Ǵylymı áleýet – memleket damýynyń strategııalyq tiregi

Qazirgi álem jańa damý ke­ze­ńine qadam basty. Jasandy ın­tel­lekt, bıotehnologııa, jańa materıaldar, ıadrolyq ener­ge­tı­kanyń jańa býyny, sıfrlyq she­shimder, sırek jáne synı metaldar, taza energııa, mıkroelektronıka men tereń óńdeý tehnologııalary – munyń bári bolashaq ekonomıkanyń ózegin qurap otyr. Osyndaı jaǵdaıda ǵylymǵa arqa súıegen el ǵana ozyq bolady. Sondyqtan ǵylymdy damytý – tek ǵylymı qaýymdastyqtyń ǵana emes, tutas memlekettiń strate­gııa­lyq mindeti.

Osy turǵydan alǵanda, ǵylym­nyń Ata zań deńgeıinde kórinis tabýy – aıryqsha mańyzǵa ıe tarıhı sheshim. Konstıtýsııada adam kapıtalyn, ǵylymdy jáne ınnovasııany damytý memlekettiń negizgi basymdyqtarynyń biri retinde aıqyndaldy. Bul – ǵy­lym­­ǵa qoldaý kórsetý endi jaı ǵana salalyq saıasat emes, el­diń uza­q­merzimdi damýyna ba­ǵyt­­talǵan berik memlekettik us­ta­nym ekenin bildiredi. Ǵylym­nyń kon­stıtýsııalyq deńgeıde bekitilýi – Qazaqstannyń bilim men tehnologııaǵa súıenetin jańa sapa­­daǵy memleket qurýǵa bet alǵa­nynyń aıqyn belgisi.

Keıingi jyldary Memleket basshysynyń qoldaýymen ǵylym salasynda júıeli reformalar júzege asyrylyp keledi. «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zań qabyldanyp, ǵylym­dy basqarýdyń ınstıtýsıo­nal­dyq negizi kúsheıtildi. Qysqa merzim ishinde ǵylym salasyn ret­teıtin 70-ten astam nor­matıvtik-quqyqtyq akt qabyl­danyp, ǵylymı qyzmetti uıym­das­­tyrýdyń, qarjylan­dy­rý­dyń, mo­nıtorıng júrgizýdiń, nátı­jelilikti baǵalaýdyń jańa tetik­teri qalyptasty. Ǵylym endi tek akademııalyq orta­daǵy ishki úderis retinde emes, eko­no­­mıkanyń, óndiristiń, óńir­lik damý­dyń jáne adam kapı­taly sapa­synyń negizgi qozǵaý­shy kúsh­te­riniń biri retinde qaras­ty­ry­lyp otyr.

Búginde Qazaqstan ǵylymy naqty sandyq ósimdi kórsetip otyr. 2025 jyly ǵylymı zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq ju­my­sty oryndaǵan qyz­metkerler sany 28 374 adamǵa jetti. Bul 2021 jylǵy 21 782 adammen salystyrǵanda 30 paıyzǵa kóp. 2020 jyly bul kórsetkish 22 665 adam bolǵanyn eskersek, ǵylymdaǵy kadrlyq áleýettiń turaqty ósip kele jatqany anyq baıqalady. Sonymen qatar 2025 jyly eldegi ǵylymı uıymdar men zertteý ınstıtýttarynyń sany 434-ke jetti. Bul ǵylym ınfraqurylymynyń da birtindep keńeıip kele jatqanyn kórsetedi.

Eń mańyzdy úrdistiń biri – ǵylym kadrlarynyń jasarýy. 2021 jyly jas ǵalymdar sany 7 525 adam bolsa, 2025 jyly bul kórsetkish 13  592 adamǵa jetti.  Iаǵnı tórt jyl ishinde jas zertteýshiler sany aıtarlyqtaı ósti, al olar­dyń jalpy ǵylymdaǵy úlesi 35 paıyzdan 48 paıyzǵa deıin artty. Nátıjesinde, ǵylymı qyzmetkerlerdiń ortasha jasy 2021 jylǵy 47,3 jastan 2025 jyly 44 jasqa deıin tómendedi. Bul – ǵylymǵa jańa býynnyń senimmen kelip jatqanyn, jastardyń zertteý qyzmetindegi róliniń kúsheıip otyrǵanyn bildiretin óte mańyzdy kórsetkish.

Jas ǵalymdardy qoldaý – mem­­lekettik saıasattyń negizgi basym­­dyqtarynyń biri. Búginde 606 jas zertteýshi turǵyn úımen qamtamasyz etildi. Onyń ishinde 483 jas ǵalym jeńildetilgen nesıeleý tetigi arqyly, 123 zertteýshi óteýsiz negizde baspana aldy. Sonymen qatar jyl saıyn 1 myń jas ǵalymǵa óz jobalaryn iske asyrý maqsatynda postdoktorantýra granttary beriledi. Halyqaralyq ǵylymı taǵylymdamalar baǵ­darlamasy arqyly jyl saıyn 500 jas zertteýshi álemniń jetekshi ǵylymı ortalyqtarynda tá­jirı­­beden ótedi. Bul sharalar ǵylymǵa keletin talantty jas­tarǵa tek grant berý emes, tolyqqandy kásibı jáne áleý­met­tik qoldaý kórsetý júıesi qalyp­tasyp kele jatqanyn ańǵartady.

Ǵylym salasyn qarjylandyrý kórsetkishteri de oń dınamıkany kórsetip otyr. 2020–2024 jyldary ǵylymı zertteýler men tájirıbelik-konstrýktorlyq ju­mysqa  jumsalǵan jalpy shyǵystar 116,7 mlrd teńgeden 261,3 mlrd teńgege deıin ósti. Bul eki eseden astam ósim. Al ishki ǴZTKJ shyǵystarynyń  ishki jalpy ónimdegi úlesi 0,12 paıyzdan 0,16 paıyzǵa deıin artty. Árıne, bul kórsetkish áli de jetkilikti deńgeıde emes. Degenmen ǵylymdy qarjylandyrý kóleminiń bir­tindep artýy memlekettiń osy salaǵa degen erekshe nazaryn kórsetedi. Ǵylymı uıymdar qyz­metkerleriniń laýazymdyq ja­laqysy 18 paıyzǵa ósip, 2025 jyldyń basynan bastap taǵy 17 paıyzǵa artqany da osy saıasattyń naqty kórinisi.

Ǵylymnyń tıimdiligi, eń aldymen, onyń ekonomıka men qoǵamǵa naqty paıda ákelýimen ólshenedi. Sondyqtan ǵylym men óndiris arasyndaǵy baılanysty kúsheıtý – kún tártibindegi basty mindetterdiń biri. Osy baǵytta keıingi  eki jylda óńirlerde 13 ǵylymı-tehnologııalyq sessııa ótkizildi. Bul alańdar naqty sektordyń suranystaryn ǵyly­mı mindetterge aınaldyrýǵa, ǵylym men bıznestiń koopera­sııasyn kúsheıtýge, ǵylymı ázirlemelerdi kommersııa­lan­dy­rýǵa múmkindik berip otyr. Mundaı tásil ǵylymdy zerthanadan óndiriske alyp shyǵatyn naqty quralǵa aınalýda.

О́ńirlik ǵylym saıasaty da jańa mazmunǵa ıe bolyp keledi. Ár óńir óziniń ekonomıkalyq mamandanýyna qaraı ǵylymı basym­dyqtaryn aıqyndaı bas­tady. Máselen, Pavlodar, Shyǵys Qazaqstan, Qaraǵandy oblystary men Abaı oblysynda ǵylymdy damytýdyń 7 basym baǵyty belgilengen. Soltústik Qazaqstan, Qostanaı oblystary, Jetisý oblysy jáne Shymkent qalasynda 6 baǵyt, Qyzylorda oblysynda 5 baǵyt aıqyndalǵan. Bul ǵylym saıasatynyń el aýmaǵynda júıeli sıpat ala bastaǵanyn kórsetedi. Ǵylym endi tek iri orta­lyqtardyń ǵana enshisi emes, ol óńirlik ekonomıkanyń naqty qajet­tilikterimen ushtasýǵa tıis.

Sonymen qatar ǵylymdy basqarýda sıfrlandyrý úderisi de tereńdeı tústi. 2024 jyly Sıfrlyq ǵylymı portaldyń alǵashqy kezeńi iske qosylyp, ǵylymı akkredıtasııa men ǵylym salasyndaǵy syılyqtar jáne stıpendııalar taǵaıyndaý bo­ıynsha eki memlekettik qyzmet elektrondyq formatta júzege asyryla bastady. Portal aıasynda ǵalymdardyń sıfrlyq profaıldary, ǵylymı uıymdar men zerthanalardyń pasporttary, ǵylymı jabdyqtar, jobalar men jarııalanymdar týraly derek­­ter­di biriktirý jumystary bas­taldy. Bul ǵylymdy basqarýda ashyq­tyqty, tıimdilikti jáne dál ana­­lıtıkany kúsheıtýge múm­kin­dik beredi.

Árıne, ǵylym salasynda sheshi­­­min kútken máseleler de bar. Ǵylym­nyń IJО́-degi úlesi áli de tómen. Turaqty bıýdjet­ten tys ınves­tısııalardyń kó­le­mi jetkiliksiz. О́ńirler arasynda ǵylymı ınfraqurylym men kadrlyq áleýet boıynsha aıyr­mashylyq saqtalyp otyr. Keı­bir ǵylymı nátıjeler áli de óndiriske deıin jetpeı qalady. Biraq bul syn-qaterler ǵylym salasyn jańa deńgeıge kóterý mindetin odan ári ózekti ete túsedi. Bizdiń maqsatymyz – ǵylymdy tek qarjylandyrý emes, ony el ekonomıkasyna, ónerkásipke, bilimge, densaýlyq saqtaý júıesine jáne qoǵamnyń ómir sapasyna naqty áser etetin pármendi kúshke aınaldyrý.

Búginde Qazaqstan ǵylymynyń aldynda tarıhı múmkindik tur. Bul – ǵylymdy ulttyq damýdyń sheshý­shi kúshine aınaldyrý múm­kin­digi. Biz ǵylymdy tek esep pen maqala maqsatynda emes, eldiń bolashaǵy úshin damytýymyz kerek. Ǵylym jańa óndirister qurýǵa, tehnologııalyq serpilis jasaýǵa, ulttyq ekonomıkanyń turaq­tylyǵyn qamtamasyz etýge jáne azamattardyń ómir sapasyn jaqsartýǵa qyzmet etýge tıis. Sonda ǵana ǵylym shyn má­ninde memleket damýynyń strate­gııa­lyq tiregine aınalady.

Ǵylym qyzmetkerleri kúni – tek kásibı mereke emes. Bul – bilim men izdeniske, taban­dylyq pen parasatqa, eldiń erteńi úshin adal eńbek etip júrgen ǵalymdarǵa kórsetiletin qurmet. Ǵylym joly – úzdiksiz izdenisti, tereń bilimdi, joǵary jaýapkershilikti talap etetin kúrdeli ári abyroıly jol. Osy joldy tańdaǵan árbir ǵalymnyń eńbegi qashanda qadirli. Osy mereke kúni ǵylym salasynyń damýyna ólsheýsiz úles qosyp júrgen barsha ǵalymdarǵa, ǵy­lymı qyzmetkerlerge, oqytý­shy­larǵa, sarapshylarǵa jáne sala ardagerlerine shynaıy rıza­shylyǵymdy bildiremin.

Saıasat NURBEK,

Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri