Bilim salasynda bıyl qandaı betburystar jasalmaq? Jańa oqý jylynda nendeı jańalyqtar bar? Osy suraqtyń barlyǵyna jaýap tabylatyn, aldaǵy baǵyt-baǵdar aıqyndalatyn konferensııadan atalǵan salanyń qazanynda qaınap júrgen qaýym ne kútedi?
Respýblıkalyq bilim salasy sarapshylary qaýymdastyǵynyń tóraǵasy, RhD doktory Ǵanı Bektaıuly bolashaǵymyzdy qalyptastyratyn bilim berý salasyn alǵa súıreý, sapasyn bárimiz qalaıtyn joǵary satyǵa kóterý ortaq júkti jumyla kótere bilýge baılanysty ekenin aıtady. Sebebi statıstıkalyq málimetterge júginsek, bir ǵana Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qyzmeti 5,5 mln adammen tikeleı qarym-qatynasta atqarylady. Onyń 2,8 mln-y – mektep oqýshylary. «Bul sanǵa pedagogtar, balabaqsha tárbıelenýshileri, kolledj, JOO stýdentteri jáne ata-analar qosylmady. Búgingi jyldam ózgerister men ınnovasııanyń qaryshtap damyǵan HHI ǵasyryndaǵy bilim júıesine túser júk salmaǵynyń sansyz ese artýyn esepteńiz. Bul oraıda muǵalimderiniń eń tómengi aılyq jalaqysy ulttyq valıýtamen eseptegende 600 myń teńgeni quraıtyn aldyńǵy qatarly ozyq memleketterdi ataýdyń ózi artyq bolar», deıdi sarapshy.
Onyń aıtýynsha, eger de elimizdiń taǵdyryn oılasaq, ul-qyzymyzdyń bolashaǵy jarqyn, maqsat-murattary aıqyn, álemdik básekege daıyn bolýyn qalasaq, onda bılik pen halyq birlese otyryp bilim salasyna kómekke kelýi kerek. Iаǵnı oǵan qyzmet etýge daıyn bolǵan abzal. О́ıtkeni onda ózge eldiń, ózge planetanyń emes, siz ben bizdiń urpaǵymyz bilim alyp jatyr. Osyǵan oraı Ǵ.Bektaıuly bıylǵy Tamyz keńesinen eleýli ózgerister kútetinin jetkizdi.
Atap aıtqanda, el muǵalimderiniń ortasha aılyq jalaqysynyń mólsheri respýblıkalyq ortasha aılyq jalaqy kórsetkishimen teń bolsa ıgi. Ekinshiden, mektepti artyq fýnksııalardan aryltyp, sanıtarlyq, órt qaýipsizdigin tekserýshilerdiń aıyppul salýyn toqtatý kerek. Máselen, Sanıtarlyq-epıdemıologııalyq talaptardyń jańa erejesi boıynsha mektep dırektoryna 500 myń teńgege deıin aıyppul salý kózdelgen. 150 myń teńgedeı ǵana aılyǵy bar basshy bul qarjyny qaıdan almaq? Demek, mekteptegi jemqorlyqty damytýǵa qoldan yqpal etip jatyrmyz. Úshinshiden, bilimdi basqarýdaǵy qatelikterdi túzeý qajet. Bul úshin bilim keńistiginde sapaǵa yqpal etetin, bir-birinen táýelsiz úsh iri ınstıtýt júıeli jumys júrgizgeni jón, ıaǵnı Bilim jáne ǵylym mınıstrligi, Ulttyq bilim akademııasy, Bilim salasynyń sarapshylar qaýymdastyǵy. Olar nendeı qyzmet atqarmaq? Bilim mınıstrliginiń qyzmeti – baqylaý, normatıvti-quqyqtyq negizdegi qyzmet. Ulttyq bilim akademııasy – ǵylymı-ádistemelik negizdegi qyzmet. Bilim salasy sarapshylarynyń qaýymdastyǵy – táýelsiz taldaý jasaý negizindegi qyzmet.
Al Shymkent qalasyndaǵy №41 mektep-lıseıi tarıh pániniń muǵalimi, qoǵam belsendisi О́mir Shynybekuly jańa mınıstrdiń qabyldaýynda bolǵanyn, kezdesýde vedomstvo basshysynyń bilim salasynda kótergen máselelermen keliskenin jetkizdi. Dese de, óziniń osy máslıhattan aıtarlyqtaı oń ózgeris kútpeıtinin aıtady.
Osy oraıda bilim salasynyń ár deńgeıinde eńbek etip júrgen mamandardyń paıymyna qulaq túrgen edik.
Tárbıeshi týraly bap kerek
Aqjaıyq SABYRBEKQYZY,
Qyzylorda oblysyndaǵy «Begim ana» balabaqshasynyń tárbıeshisi
Mektepke deıingi bilim – barlyq bilim berý júıesiniń irgetasy. Memlekettik «Balapan» baǵdarlamasy arqyly mektepke deıingi uıymdarǵa qoǵamnyń kózqarasy birshama ońaldy. Qazir atalǵan baǵdarlamanyń negizinde 3-6 jastaǵy balalardy qamtý 95 paıyzǵa jetip otyr. Dese de, áli atqarylar sharýa shash-etekten. Sonyń bir parasyna toqtalsam, «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan «San bar, sapa qaıda?» atty maqalada kóterilgen «Pedagog mártebesi týraly» zań jobasyna tárbıeshi týraly arnaıy bap qosý kerektigi týraly usynys – barsha áriptesterimniń qalaýy. Bul – kezek kúttirmeıtin másele. Sebebi jumysyna salǵyrt qaraıtyn keı jandardyń kesirinen biz sekildi jas ta bolsa kásibı, sondaı-aq bala tárbıesine qanshama jylyn arnaǵan maıtalman mamandardyń mártebesi tómendep barady.
Adam óz salasynda jaqsy nátıjege qol jetkizý jolynda jan-jaqty izdenip júrse de, kedergi keltiretin jaıttar bolady. Sonyń biri – memlekettik balabaqshalardyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy. Qazir bizge qoıylatyn talap – óte kúshti, birinshi synypqa áripterdi tanyp, tili damyp, qarapaıym matematıkalyq uǵymdardy meńgerip alǵan balany daıyndaýymyz kerek. Bul úshin ár top ınteraktıvti taqta, robottehnıka quraldary, balalar deńgeıine saı zertteý jumystaryn júrgizý men ekperıment jasaýǵa arnalǵan jabdyqtarmen qamtamasyz etilýi kerek. Al ony alýǵa azǵantaı aılyǵymyz jetpeıdi.
Sonymen qatar balabaqshalardy jónsiz tekseristerden qutqaratyn talaptyń zańdyq kúshi bolsa deımiz.
Mektep tili – memlekettik til
Aıatjan AHMETJAN,
hımııa pániniń muǵalimi, respýblıkalyq «QAZBILIM» ortalyǵynyń dırektory
Mekteptegi memlekettik tildiń baǵy ashylmaı tur. Úsh tuǵyrly til uǵymy qazaq tiline qyzmet etpeıdi. Álippe qaıta orala ma? Orys tildi mektepti bitirgenderdiń deni shetel asady, túlekteri memlekettik tilde sóılemeıdi. Mundaı mektepter bizge kerek pe? Qazaq balasy aýdarma negizinde álem ádebıetin oqıtyn kún týa ma? Mektepke barǵan, býyny qatyp, sanasy jalǵyz tilde qalyptaspaǵan balaǵa úsh tildi tyqpalaǵan óreskel pedagogıkalyq qatelik kúshin joıa ma? Memlekettik grant bólýde qazaq tilinde oqýǵa túsýden orys tilinde oqýǵa túsý jeńil.
Bul – bilim salasynda tek tildiń aınalasynda týyndaǵan kúrdeli máseleler.
Bilim jáne ǵylym mınıstri A.Aımaǵambetov ótken aıda akademık Asqar Jumadildaev bastaǵan aǵalarymyzdy jınap, til tóńireginde biraz máseleni talqylady. Sol kezde baıqaǵanym, vedomstvo basshysy kóp dúnıeni sheshýge, retteýge nıetti. Bilim salasyndaǵy sarapshy mamandardy jınaǵanda da kóp dúnıeniń basyn ashty. Bul kóńilge jylylyq uıalatady.
Jurtty eń kóp alańdatatyny – til máselesi. Sebebi mektepte ekinshi sortty bolsa, ol til eshqashan memlekettik til bolmaıdy. Alash kósemi Á.Bókeıhannyń tilimen aıtsaq: «Qazaq tili ǵylym-bilim men ekonomıkanyń tiline aınalmaı, shynaıy memlekettik til bolmaıdy». Bul úshin árıne mekteptegi memlekettik til máselesi shynaıy sheshilýi kerek.
Mınıstr bilim salasyndaǵy qazaq tiline baılanysty máselelerge, álippe men granttyń tildik normasyna, ózge tildi mektepter men aralas mektepterdegi «tildik basqynshylyq» máselesine, úsh tuǵyrly til problemasyna núkte qoıar dep oılaımyn. Bıylǵy tamyz keńesi jyr bolǵan bilim salasyndaǵy máselelerge jańa serpin ákelse degen tilegim bar.
Grantqa talas tartysty bolmaı tur
Rahman ALShANOV,
Qazaqstan joǵary oqý oryndary qaýymdastyǵynyń prezıdenti
Joǵary jáne joǵarydan keıingi bilim berý júıesin deńgeı-deńgeı boıynsha saralasaq, mekteptegi bilim sapasynan attap ketýge bolmaıdy. Altyn belgi ıegerleri 2015 jyly 1,5 myńnyń shamasynda bolsa, bıyl 6600 boldy. 4 ese ósti. Qazir bakalavrıatqa túskenderdiń basym bóligi bilimin aqtaı almaı jatyr. Bul óz kezeginde joǵary oqý ornyndaǵy bilim sapasyna áser etedi.
Bakalavrıatqa grant jetkilikti bólindi. 54 myńǵa jýyq grantqa 64 myńnan asa adam talasty. 1 orynǵa 2 adam da ortaqtaspaıdy. Erteń olardy jumyspen qamtý máselesi qalaı bolady? Bıyl, máselen, robottehnıkaǵa myń grant bólindi. Oqý bitirgende kásiporyndar jumys bere me? Talapkerler grantqa emes, memleketke qajetti mamandyqqa bet burýy, jumys ornyn kózdep kelýi kerek.
«Serpin» baǵdarlamasy – óte mańyzdy joba. Biraq áli de óz jolyn, júıeli baǵytyn taba almaı keledi. Bólingen oryn ıgerilmeı qalady. Osyny durys jolǵa qoıǵan jón.
Al magıstratýranyń bıyl engizgen talabyn jaqsylap baqylaý qajet. Qoǵamnan, tapsyryp kórgender men qabyldaǵan kafedralardan arnaıy saýaldamalar alynýy tıis. Ondaǵy eskertýler men shaǵymdar ózgeristerdi naqtylaýǵa negiz bolýy kerek.
Doktorantýradaǵy aǵylshyn tilin biletini týraly halyqaralyq sertıfıkatty talap etý máselesin áli de egjeı-tegjeı qaraý qajet. Bizge kóptegen úmitker habarlasyp, shaǵymyn jetkizýde. Kóbi qańtarda jarııalanǵan jańalyqty der kezinde estigenimen, ne daıyndalyp, ne sertıfıkatqa emtıhan tapsyryp úlgermegen. О́ıtkeni mundaı halyqaralyq emtıhandy qabyldaıtyn ortalyqtardyń jumys ýaqyty, sertıfıkatty beretin merzimi, talaptary bar. Olar bizge baǵynbaıdy. Ony bıyldan bastap birden engizý qatelik boldy. Bul biraz talanttarǵa tusaý bolǵaly tur.
