de mártebesin arttyryp, qoldaýyn kóbeıtse áıelderimizdiń kóńili tynysh, eńbegi jemisti bolar edi.
Búgingi tańdaǵy eń ózekti máseleniń biri – turmystyq zorlyq-zombylyq. Myńdaǵan qyzdarymyz kúnde zombylyq qurbany bolyp jatyr. Birikken Ulttar Uıymynyń 2017 jylǵy málimetteri boıynsha álemdegi ár úshinshi áıel zorlyq-zombylyqqa ushyraıdy. Áıeldiń tabıǵaty álsiz. Túk istemedi degenniń ózinde er adam jaı ǵana qol jumsaı alady. Al bul áıeldiń janyn jaralap, eńsesin basatynyn eskermeımiz. О́mirge kózqarasyn ózgertip, armanynan aıyrady.
Búginde zań, quqyq tarapynan er men áıeldiń arasynda teńdik bar. Ol turǵyda túrli dúnıe jasalyp ta jatyr. Qyz-kelinshekterimizdiń suraıtyn teńdigi – ishki, rýhanı, jan dúnıeniń teńdigi, er-azamattardyń ár iste «seniń qolyńnan keledi» dep qoldaý kórsetýi. О́kinishke qaraı, áıelderimiz sol qoldaýǵa zárý. Erlerdiń sanasy ózgerip, qyz-kelinshekterge tanytar mádenıeti ósse áıel taý qoparýǵa daıyn. Jumysyna da, otbasynyń sharýasyna da, bala tárbıesine de qyz-kelinshekter úlgeredi. «Áıel – qyryq jandy» dep dana halqymyz beker aıtpaǵan. Otbasyn saqtaýǵa kelgen kezde de áıelderdiń tózimdiligi, kómbistigi, shydamdylyǵy jeńip jatady.
Zertteýler qyz-kelinshekterdiń básekege qabiletti, jumysyna tııanaqty, únemi izdenis ústinde júretinin dáleldegen. Ásirese, názik jandylardyń jańalyqqa qumarlyǵy kásipkerliktiń túrli salasynda oń nátıje berip otyr. Sonyń nátıjesinde elimizde bıznestegi áıelder úlesi 50%-dan asty. Mekeme basshylary, jergilikti bılik organdary qyzdarymyzdyń eńbekke umtylysyn baspaı, kez kelgen suraǵyna qoldaý tanytsa qoǵamda da ózgeris bolar edi. Sebebi kóp analarymyz, áıelderimiz jumys tarapynan, áleýmettik máseleleri boıynsha bılik ókilderinen jaýap ala almaı jatady. Olarǵa álsiz top ókili retinde qaraýdy qoıyp, suraqtarynyń jaýabyn tabýǵa kómektesse áıeldiń de qoǵamdaǵy mártebesi artyp, bedeli kóteriledi.
Otbasyndaǵy berekeniń ornaýy, rýhanı teńdiktiń kórinis tabýy áıel men er-azamattyń ǵana emes, urpaqtyń tárbıesine de oń áser etedi. «Bir jylyn oılaǵan el bıdaı, on jylyn oılaǵan el jemis aǵashyn, máńgiligin oılaǵan el urpaǵynyń júregine izgiliktiń dánin egedi» degen halyq danalyǵy bar. Al izgilik otbasynan bastalady. Otbasyndaǵy meıirim, shattyq, jylylyqty boıyna sińirgen balanyń bolashaǵy jarqyn, eline bereri mol bolmaq. Ǵabıt Músirepov aıtqandaı, «Qazaq áıeli az ǵana járdem bergenińdi umytpaıdy, tezirek eselep qaıtarýǵa tyrysady». Áıelge kórsetilgen qoldaý, kúlli qoǵamdy ózgertýge septigin tıgizeri anyq.
Qarakóz SÚLEIMENOVA,
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń múshesi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
