Tursań – úıiń, satsań – pulyń

Otandyq sarapshylardyń ýájine qulaq asar bolsaq, Qa­zaq­standaǵy jyljymaıtyn múlik naryǵynyń devalvasııadan keıin ekinshi tynysy ashylǵan. Aldyńǵy kezeńde taýar usynýshylar qatarynyń az­dyǵynan qarapaıym tutyný­shylar buıyrǵanyn ǵana alyp, satýshynyń suraǵan baǵasyn berýden basqa amaly bolmaǵan. Usynystyń suranysty qanaǵat­tandyra almaýynyń saldarynan, elimizdegi páter baǵasy sharyqtap, ortańqol úılerdiń ózi kópshiliktiń qoly jete bermes armanyna aınalǵan-dy.

Suranysqa usynys saı

Qurylys qarqyny kúsheıge­li jyljymaıtyn múlik nary­ǵyndaǵy usynys pen suranys teńeldi. Baǵa da bir jónge kele bastady. Endi satýshy – tuty­ný­shynyń yńǵaıyna jyǵy­lyp, talaptaryn da birsha­ma jeńildetetin boldy. Osylaı­sha, jyljymaıtyn múlik naryǵyn­daǵy saýda-sattyq jandanyp, úı jańǵyrtqandardyń qatary qa­lyń­dady.

Jyljymaıtyn múlik saýdasymen aınalysatyn agenttik ókil­deriniń aıtýynsha, 2010-2016 jyldar aralyǵynda saýda kólemi 40%- ǵa deıin tómendegen. Al 2017 jyly múlik saýdasy – 14%, 2018 jyly 16 % kóterilipti. Bıyl da saýda ońynan bolyp tur.

– Jańadan turǵyzylyp jat­­qan úılerge suranys joǵa­ry, – deıdi Svetlana esimdi saýda agenttiginiń ókili. – Aqshasy bary da, joǵy da, baspananyń jańasyna jarmasady. Tuty­nýshylardyń deni ekinshi deń­geıli bankterdiń kómegine jú­ginip, kóńili qalaǵan baspanasyn nesıege rásimdep jatady. Qos­tanaı qalasyna qonystanýdy jón kórgenderdiń kópshiligi «BK-Stroı», «Irına ı K» kompanııa­lary usynǵan baspanalardy alý­ǵa tyrysady. Odan ózge de qurylys kompanııalary bar. Tek kópshilik olardyń atyn da, usynyp otyrǵan zatyn da bile bermeıdi. Negizinde, olardyń qu­rylys nysandary aty atalǵan kom­panııa salǵan úılerden esh kem emes. Barlyǵy memlekettik standartqa saı turǵyzylyp, Úki­met bekitken tártippen sy­naq­tan ótkiziledi. Osydan keıin ǵana tutynýshylarǵa usy­ny­lady. Muny kópshilik bile ber­megendikten, aty belgisiz kompanııalardan aýlaq júrýge tyrysady.

Osyndaı sebepterge baılanysty alpaýyt kompanııalardyń yǵynda qalǵan shaǵyn qurylys oshaqtary tutynýshy tartýdyń ózge ádisine júginýde. Atap aıt­­qanda, shaǵyn kompanııa ókil­deri óz úılerin bólip tó­leý tártibimen satýda. Iаǵnı, kez kelgen tutynýshy páter saýda­la­ǵan kompanııanyń esepshotyna belgili bir mólsherdegi somany alǵashqy jarna esebinde aýdaryp, qalǵanyn 1-2 jylda bólip tóleýge mindetteledi. Kom­panııasy men tutynýshy arasynda deldaldyń bolmaýy­ baǵanyń anaǵurlym arzanǵa shy­ǵýyna sebep. Sondaı-aq bank­tiń syıaqysynan, qymbat nesıeden qutqarady.

Atalǵan ádis Nur-Sul­tan, Almaty, Shymkent ispetti iri qalalarda keńinen qol­dany­latyny belgili. Al Qostanaı obly­synda birer kompanııa ǵana osy baǵytta jumys isteýde.

– Esterińizde bolsa, óńir­degi «BK-Stroı» kompanııasy byltyrǵa deıin turǵyzyp jat­qan úılerindegi páterlerdiń aýma­ǵyn úlkeıtip kelgen bolatyn. Máse­len, 5-shi shaǵyn aýdanda 2010-2015 jyldar aralyǵynda salynǵan úılerde
1 bólmeli páterler kólemi – 50,
2 bólmelisi  –  80, 3 bólmelileriniń aýmaǵy 100-140 sharshy metrge deıin bara­tyn, – deıdi Svetlana.

– Qu­ry­lys materıaldary qymbat­taǵaly atalǵan kompanııa páter aýmaǵyn aıtarlyqtaı kishireıtip, sanyn kóbeıtýge kiristi. Iаǵnı, tutynýshylardyń suranysy eskerilip, arzan bas­pana alýǵa jaǵdaı jasala bas­tady.

 Bankter memlekettik baǵdar­lamalar­dyń yǵynda qaldy

Páter quny dollarǵa baılanysty aýyq-aýyq bir kóterilip, bir túsedi. Munyń barlyǵy da qu­rylys shıkizattarynyń syrt­tan ákelinýiniń saldary. Sarapshylardyń paıymda­ýyn­­sha, jyljymaıtyn mú­lik nary­ǵyndaǵy úsh faktor: mem­lekettik baǵdarlama, bankter­diń ıpotekasy jáne jeke tur­ǵyn­dardyń saýdasy baspana baǵa­synyń turaqtaýyna sebep bolýy tıis.

Jyljymaıtyn múlik nary­ǵyndaǵy sarapshy Erǵazy Mu­sataev:

–  2019 jyl – páter saýdalaýǵa qolaı­ly jyl. Nege deseńiz, memleket áleýmettik salaǵa bıyl erek­she nazar aýdarýda. Túrli baǵ­darlamalar qabyldanyp, oryndalýy qatań qadaǵalaýǵa alynǵan. Buǵan deıin jyljymaıtyn múlik naryǵynda ıpotekasymen ústemdik qurǵan bankter mem­lekettik baǵdarlamalardyń yǵynda qaldy. Naryqtan qalmaý maqsatynda qarjy ınstıtýttary paıyzdyq ústemelerin qaı­ta qarap, tutynýshylar úshin qolaıly jaǵdaı jasaı bastady. Buǵan jaǵdaıyn jaqsar­týǵa umtylǵan qarapaıym turǵyn­dardyń saýdasyn qosyńyz. Osy úsh faktor – jyljymaıtyn múlik qunyn aıtarlyqtaı tó­mendetedi, – deıdi ol.

Tıimdi ınvestısııa

Jalpy, qazaqstandyqtardyń deni jyljymaıtyn múlikti tıim­di ınvestısııalyq salym ese­­binde qarastyra bastaǵan. Árı­ne, aıtyp otyrǵanymyz oblys ortalyǵynan jyraqta jatqan Jiti­qara aýdany, ıá bolmasa Arqalyq sııaqty mo­no­­­qala emes, halyq kóp sho­ǵyr­lanǵan mega­polısterge qa­tysty. Nur-Sultan jáne Almaty, Shymkent qalalarynda baspanaǵa suranys joǵary. Iri shaharlardaǵy tur­ǵyn úılerdiń baǵasy bir jyldyń ishinde 2-4 % kóterilgen. Al Qos­tanaıda páter baǵasy esh óz­geris­siz qalǵan. Endi memleket­tik baǵdarlamalardyń áserinen as­tyq­ty aımaqtaǵy baspana baǵasy bıyl tómen syrǵýy tıis.

Álemde de, osyndaı jaǵdaı baıqalady. Joǵary suranysqa ıe elıtalyq baspanalardyń tizimin jasaǵan Forbes jýrnalyna júginer bolsaq, 2018 jyly Azııa-Ty­nyq muhıty aımaqtaryndaǵy baspanalardyń quny kóterilgen. Atap aıtqanda, Sıngapýrde 11,5%, Tokıo – 9,4%, AQSh (Los-Andjeles – 7,8%, San-Fransısko – 16%), Kanada men Brıtanııa elderindegi baǵa – 26%, Ispanııada – 10,4%, Berlın­de elı­talyq bas­pana 8,5% qym­bat­taǵan. Sarapshylardyń pa­ıym­­daýynsha, ekonomıkalyq ósimi turaqty jáne demokratııa­lyq qundylyqtarǵa erekshe mán bere­tin memleketterde jyljymaıtyn múlikke suranys artýy tıis.

Jumataı KÁKIMJANOV,

 jýrnalıst

QOSTANAI